Mýzyka-terapııa máneri

Adamnyń fızıkalyq, emo­­­sıonaldyq, psı­­ho­­logııalyq jaǵ­daıyn jaqsartý maqsatynda mýzy­kamen emdeý ádisi burynnan bar. Qazirgi tańda mýzykalyq terapııa medısınada, psıhologııada jáne áleýmettik salada keńinen qoldanylady. Bul ádis kásibı mamandar­dyń kómegimen júrgizilip, árkim­niń qajettiligine baılanysty jeke nemese toptyq túrde ótkiziledi. Osy oraıda mýzy­kalyq terapııanyń mán-mańyzyn uǵyp, kózben kórmekke Ulttyq balalardy ońaltý orta­lyǵyna bardyq.

Jalpy, bul baǵyt elimizde eń alǵash 1995 jyldary Almaty qala­syndaǵy «Balbulaq» ońal­tý ortalyǵynda qoldanyla bas­taǵan. Keıin 2007 jyly elordadaǵy Ulttyq balalardy ońaltý ortalyǵynda ǵylymı turǵyda jan-jaqty zerttelip, jańa baǵytta, emdeýdiń tyń ádis-tásilderimen jalǵasyp keledi.

Ortalyqta emdelýshi balalar jas ereksheligine qaraı alty bólimge bólingen. Olarǵa mýzyka-terapııa tórt baǵyt boıynsha oqytylady: reseptıvti, ıaǵnı alýan túrli mýzykany tyńdatý arqyly emdeý, aspaptyq terapııa – usaq matorıkany damy­týǵa baǵyttalsa, vokaldyq terapııada túrli artıkýlıasııalyq jattyǵýlar jasalsa, dance terapııa – án men bıdi ushtastyrý arqyly júrgiziledi. Buǵan qosa tómengi jastaǵy baldyrǵandarǵa ertegi terapııasy da oqytylady. Odan bólek kiriktirilgen arnaıy sabaqtar bar. Iаǵnı logoped-defektolog mamandarynyń qatysýymen mýzyka sabaǵy ótedi. Aptasyna bir ret ata-analar da sabaqqa qatysyp, úı jaǵdaıynda mýzyka-terapııa tásilin úırenedi. Aıta keteıik, mýzykalyq terapııaǵa keletin balalarǵa negizinen aýtızm spek­triniń buzylýy, daýn sındromy, serebraldy sal aýrýy, psı­hıkalyq damýynyń keshigýi, sóıleý damýynyń keshigýi, gıdrosefalııa syndy dıagnozdar qoıylǵan.

Ulttyq balalardy ońaltý or­talyǵynyń mýzykaterapevt ma­many Baǵdat Ábishtiń aıtýynsha, mun­da 12 mýzyka terapevi eki aýysymda jumys jasaıdy. Bir jylda 13–14 aınalym bolyp, ár aınalymda 310 balaǵa deıin ortalyqta em alady.

«Mýzykalyq joǵary bilimi bar mamandar ortalyqta mýzyka-terapııa kýrsyn oqyp, tájirıbe almasýdan ótken soń ǵana jumysqa ornalasa alady. Bizdiń mamandarmen birlese jasaǵan mýzykalyq jattyǵýlarymyz bar. Oǵan emdik dene shynyqtyrý ele­mentte­rin, logopedtik artı­kýlıasııalyq jat­tyǵýlar qos­tyq. Sol avtorlyq jattyǵý­larmen osy ońaltý orta­ly­ǵynda jumys istep jatyrmyz. Bul metodıkany elimizdegi barlyq jekemenshik ońaltý ortalyqtary paıdanalanyp júr», deıdi Baǵdat Ábish.

Ortalyqty aralap júrip, alys­tan talyp bir mýzyka estildi. Aspaptyq terapııa baǵytynda sabaq alyp jatqan Álınur Es­murat sıntezatorda oınap otyr eken.

«Bul baǵytta aspapty ustatyp, oınatý arqyly qoldyń usaq matorıkalarymen jumys jasaımyz. Sıntezatordan bólek ártúrli shýly, úrmeli, shert­peli aspaptardy qoldanamyz. Bir bala 24 kúnde 20 mınýttan on sabaq alady. Mysaly, sıntezator aspaby saýsaq bulshyq etterin damytýǵa arnalǵan. Búgin Álı­nurdyń úshinshi sabaǵy ótip jatyr. Jalpy, úsh sabaq­tan keıin balanyń mýzykaǵa qyzyǵýshylyǵy arta bastaıdy», deıdi mýzykaterapevt Baldyrǵan Haıranova.

«Balany damytýda mýzy­kalyq terapııanyń áseri úlken. Estý qabi­leti jaqsaryp keledi. Domby­raǵa yntasy oıandy. Kúıdi kóp tyńdaıdy. Biz Qostanaı oblysy Arqalyq qalasynan keldik. Ol jaqta mýzyka sabaqtary joq. Osy ortalyqqa ár kelgen saıyn balam mýzykalyq terapııaǵa asyǵyp turady», deıdi Álınurdyń anasy Gúljanat Esmurat.

Al Nurgúl Qalabaeva týǵannan erkin sóıleı almaıdy. Bir tańǵa­lar­lyǵy, ol án aıtqanda ár árip anyq ári kedergisiz shyǵady. Segiz jyl boıy Ulttyq balalar­dy ońaltý ortalyǵynda mýzyka-terapııa emin alyp, búginde óner­ge qadam basqan. «Bul – meniń ómi­rim­di túbegeıli ózgertken em» deı­di ol.

«Mýzyka-terapııa arqyly ortamdy taýyp, óner ýnıversıtetin támamdadym. Logoped jáne mýzy­ka­terapevt mamandardyń arqa­synda sóıleý jaǵynan qalpyma keldim», deıdi Nurgúl.

Iá, mamandardyń sózi­ne júginsek, mýzykalyq tera­pııa­nyń paıdasy orasan. Atap aıtsaq, psıhologııalyq áseri – kúızelisti azaıtyp, kóńil kúıdi jaqsartady. Fızıkalyq áseri – qan qysymyn rettep, aýyrsynýdy jeńildetedi. Kognıtıvti áseri – este saqtaý qabiletin jaqsartyp, ásirese Alsgeımer jáne demensııasy bar adamdar úshin tıimdi eken. Áleýmettik áserine kelsek, qarym-qatynas daǵdysyn jaqsartyp, qoǵamǵa beıimdelýge kómektesedi.

Vokal terapııasyna da arnaıy kirip shyqtyq. Munda kezekti konserttik nómirge daıyndyq júrip jatyr eken. Úsh jigittiń oryndaýyndaǵy «Men – qazaqpyn» ánin biz de tyńdadyq.

«Vokal terapııasy balalarǵa ǵana emes, jalpy adamdarǵa kerek dúnıe. Osy arqyly biz balanyń tynys alýyn jaqsartamyz, jat­tyǵý arqyly artıkýlıasııasy qa­lypqa keledi. Meniń maqsatym – yrǵaqty án aıtqyzyp úıretý. Bizde konserttik is-sharalar kóp uıymdastyrylady. Ár balanyń týǵan kúni atalyp ótiledi. Osyndaı merekelik kúnderde balalar sahnada óner kórsetedi», deıdi mýzykaterapevt Quralaı Esmahanova.

Iá, negizinen án aıtý dybys­taý múshelerine ǵana emes, estý músheleriniń jumysyna da táýeldi. Sondyqtan da án aıtý kezinde estý músheleriniń durys qalpyn saqtaý, án shyrqaýdyń daǵdysyn ıgerý men dybystaý júıesin ońaltýǵa tıimdi kómek beredi. Al ol úshin aldymen durys tynys alyp úırený qajet. Eger bala tıimdi tynys alyp úırense, onda án aıtýmen qatar durys sóıleý múmkindigi de qalyptasady.

Tarıh qoınaýyna kóz júgirt­sek, ejelgi grek fılosofy Pıfagor mýzykanyń adam aǵzasyna, kóńil kúıine qalaı áser etetini týraly ǵylymı anyqtama bergen. Sondaı-aq ertedegi qytaı, úndi dárigerleri men emshileri, fılosoftary men mýzykanttary mýzykany syrqat­ty emdeýge paıdalanǵany belgili. Qazaqtyń kóneden kele jatqan aýyz ádebıeti jyrlary men ańyz-áfsanalarynda da sıqyr­ly qobyz, kúmbirlegen dom­byra men syzylǵan sybyzǵy úninen shyǵatyn mýzykalyq týyndylardyń adam aǵzasyna oń áser etip, jalpy psıhologııalyq emdik sıpatta shıpalyq qasıetteri bolǵandyǵyn bilemiz.

Al búginde mýzykalyq terapııa kóptegen shetelde keńinen qoldanylady. Ásirese AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa, Aýstralııa sııaqty damyǵan elderde bul ádis medısına men psıhologııanyń bir bóligi retinde resmı túrde moıyndalǵan. Máselen, AQSh-ta mýzykalyq terapııany resmı túrde Amerıka­nyń mýzykalyq terapııa assosıasııasy (AMTA) baqylaıdy. Iаǵnı aýrýhanalarda, múgedekter or­talyqtarynda, psıho­logııa­lyq klınıkalarda qoldanylady. ­PTSD (posttrav­matı­kalyq sındrom) bar áskerı qyzmetkerlerdi emdeý­de erekshe tıimdi. Germanııada mý­zyka­lyq terapııa medısınalyq saq­tan­dyrý júıesine engizilgen. Ony nevrologııalyq jáne psı­hıa­trııalyq aýrýlardy emdeý­de qoldanady. Japonııada mýzy­ka­lyq terapııa qartaıýǵa baı­la­nysty kognıtıvti buzy­lys­tardy emdeý úshin jıi qolda­nylady.