– Asylbek myrza, ǵylymǵa qalaı keldińiz? Túrkııadaǵy bakalavrıatta tabıǵı gaz ınjenerııasyn oqypsyz, magıstratýrada nege bıznesti basqarý baǵytyna aýystyńyz?
– Qaraǵandydaǵy qazaq-túrik lıseıinde 8-synyptan bastap hımııa páninen olımpıadalarǵa qatystym. Sol kezde osy saladaǵy ózekti máselelerdi sheship, bolashaqta munaı óndirisinde jumys istesem dedim. 2003 jyly Ankaradaǵy tehnıkalyq oqý ornynyń grantyn ıelendim. Bul – 1956 jyly amerıkalyq mamandar qurǵan, eldegi eń myqty ulttyq ýnıversıtet. Bir-eki jyldan keıin janyma ınjener mamandyǵynan góri ekonomıka salasy jaqyn ekenin túsindim. Sóıtip, ekonomıkaǵa qatysty mindetti negizgi pánderdi oqyp, birtindep osy salaǵa aýysyp, menedjmentti tereńirek túsinýge tyrystym. Magıstratýrany da MBA (Master of Business Administration) boıynsha jasadym. Basqarýdyń kiltin tabý, adamzatty damytý baǵytyna boılaǵanda ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵym oıandy. Magıstrant kezimde dekannyń kómekshisi boldym. Dekan Brıtanııadaǵy Sheffıld ýnıversıtetinde qyzmet etken, Túrkııaǵa bir jyldyq kelisimmen shaqyrtylǵan professor edi. Ustazymnan kóp dúnıe úırendim. Zertteý taqyrybym ulttyq ınnovasııalyq júıeni damytýǵa qatysty edi. Elimizde básekelestikti nyǵaıtý, kreatıv jobalardy basqarý máselesin zerttedim. Bir jyldan soń Sheffıld ýnıversıtetinde doktorantýraǵa túsýge usynys tústi. Sol kezde «Bolashaq» stıpendııasymen Brıtanııaǵa doktorantýra oqýǵa bardym. Halyqaralyq korporasııalardyń ınnovasııalyq saıasaty degen taqyrypta izdendim. 2015 jyly zertteýimdi aıaqtap, ǵylymı jumysymdy qorǵap, elge oraldym.
– Shetelde alǵan bilimińizdi qaı salada júzege asyrdyńyz?
– 2018 jyly Almatydaǵy Narhoz ýnıversıtetinde adamı kapıtaldy damytý, adamı resýrstardy basqarý úshin HR zertteý ortalyǵyn ashtyq. Bul Azııadaǵy HR boıynsha alǵashqy ǵylymı ortalyq boldy. Mundaǵy basty maqsat – «Qazaqstandaǵy HR úderisteri qalaı qurylady, kompanııalardyń HR departamentteri qalaı jumys isteıdi, halyqaralyq standarttarǵa sáıkes pe, elimizde adamı kapıtaldy, adamı resýrstardy baǵalaı ma?» degen saýaldarǵa jaýap tabý. Kóptegen zertteý júrgizip, óte bedeldi ǵylymı jýrnalǵa eńbegimiz jarııalandy. Taǵy bir zertteýimiz ýnıversıtetterdi damytýǵa arnaldy. Qolymyzdan kelgenshe ǵylymnyń damýyna atsalysýǵa tyrystyq. О́kinishke qaraı, elimizde shetelde doktorlyǵyn qorǵap kelgender áli az. Sondyqtan ýnıversıtetterdi, bilim salasyn, joǵary bilimdi basqarýǵa arnalǵan zertteýlerdi 2020 jyldan bastadyq. Maqsat – otandyq PhD júıesin álemdik ǵylym júıesine ıntegrasııalaý. Zertteý barysynda ǵylym doktorlaryn birneshe ýnıversıtet birigip daıarlaǵany durys degen oı týdy. Bul úshin aldymen ǵylymı eńbekti zertteý jolyn, ádisnamasyn jaqsy túsindirý kerek. Osy jumysty da bir ortalyqtan iske asyryp, sapany jaqsartýdy kózdedik. Mysaly, qazir Almatydaǵy jetekshi úsh ýnıversıtet PhD birlese oqytyp jatyr. Nege? Birinshi, stýdentterdi bir ortaǵa shoǵyrlandyryp, netýorkıng, kásibı orta qurý. Ekinshi, ár ýnıversıtettiń óz bilikti oqytýshylary bolǵanymen, sany az. Sol kisilerdiń áleýetin PhD daıarlaýda tıimdi paıdalansaq dedik. Konferensııa, semınar ótkizgende de maqsaty ortaq toptyń bir ortadan tabylǵany mańyzdy.
– Qazir qyzmettesiz, dáris oqısyz, ǵylymnan qol úzip ketken joqsyz ba?
– Qazirgi qyzmetimde dáris oqý, stýdenttermen jumys, bolashaq ǵalymdar legin daıyndaý bizdiń mıssııaǵa kiredi. Munda tek ǵylymı zertteýmen aınalysyp júrgen joqpyz. Bul – ámbebap bolýdy talap etetin jumys. Álemniń ár túkpirinen bilim izdep kelgen azamattarǵa jol kórsetip, adamzattyń damýyna úles qosýǵa múmkindik alasyz. Al ǵylymǵa kelsek, saıası ekonomıka salasy boıynsha PhD doktor Qaırat Moldashev ekeýmiz álemdegi JOO-nyń daǵdarys kezindegi strategııalyq menedjment máselesin zerttep, nátıjesinde «Strategy Development Handbook for Higher Education Leaders» (JOO kóshbasshylaryna arnalǵan strategııalyq damý nusqaýlyǵy) dep atalatyn monografııa jazyp, jarııaladyq. Munda «COVID-19 pandemııasy kezinde ýnıversıtetterdiń strategııasy qanshalyqty ózgerdi, onlaın formatqa beıimdele aldy ma?» degen saýaldarǵa jaýap izdedik. 2021–2024 jyldary jasaǵan zertteýdi brıtandyq menedjment akademııasynda tanystyrdyq. Eńbegimizdi Ystanbulda ótken strategııalyq menedjment qoǵamdastyǵynyń konferensııasynda óte jaqsy baǵalandy. О́ıtkeni ýnıversıtettik deńgeıde basqarý, strategııalyq damý josparyn daıyndaý, osy salada zertteý júrgizý áli damymaı jatyr. Ýnıversıtet kóbine jańa oqytý tehnologııasyn, ádisnama jaǵyn qaraıdy. Al basqarý máselesine kóńil bóle bermeıdi. Sol jobanyń aıasynda biz 12 ýnıversıtet rektory, prorektorynan sarapshylyq baǵytta suhbat aldyq. Strategııasyn tekserdik, strategııa boıynsha qandaı jobalar ázirlegenin, mınıstrlik talabyna saı KPI-dy qalaı jasaıtynyna nazar aýdardyq. Monografııamyz otandyq joǵary bilim júıesin ilgerileý maqsatynda elimizdegi ýnıversıtetterdiń rektorlaryna, prorektorlaryna da taratyldy. Qoldanýshylar «zertteýdi ári qaraı jalǵastyrý kerek», «bizge osy eńbek strategııa jazǵan kezde óte jaqsy kómektesti» dep pikir bildirdi. Elimizde daǵdarys kezinde ýnıversıtetti basqarý úlgisiniń, strategııanyń ózgerýi mańyzdy. Mundaı problema qazir Brıtanııadaǵy joǵary oqý oryndarynda bastaldy. Qarjy jaǵy tyǵyryqqa tirep tur. Mysaly, Dandı ýnıversıteti ótken aıda bıýdjet tapshylyǵy 35 mln fýntqa jetkenin jazdy. Máseleni sheshý úshin 700-deı jumyskerdi qysqartpaq. Kardıff ýnıversıtetinde de 40 mln fýnt kóleminde tapshylyq bar, 400 qyzmetkerimen qoshtaspaq. Qarjydan qysylyp kórmegen Edınbýrg ýnıversıteti de bıyl 140 mln fýntty únemdep, biraz adamdy bosatatynyn habarlady. Zertteýimizde osyndaı daǵdarystardy sheshý úlgileri kórsetilgen. Eger soǵan súıengende qazirgideı tyǵyryqtyń aldyn alýǵa bolar edi.
– Otandyq ǵylymnyń damýyn tejep turǵan túıtkildi ataı alasyz ba, qandaı sheshim usynasyz?
– Optımıspin. Sondyqtan salystyrmaly túrde alsaq, sońǵy 5-6 jylda óte aýqymdy jumys atqaryldy. Doktorantýraǵa bólinetin grant sany, stıpendııa kólemi artty, ǵylymmen aınalysatyndardyń aılyǵy ósti. Qarjylaı qoldaý óte mańyzdy. Sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaly ashylyp jatyr. Olar bastapqyda bakalavr daıarlaǵanymen, keleshekte magıstratýra, doktorantýra da ashylýy múmkin. Shetelden professorlar kelip, bizdiń ǵalymdarmen aralasyp, básekege qabiletti orta qalyptassa, syrtta júrgen otandyq ǵalymdar da elge oralady dep úmittenemin. Kósh júre túzeledi. Bizdiń ýnıversıtetterdi ashylǵanyna birneshe ǵasyr bolǵan brıtandyq oqý oryndarymen salystyrýǵa bolmaıdy. Sol sebepti pessımızmge berilgim kelmeıdi. Qazir mańyzdysy – ınvestısııa tartý, ýnıversıtetterdi qoldaý, jas ǵalymdarǵa demeý bolý. Zertteýshiler shetelden kásibı biliktiligin arttyryp kelse, olardan jedel nátıje, keremet tirlik kútý durys emes. Bilim salasynda qandaı da bir túbegeıli ózgeris, joǵary nátıje birshama ýaqytty talap etedi. Sheteldegi ǵylymı akademııalyq dıaspora ókilderin otandyq ýnıversıtettermen baılanystyrýǵa tyrysqan jón.
Bizdiń joǵarǵy bilim jóninde 2029 jylǵa deıingi aldyn ala jazylǵan strategııamyz, baǵyttarymyz bar. Osy jumysty turaqty túrde jalǵastyrý mańyzdy. Aldaǵy 3-4 jyldyń ishinde bul júıe joǵary bilim salasyn kelesi kezeńge sátti ótýge septesedi.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
