Jýyrda teatrdyń repertýarynan oryn alǵan Shyńǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» povesi – qazaq teatrlarynda kóp qoıyla bermeıtin týyndy. Rejısser atalǵan qoıylymda kúıregen Organ otbasynyń taǵdyry men Shyńǵys Aıtmatovtyń jazyqsyz jazalanǵan ákesi Tórequldyń peshenesine jazylǵan azabyn qısyndy baılanystyrypty, ıaǵnı ol mundaǵy Kırıskini – Shyńǵys, Emraıındy – Tórequl dep qarastyryp, eń jaqyndarynan aıyrylǵan balanyń basynan keshken qaıǵysyn ákesinen qapyda kóz jazyp qalǵan Shyńǵystyń qasiretimen parallel alǵan.
Rejısser Danııl Fılıppovıch pen sýretshi Daryn Qalpenov sahnany kóldeneńnen eki bólikke bólgen: aldyńǵy jaǵynda (avanssenaǵa jaqyn) Emraıın men áıeliniń dıalogi oryn alsa, artqy jaǵynda kóretinimiz – úsh bólikke bólingen qaıyq pen ań aýlaýǵa shyqqandar áreket etetin keńistik. Otbasy men teńizdiń osyndaı eki planda berilýi, kórinisterdiń joǵarydan túsiriletin perde arqyly aýysyp otyrýy oqıǵalardyń shashyramaı birtutastyqta órbýine múmkindik jasaǵan.
Mundaǵy ákeli-balalylardyń jol júrer aldyndaǵy kishkentaı dorbalaryna jerden topyraq salyp alý kórinisiniń kórermenge berer áseri ózgeshe. Topyraq – uzaq kúnder boıy teńiz ústinde ómir keshetin olardyń jerge degen saǵynyshyn bildiretin metaforalyq detal. Ári úsh adamnyń qazasyn aldyn ala bildiretin bul sheshim qoıylymnyń janryn aqtaıdy. Muny D.Fılıppovıch urpaǵyn saqtap qalý jolynda ózderin sanaly túrde qurban etken úsheýdiń teńizge keterde ústerine topyraq shashýy arqyly jetkizedi. Sahnanyń syrtynan shýyldaǵan teńiz dybysynyń berilip turýy da shyǵarmanyń atmosferasyna ádemi ún qosyp, ıdeıanyń ashylýyna kómegin tıgizgen. Ata, bala, nemere – úsheýdiń aýlaǵan nerpalardy atý kórinisi betterine qara maska kıgenderdiń bıimen qısyndy baılanysyp, Organ, Emraıın, Mylgýnnyń olardyń tutqynyna aınalý sahnasymen jalǵasyn tabady, ıaǵnı bular – Tórequldy «satqyn» dep jazyqsyz jazalaǵan keńes ókimetiniń ókilderi.
Sondaı-aq shartty túrdegi býyrqanǵan teńiz beınesin bildiretin úlken qara sellofannyń ústinde Kırıskiniń sýǵa malynyp, alasurýy, qatty daýyl tolqytqan qaıyqtyń ishindegi arpalys – óte sátti shyqqan kórinis. Teńiz ústindegi surapyl tolqynnyń dybysy, sellofandy alasurǵan tolqyn tárizdi qozǵaltý jáne tútin (tuman) sııaqty effektiler qaıyqtyń ishinde psıhologııalyq kúızeliske túsetin keıipkerlerdiń múshkil halin, jalpy qoıylymnyń mazmunyn ashýǵa yqpalyn tıgizgen. Ákeli-balaly úsheýdiń birinen keıin biri o dúnıege ketýi sahna tórindegi qaıyqqa jalǵasyp, arǵy ómir men bergi ómirdi baılanystyryp turǵan esik jáne projektordyń jarqyly arqyly oryndalady. Sol projektor jaryǵynyń Kırıskiniń alystan Tarǵyl tóbetti kórgende berilýin jazýshy ómiriniń jarqyn bolashaǵy dep qabyldadyq. Al ólimge bet burǵan Emraıın–Tórequldyń shapanyn balasyna teris qarata jabýy ózi keshken qıyn taǵdyrdy qaıtalamaýyn tilegendik edi.
Akterlik oıynda barlyq kúsh pen jaýapkershilik Kırısk–Shyńǵys rólindegi Oljas Begaıdarovqa júktelipti. Ańshylyqqa shyǵatyn alǵashqy kórinistegi Kırıskiniń qýanyshyn jasyra almaǵan sezimi Oljastyń kúlimdegen jaıdary júzinen baıqalady. Onyń balalyq armany, bolashaqqa degen kózqarasy, úmiti O.Begaıdarovtyń avanssenanyń sol jaǵyndaǵy tostaǵanǵa qaǵazdan jasalǵan qaıyqty salyp, ony qolymen ári-beri teńseltýimen berilgen. Balalyq, jastyq shaǵy ashtyqpen, jappaı qýǵyn-súrgin oryn alǵan ýaqytpen, soǵyspen qatar kelgen Shyńǵys beınesindegi Oljastyń úni de, qımyl-qozǵalysy da jyldam ózgeriske túsip otyrady. Spektakl sońynda atasynyń, ákesi men aǵasynyń kıimderin qushaqtap otbasyna oralǵan Kırısk birden anasynan ákesiniń oralǵanyn surap jatqan Shyńǵysqa aınalyp kete barady, ıaǵnı bul jerde taǵdyrdyń jazýymen ózi qatty jaqsy kóretin jaqyndarynan aıyrylyp, tabıǵattyń alyp kúshiniń qudiretimen tez eseıgen balanyń azamattyq bolmysyn kóremiz. Alaıda akterdiń jasy on bir-on eki jastaǵy balanyń beınesine sáıkes emes. Jalpy, O.Begaıdarovtyń oınaý sheberligine, darynyna daýymyz joq. Alaıda Kırıskiniń úlkendermen salystyrýǵa kelmeıtin únin, onyń psıhologııasyn, sóıleý mánerin, erkeligin berýge tyrysqanymen, eresek akterdiń qımylyna sený qıyn. Osy tusta Kırısk-Shyńǵystyń rólinde eki akterdiń oınaý keregi baıqaldy.
Onyń atasy Organ rólindegi Qonysbek Begaıdarovtyń qarlyǵyńqy daýsy ómirin teńizde ańshylyqpen ótkizgen, qıyndyqqa moıymaǵan qarttyń beınesine saı kelgen. О́mir-taǵdyrynda qıyndyqty kóp kórgeninen kókeıine túıgeni mol qarttyń «júrińder, sý isheıik» degen sózi kóp oıdy ańǵartqandaı. Alǵashynda teńiz saparynyń ózindik qateri bolatynyn bilgenimen ómirlik tájirıbesi qıyndyqtarǵa qarsy turýǵa úıretken Organ – Q.Begaıdarovtyń sabyrly kúıin kóremiz. Biraq daýyl men tumannan kelgen qaterdiń salmaǵyn sezgen onyń endigi maqsaty qalaıda Kırıskini saqtap qalýǵa oıysady. Osyndaı bir kúıden ekinshi kúıge ótýdegi tájirıbeli sahnagerdiń oıyn bederi shynaıylyqqa negizdelgen.
Kırısk anasynyń rólindegi úni ádemi, daýsy anyq, kúlkisi shynaıy Jibek Úsenova keıpkeriniń ishki qaıshylyǵyn túsine alǵan. Kóbinde sol jaqta sahnada ótip jatqan oqıǵalarǵa kýá bolyp otyratyn, keı sátterde sol oqıǵaǵa aralasatyn aktrısa kelinshektiń ýaıymyn, sezimtaldyǵyn basa kórsetedi. Degenmen akterlik oıyndardaǵy árekettiń azdyǵy, sózdiń taza aıtylmaýy, dybystardyń anyq shyqpaýy spektakldegi barlyq akterlerge tán. Árıne, sahnalyq ónerde bir jerde otyryp áreket etý – ról oryndaýshylar úshin asa qıyn sharýa.
Jalpy, rejısserdiń joǵaryda atap ótken qısyndy sheshimdermen birge keıbir kóńilge kúdik uıalatqan sátterdiń bolǵanyn jasyrmaımyz. Máselen, kúıeýin ańshylyq saparǵa shyǵaryp salǵan áıeldi aınala bılegender – sol áıeldiń oıyndaǵy adam balasyna jamandyq keltiretin jyn-periler. Alaıda ártisterdiń oryndaýyndaǵy bı qımyldary prozalyq shyǵarmadaǵy Kırısk anasynyń oıy arqyly baıandalǵan zulymdyqty nemese jamandyqty shaqyratyn qozǵalysty kórsetpeı, horeografııalyq bıdiń elementterimen ǵana shektelip qaldy. Al plastıkamen beriletin qımyl qandaı da bir oıdy, ıdeıany, oqıǵany baıandaýy kerek. Sol sııaqty Organnyń Balyq áıelge degen sezimi povestegi qarttyń oıymen beriletin áserli sezimnen tys jatyr. Olardyń bir-birine qol jetkizýi múmkin emes árıne, óıtkeni bul – qarttyń qııaly, armany, onyń ózindik fılosofııasy. Sondyqtan rejısser olardy sahnada eki jaqta turyp qana sóılesý mızanssenasyn jasaǵan. Muny bir jaǵynan B.Brehttiń oqshaýlaný ádisi dep qarastyra alamyz. Degenmen narratıvti ádisten góri rejısser de, akterler de «sahna áreket» uǵymyna basymdyq bergeni durys.
Spektakldiń negizgi aıtary – tarıhty taný, ótkenge kóz sala otyryp, keleshekti baǵdarlaý, eń bastysy urpaqty, bútin bir ultty saqtaý. Atalǵan qoıylymda sol urpaq úshin óz ómirin qurban etkenderdiń aıanyshty hali, talaıly taǵdyry bar.
Zýhra ISLAMBAEVA,
Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, teatrtanýshy
