Festıvaldyń saltanatty ashylý rásimi Qaraǵandy zertteý ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde ótti. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janyndaǵy Geraldıkalyq zertteý ortalyǵy basshysynyń mindetin atqarýshy, aqyn Sherhan Talap mınıstr Aıda Balaevanyń festıvalǵa joldaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
Saltanatty rásimnen soń ýnıversıtettiń jańa kitaphanasynda mınıstrlik janynan qurylǵan «Alqa» ádebı-mádenı klýbynyń kóshpeli otyrysy ótti. Dóńgelek ústelde proza janrynyń búgingi jaı-kúıi keńinen talqylandy. Ádebıettanýshy ǵalym Jansaıa Jarylǵap búgingi prozashylardyń shyǵarmashylyǵyna jan-jaqty taldaý jasady.
– Burynǵydaı basy men aıaǵy bar naqty sıýjetter keıbir shyǵarmalarda joq. Bul ádebıetke modernıstik estetıkanyń dendep enýinen. Kóp ózgeris ádebıetke modernıstik estetıkanyń kelýimen baılanysty. Modernızm qalypty obrazdy buzyp tipti abstraksııaǵa aınaldyrdy, dıskýrsty buzdy, sıýjetti tutastyǵynan aıyrdy, beıneleý tiline batyl eksperımentter jasady. Kórkem shyǵarmany ádebı-teorııalyq taldaýda osy kúnge deıin qoldanyp kele jatqan sıýjettik-kompozısııalyq taldaý bererin berip bolǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni keıingi býyn qalamgerlerinde klassıkalyq, epıkalyq sıýjet túrleri joqtyń qasyna aınaldy. Áýeli saldary aıtylyp, sosyn sebepteri termelenetin nemese saldary múlde aıtylmaıtyn fragmentarly sıýjetti shyǵarmalar qatary kóbeıýde, – deıdi Jansaıa Jarylǵap.
Belgili synshy, ádebıettanýshy Álııa Bópejanova «prozany kóteremiz desek, syndy jolǵa qoıǵanymyz jón» dedi. Munymen qosa, baspa isine qatysty, grant taǵaıyndaý jóninde máselelerge de toqtaldy.
– Qazir prozaǵa qatysty syılyqtar taǵaıyndalady. Áńgime de, povest te elenip jatyr. Jazýshylardyń eńbegin baǵalaǵan jón. Biraq osynyń sapasyn, tıimdiligin arttyrý qajet. Jáne syn máselesine erekshe nazar aýdarý kerek. Ádebı syn baǵdar, baǵyt beredi. Synsyz ádebı damýdyń júıesi de bolmaıdy. Qazirgi ádebı proseste janrlyq ártúrlilik aıqyn baıqalady. Realızm de bar, metamodern de boı kórsetip jatyr. Búginde tulǵataný baǵytyndaǵy shyǵarmalar kóptep jazylyp jatyr. Batyrlar týraly jazyldy, jazylyp ta jatyr. Biraq, ádebıettegi tulǵalar tek batyrlarmen shektelmeýge tıis, – deıdi Álııa Bópejanova.
Jazýshy Asqar Altaı jas synshylardy qalyptastyrý keregin aıtady.
«Jas synshylar paıda bolmaı, bárimiz bir-birimizdi ótirik maqtap, qur marapattap júre bersek, ádebıettiń de, ult rýhanııatynyń da quny ketedi. Búgingi prozada obraz joq, baıandaýǵa ǵana negizdelgen, sózdi bos qýalaǵan dúnıe kóp. Sóılemniń qurylymy da álsiz. Osyndaı avtorlardy shekteý kerek. Jáne ashyq syn aıtý qajet. Sebebi syn degenimiz – shyndyqty aıtý. Ol qatal bolýǵa tıis. Áıtpese, bári ózin klassık sanap júr. Oqyp kórseń, birinshi bettegi baıandaý ekinshi betke qatyssyz, oı úzik-úzik. Bul – úlken tragedııa. Erteńgi býynǵa «ádebıet degen osy eken ǵoı» degen teris túsinik qalyptastyrady. Bul – grafomanııa, ıaǵnı maǵynasyz jazý mashyǵy. Al grafomanııanyń sońy — haltýra», deıdi Asqar Altaı.
Jazýshy Aıgúl Kemelbaeva qazaqtan shyqqan tulǵalardy kórkem obraz retinde nasıhattaý kerektigin, fantastıka janryn jańǵyrtý qajettigin alǵa tartty.
Jazýshy Nurjan Qýantaıuly qalamgerlerdiń áleýmettik máselesin kóterdi. Jazýshylar ýnıversıtet, kolledjderde qazirgi qazaq ádebıetinen sabaq berse, Oqý-aǵartý mınıstrligimen birlesken joba ázirlense, ıgi is bolatynyn jetkizdi.
Belgili dramatýrg Dýman Ramazan, jazýshy Serik Saǵyntaı da aýdarma isin jetildirý jóninde oı qosty. «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektorynyń orynbasary Qambar Ahmet balalar oqıtyn jańa shyǵarmalardy jaryqqa shyǵarý qajettigi týraly oıyn ortaǵa saldy.
«Qazir balalarǵa arnalǵan túrli kitaptar shyǵyp jatyr. Bir ǵajaby, sony balalarǵa oqyta almaımyz. Ne oqıtynyn bilmeımiz. Áleýmettik jeli boı bermeı jatyr deımiz. Degenmen, jas býynnyń qalaýy ne eken? Qasynda otyryp, túrli shyǵarma oqyttyq. Qyzyqpaıdy. Qazir «ádebıet tili eskirdi» degen pikir bar. Ras, balalar kitap tilin túsinbeıdi. Ár sózdi túsindirýge májbúrmiz. Osyǵan qatysty júıeli zertteý men naqty sheshim kerek dep oılaımyn», deıdi Qambar Ahmet.
«Klassıkalyq shyǵarmalarymyz kitap sóresinde shań basyp, oqyrmanyn kútip jatyr. Sol shyǵarmalardyń ózegi – uly keıipkerler. Al ondaı keıipker jasaý – qalamger úshin eń kúrdeli dúnıe. Bul jaı ǵana oqıǵa qurap, qyzyq qylyp jazýdan áldeqaıda joǵary deńgeı. Qazirgi qazaq kınosy osy turǵyda aqsap tur. Búgingi fılmderdiń kóbi ómirlik shyndyqtan alshaq, jeńil-jelpi oıǵa qurylǵan. Bul – irgeli zertteý men tereń psıhologııalyq taldaýǵa negizdelgen myqty ssenarıılerdiń azdyǵynan. Al jaqsy ssenarıı – eń aldymen ádebıetke arqa súıeıtin óner», deıdi Ularbek Nurǵalym.
Festıval sońy Qasym kitaphanasynda qorytyndylandy. Uıymdastyrýshylar basqosý barysynda jabyq báıge jarııalaǵan bolatyn. Onda jazýshy Qanat Ábilqaıyrdyń prozasy úzdik dep tanylyp, jeńimpazǵa Qasym baspasynan shyqqan Muhtar Maǵaýınniń 26 tomdyǵy tabys etildi. Munymen qosa, Aqtoǵaı, Nura, Shet, Buqar jyraý, Qarqaraly aýdandary bes jazýshyǵa syılyq taǵaıyndady. Álıhan Bókeıhan atyndaǵy syılyq Dıdar Amantaıǵa, Kámel Júnis atyndaǵy syılyq Dýman Ramazan men Mádına Omarovaǵa, Búrkit Ysqaq atyndaǵy syılyqty Álııa Bópejanovaǵa, Ǵabıden Mustafın atyndaǵy syılyq Asqar Altaıǵa, Ǵabdıman Igensartov atyndaǵy syılyq Aıgúl Kemelbaevaǵa berildi.
«Festıvaldy alǵash ótkizgen jyldan beri ár óńirden 100-den asa qalamger kelip ketti. Bul joly búgingi ádebıetti, prozany talqylady. Qatysýshylar festıvaldy óz óńirlerinde de ótkizýdi qolǵa alamyz dep ketti», deıdi Jazýshylar odaǵynyń óńirdegi ókili Janat Jańqashuly.
Qaraǵandy oblysy
