Zııatkerlik eńbekti paıdalaný mádenıeti kemshin
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qarapaıym halyqtyń quqyǵy qorǵalatyn, zań men tártip ústemdik quratyn Ádiletti Qazaqstandy qurý kerektigi jaıly jıi aıtyp keledi. «Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalatatyn» ol ádiletti qoǵamnyń saltanat qurýy úshin shyǵarmashylyq adamdarynyń da eńbegi ádil baǵalanyp, qadirlenýge tıis.
Biraq mamandardyń aıtýynsha, dál qazirgi ýaqytta shyǵarmashylyq ónimderdiń menshik quqyǵyn tolyqtaı qorǵaý qıyndyq týǵyzyp otyr. Oǵan sebep, elimizde ıntellektýaldyq týyndylardyń avtorlyq menshik quqyǵyn saqtaýdyń mádenıeti tolyq qalyptaspaǵan. Áldebir týyndyny paıdalanar sátte jeke jáne zańdy tulǵalar onyń artynda shyǵarmashyl tulǵanyń eńbegi jatqanyn bile bermeıdi.
Zańger Erbolat Emildiń aıtýynsha, damyǵan elderde avtordyń týyndysyn ıelený, paıdalaný, kóshirý, taratý, ózgertý jáne basqalarǵa lısenzııa berý sekildi quqyqtar qatań saqtalady. «Eger bir avtordyń eńbegin ruqsatsyz paıdalansańyz, sot aldynda jaýap berip, qarjylaı ótemaqy tóleısiz. Kez kelgen azamat, ıa zańdy tulǵa bireýdiń týyndysyn paıdalanar aldynda avtorlyq quqyqty buzyp almaýdy jiti qadaǵalaıdy. Zamannyń kóshimen sol úrdis bizge de kelip jatyr. Sondyqtan da qazirgideı áleýmettik jelilerdiń qarqyndy damyp jatqan kezeńinde ár azamat abaı bolýy kerek», deıdi zańger.
Avtorlar quqyǵy hám biryńǵaı júıe
Elimizde avtorlardyń quqyǵyn qorǵaıtyn túrli uıymdar bar. Olar shyǵarmashyl tulǵa men onyń zııatkerlik menshigin paıdalanýshylar arasyndaǵy baılanysty júıelep, ortadan ózderi de tabys tabady.
Avtor – kóp. Máselen, telearna, teatr, radıo sekildi uıymdar ár ánshi, ár aqyn, ár dramatýrg, ár kompozıtorǵa jeke-jeke qalamaqy tóleı almaıtyndyqtan avtorlardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdarmen kelisimshartqa otyrady. Ol uıymdar jan-jaqtan syıaqyǵa dep jınaǵan qarjysyn avtorlarǵa ádil úlestirip berýi kerek. Biraq buǵan deıin kóp jaǵdaıda avtorǵa qansha syıaqy beretini belgisiz bolyp keldi. Qalamaqysyn daýlaǵan shyǵarmashyl tulǵalardyń janaıqaıy elimizde avtorlar men olardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdardyń jumysyn qadaǵalaıtyn biryńǵaı júıe qalyptasý kerektigin kórsetti.
Osy oraıda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda baspasóz máslıhaty ótip, Zııatkerlik menshik komıtetiniń tóraǵasy Sholpan Ábdireeva Ádilet mınıstrliginiń bastamasymen avtorlyq quqyqty qorǵaý salasynda biryńǵaı sıfrlyq platforma jasaý qolǵa alynyp jatqanyn málimdedi.
«Biz bul platforma arqyly avtorlar men olardyń zııatkerlik ónimderin paıdalanýshylardy bir júıege biriktirýdi kózdep otyrmyz. Iаǵnı sıfrlyq platformaǵa avtorlardyń, oryndaýshylardyń, óndirýshilerdiń tolyq tizimi engiziledi. Osy tizimnen avtorlyq quqyq obektilerin zańdy túrde kimderdiń qoldanǵanyn kóre alamyz. Sondaı-aq avtorlarǵa aqshanyń qaıdan keletinin, olarǵa qaı uıymnyń qansha qaryz ekenin bilip otyramyz», deıdi Sh.Ábdireeva.
Sondaı-aq spıker zııatkerlik ónimderdi ıelený quqyǵyn júıeleý, avtorlarǵa tólenetin syıaqynyń ashyqtyǵyn, ádil bólinýin qamtamasyz etý arqyly talaı problemany sheshýge bolatynyn aıtty. Mysaly, byltyr qarasha aıynda Instagram áleýmettik jelisinde elimizdegi avtorlardyń mýzykalyq shyǵarmalaryna shekteý qoıylǵan edi. Sol sátte bul jaǵdaı «Qazaqstan avtorlar qoǵamy» men «Meta» kompanııasy arasyndaǵy kelisim merziminiń aıaqtalýynan týyndaǵany aıtyldy. Elimizde keń qoldanystaǵy jelilerden otandyq týyndylardyń joǵalyp ketýi qoǵamdyq rezonans týǵyzyp, qalyń buqara alańdaýshylyq bildirdi. Sh.Ábdireevanyń pikirine qaraǵanda, bul máselege Ádilet mınıstrligi aralasyp, «Meta» kompanııasy men avtorlyq qoǵam arasynda kelisim túzilip, shartqa qol qoıylǵan.
«Búgin biz «Meta» men ujymdyq quqyqtardy basqarý uıymy arasyndaǵy kelisimge qol qoıylǵanyn qýana habarlaımyz. Instagram jáne Facebook-te otandyq mýzykany paıdalanýdy retteıtin «Meta» men Qazaqstan avtorlar qoǵamy ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. О́tken aptada kontent áleýmettik jelilerge qaıta orala bastady», dedi Zııatkerlik menshik komıtetiniń tóraǵasy.
Iаǵnı spıker aıtqan biryńǵaı sıfrlyq platforma, birinshiden, bul salaǵa ashyqtyq saıasatyn engizip, avtor men onyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıym arasyndaǵy qarjylyq qatynastar retteledi. Ekinshiden, avtor quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdarǵa jan-jaqtan quıylatyn qarjynyń esebin bilýge múmkindik týady. Úshinshiden, qazaq ánderiniń tanymal jelilerden joǵalyp ketýi sekildi problemalardy boldyrmaýǵa da septigi tıedi.
«Quqyǵymyzdy qalaı qorǵaımyz?»
Sıfrlyq platforma iske qosylsa, qoǵamdyq uıymdar qalamaqyny ýaqtyly tóleı bastary anyq. Bul jaǵdaıda avtorlar tarapynan «quqyǵymyzdy qalaı tirketemiz?» degen suraqty ózdiginen týyndatary anyq.
«Aqyn, jazýshy, sýretshi, kompozıtor sekildi óner ıeleri avtorlyq quqyq ıelený úshin ár jazǵan týyndysyna jeke-jeke qujattyq tirkeýden ótýdiń qajeti joq. Avtor bir týyndyny dúnıege ákelip, jarııalaǵan sátte onyń zııatkerlik menshik quqyǵy avtomatty túrde paıda bolady. Ol týyndyny ózge tulǵalar zańsyz paıdalanǵan jaǵdaıda zań sheńberinde quqyǵyn qorǵaı alady. Dese de, jeke tulǵaǵa týyndysyn zańsyz paıdalanýdan qorǵaý, qalamaqy óndirý sekildi jumystardy atqarý qıyn bolǵandyqtan, shyǵarmashyl tulǵalar avtor quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdarǵa múshe bolyp, ekijaqty kelisimshart jasasqany durys», deıdi zańger.
Al ónertapqyshtar oılap tapqan tehnologııalary men ınnovasııalaryn mindetti túrde tirketip, patent alyp, avtorlyq quqyǵyn resmı tirketýge tıis. Qazir elimizde ónertapqyshtardyń menshik quqyqtaryn tirkeıtin 32 ortalyq bar. Ýnıversıtetter bazasynda jumys isteıtin ol ortalyqtar elimizdiń 18 óńirin qamtýǵa qabiletti. Sarapshylar ónertapqyshtardyń ıdeıasyn qoldaý, qorǵaý, tirkeý júıelense, óńirlerdegi ınnovasııalyq kásipkerlikti damytýǵa jol ashylatynyn aıtady. Ol úshin atalǵan ortalyqtar avtorlardyń zııatkerlik menshik quqyǵyn der kezinde jyldam resimdep berýge qabiletti bolýy kerek. Mundaı mindetti joǵary oqý oryndaryna ǵana júktep qoımaı, óndiris oshaqtarynan da zııatkerlik menshik quqyqtaryn tirkeıtin ortalyqtar ashý qajet.
Talap pen alaıaqtyq arasy
Internettiń damýy men áleýmettik jelilerdi qoldanýshylardyń sanynyń artýy avtordyń ruqsatynsyz týyndysyn kóshirý, taratý, ózgertý nemese basqa adamnyń atymen jarııalaý sekildi problemalardy týǵyzyp jatyr. Resmı derekterge qaraǵanda qazir elimizde avtorlyq quqyqtyń buzylýyna qatysty aı saıyn 50-60 ákimshilik is qaralady eken. Bolashaqta bul statıstıka óse túsýi múmkin. Mamandardyń pikirinshe, oǵan keıbir aqparat quraldarynyń qyzmetkerleri de zııatkerlik eńbekti paıdalaný tártibin bilmeıtini sebep bolyp otyr.
«Mysaly, jýrnalıster maqalalaryna kórnekilik úshin sýretti ınternetten alyp jarııalaı salýdy ádetke aınaldyryp alǵan. Aqparat quralynyń qyzmetkeriniń mundaı biliksizdigi saldarynan otandyq baspasóz quraldary zor shyǵynǵa ushyrap jatyr. Sýrettiń avtory kim ekenine mán bermeıtin saıttardyń kóbeıýi keıbir fototilshiler úshin tabys kózine aınalyp otyr. Olar ózderi túsirgen sýretti áleýmettik jeliler arqyly jarııalap, ony ádeıi basqalardyń zańsyz paıdalanýyna jol ashady. Sóıtip, jemtiginiń qarmaǵyna túsýin asyqpaı kútedi», deıdi Erbolat Emil.
Ulttyq quryltaı múshesi, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Qazybek Dáýitáli kez kelgen tulǵa ıntellektýaldy eńbegin qorǵaýǵa, odan tabys tabýǵa quqyly ekenin, naryqtyq qoǵamda ár óner ıesi óz týyndysyn ózgelerdiń ruqsatynsyz paıdalanýyna jol bermeıtinin, dese de joǵarydaǵy fototilshilerdiń áreketin alaıaqtyq dep tanýǵa bolatynyn aıtady.
«Árıne, bul jerde avtorlyq quqyqty óreskel buzǵan biliksiz jýrnalısterdi aqtaýǵa negiz joq. Biraq siz aıtqan fototilshiler paıda tabý maqsatynda ashyq ınternet kózderi arqyly ózderiniń týyndylaryn taratyp, ony erkin paıdalanýǵa jol ashyp, qarmaqqa túskenderdi sotqa súıreý faktisi kóbeıse, ıakı birneshe ret aqparat quraldaryn bopsalap, aqsha talap etse, ony alaıaqtyq dep tanýǵa negiz bar», dedi.
Jalpy, jahandaný zamany zııatkerlik týyndylardyń tek bir eldiń ishinde emes, búkil álemge taralý múmkindigin týǵyzyp otyr. Sol sebepti qazaq qoǵamy avtorlyq quqyqty halyqaralyq deńgeıde qorǵaýǵa daıyn bolýǵa tıis. Ol úshin bul taqyryp jıi talqylanyp, biz aıtqan avtorlyq quqyqty saqtaý mádenıetin qalyptastyrýǵa bárimiz atsalysýymyz kerek.
