Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ǵalymdarǵa jasalǵan erekshe múmkindik
Matematıka ǵylymy boıynsha PhD Bıbigúl Omarova byltyr «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasynyń «500 ǵalym» jobasymen Shotlandııadaǵy «Heriot-Watt University»-de mamandyǵyna sáıkes ǵylymı taǵylymdamadan ótip keldi. Bir jylǵa jýyq bilim jetildirgen ǵalym osy kezeńdi kásibı damýynda erekshe mańyzǵa ıe ekenin aıtady.
«Taǵylymdamadan ótýge barǵan ýnıversıtettiń uıymdastyrýymen ótetin «Heriot-Watt Analysis Seminar (HWU)» semınarynda ǵylymı taqyrybymda baıandama jasadym. Sol semınarda Edınbýrg ýnıversıtetiniń matematık professorlarymen tanysyp, «Edinburgh Analysis Seminar (UoE)» ǵylymı semınaryna, aı saıyn uıymdastyrylatyn «Maxwell Institute Mini-symposium» syndy bedeldi ǵylymı alańdarǵa qatystym. Munda ǵylymı izdenisimdi jańa deńgeıge kóterýge múmkindik aldym. Osyndaı halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbe almasý ǵylymı kókjıegimdi keńeıtip qana qoımaı, zertteýimniń jańa ǵylymı baǵyttaryn aıqyndaı tústi. Sonymen qatar kásibı baılanys aıasyn keńeıtip, bolashaqtaǵy ǵylymı yntymaqtastyqqa negiz boldy. О́zim qyzmet etken A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıteti basshylyǵynyń 2024 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap Herıot-Ýatt ýnıversıtetiniń Aqtóbe kampýsynda sabaq berýge shaqyrýy úlken motıvasııa boldy. Bul qadam ári qaraı damýym men shyńdalýyma jol ashty», deıdi B.Omarova.
Stıpendıattyń aıtýynsha, taǵylymdama barysynda jınaqtaǵan ádistemelik tájirıbe stýdenttermen jumys isteýde septigin tıgizip jatyr. Tájirıbesin oqytý úderisinde qoldanyp qana qoımaı, áriptesterimen de bólisedi. Sonymen qatar Herıot-Ýatt ýnıversıtetiniń professorlarymen birlesip, shaǵyn ǵylymı toptyń tapsyrmasyna sáıkes zertteý jumysyn júrgizedi. Qazirgi tańda áriptesteri arasynda osy baǵdarlamamen bilimin jetildirýge umtylyp jatqandar jeterlik. О́ıtkeni munyń kásibı damýda paıdasy óte kóp, onyń ústine keıipkerimiz eńbek etetin ýnıversıtette aǵylshyn deńgeıin kóterý, qujattardy retteý máselesinde aıryqsha qoldaý kórsetiledi. Jalpy, baǵdarlamaǵa qatysty barlyq qajetti aqparat-qujat úlgileri, talaptar men konkýrs erejeleri úsh tilde arnaıy saıtta tur.
«Taǵylymdamaǵa irikteý barysynda talaptar joǵary deńgeıde qoıylyp, suhbat barysynda kandıdattyń ǵylymı áleýetin tereń saralaıtyn, analıtıkalyq oılaý qabiletin baǵalaıtyn naqty, mańyzdy suraqtar qoıyldy. Bul – baǵdarlama sapasynyń joǵary ekenin, oǵan shyn máninde bilikti mamandar ǵana irikteletinin kórsetedi. Ýaqyt óte ár nárse jańaryp, jetilýge tıis ekeni anyq. Sol sııaqty «Bolashaq» baǵdarlamasy, onyń ishinde «500 ǵalym» jobasy da zaman talabyna saı únemi jetildirilip, tıimdiligin arttyryp otyrǵany durys. Sondyqtan ony odan ári damytýdyń joldaryn aıqyndaı túsýimiz qajet. Birinshiden, osy baǵdarlama dál ǵylymmen aınalysyp júrgen zertteýshilerge, ıaǵnı «Scopus» jáne «Web of Science» derekter qorlaryndaǵy Q1, Q2 kvartıldi jýrnaldarda maqalalary jarııalanǵan, sheteldik seriktestermen birlesip zertteý júrgizetin ǵalymdarǵa basymdyq berý arqyly bastapqy maqsatyna saı júzege asýy kerek. Bul ǵylymı áleýettiń ósýine tikeleı áser etetin sheshim bolar edi. Ekinshiden, taǵylymdamadan ótetin úmitkerlerdiń densaýlyq jaǵdaıyn, klımatqa beıimdelý múmkindigin, shetelde uzaq ýaqyt bolýǵa fızıkalyq ári psıhologııalyq daıyndyǵyn eskere otyryp jas shamasyna shekteý engizgen jón. Sebebi óz tájirıbemnen baıqaǵanymdaı, aýa raıy, taǵam, ómir salty densaýlyqqa, jumysqa qabiletińe aıtarlyqtaı áser etedi. Belgili bir jas sheginen keıin bul faktorlar adam ómirinde mańyzdy ról atqara bastaıtyny belgili», dedi B.Omarova.
Ǵalymnyń oıynsha, ǵylymı taǵylymdamadan keıin elge oralyp, alǵan tájirıbeni shynaıy túrde el ıgiligine jumsaý tetigi naqty qarastyrylǵan. Sebebi nátıjege baǵyttalǵan, jaýapkershilik júkteıtin jáne oryndalýyn qadaǵalaıtyndyqtan ǵalymdar elimizde 3 jyl úzdiksiz eńbek etedi. Memleket basshysynyń bul máselege nazar aýdarýy baǵdarlamanyń mańyzyn kórsetedi. Endigi mindet – ony maqsatty, ádil jáne tıimdi júzege asyrý.
Ár úmitkerdiń talaby men qabileti bólek
Jýrnalıstıka baǵytynda magıstratýrany, doktorantýrany bitirip, qazir Ulybrıtanııanyń Edınbýrg qalasynda taǵylymdamadan ótip jatqan Álııa Tekenova «Bolashaq» baǵdarlamasy kásibı turǵyda damytýdy kózdeıtinderge ashyq, ádil ótetin synaq arqyly jetýge jasalǵan erekshe múmkindik ekenin aıtady. Onyń oıynsha, baǵdarlamanyń, sonyń ishinde taǵylymdama jumysyn jetildirýdi qajet etetin tustary bar. Bul jerde ár úmitkerdiń jaǵdaıyn jeke qaraý kerek. Sebebi taǵylymdamadan ótý kezindegi bir talap barlyǵyna birdeı kele bermeıdi.
«Taǵylymdamanyń da túr-túri bar. Mysaly, «Bolashaq» baǵdarlamasymen «500 ǵalym» boıynsha jáne mamandyqtar negizinde bilim jetildirý múmkindigi qarastyrylǵan. Men sonyń ishinde jýrnalıstıka mamandyǵyna beriletin kvota boıynsha bardym. Jalpy, taǵylymdama baǵdarlamasynyń jetildiretin bir tusy retinde óz salama qatysty mynany aıtar edim. Jýrnalıster tájirıbelik turǵyda «Bloomberg», «BBC», «New York Times» sııaqty bedeldi medıa óndirisinen tájirıbeden ótýdi qalaıtyny belgili. Biraq oǵan múmkindik joq. Sebebi atalǵan mekemeler taǵylymdamadan ótetin uıym, zerthana men joǵary oqý orny qataryna enbeıdi. Kóbine televızııa, kıno mamandaryna arnalǵan «New York Film Academy» usynylady, biraq bul baspasózde jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń qajettiligin qanaǵattandyrmaıdy. Al gazetti qalaı shyǵarý, mıkrofon ustap, materıal jınap, montaj jasaýdy úıretý 25-30 jyldyq tájirıbesi bar kásibı mamannyń suranysyn óteı almaıdy. Máselen, men medıamenedjerlerdiń, prodıýserlerdiń jumysty úılestirý tájirıbesin úırengim keledi, oǵan joǵarydaǵy óndiristik kompanııalardan taǵylymdamadan ótýdiń qarastyrylmaǵany qol baılaıdy. Sodan soń is-tájirıbeden 1-3 aı ótken adam da, 1 jyl ótken adam da elge kelgennen keıin 3 jyl boıy mindetti túrde qyzmet etýge tıis. Otbasyly, jaqyndarynan uzaq ýaqytqa alysqa uzap kete almaıtyn úmitkerlerge 1 aı nemese 3 aı yńǵaıly bolýy múmkin. Endi keıbirine bir jyl taǵylymdamalyq ýaqyt tıimdi. Osy turǵydan alǵanda da 1 aı ǵana tájirıbeden ótken adamnyń 1 jyl taǵylymdamadan ótken zamandasy sııaqty 3 jyl eńbek etetini túsiniksiz», dedi Á.Tekenova.
Stıpendıattyń oıynsha, úmitkerler oqytý men úıretýdiń arajigin ajyratyp almaı turyp taǵylymdamaǵa jiberiledi. О́ıtkeni bir úmitkerge ózin jetildirýge oqý kerek bolsa, endi birine tájirıbe kerek bolýy múmkin. Sol sebepti talaptardy jazǵanda árbir adamnyń qajettiligi men áleýeti eskerilse quba-qup. Mysaly, ekonomıka baǵytynda jazatyn jýrnalıstke kásibı damýyna kómektesetin orta nemese taǵylymdamadan ótkizetin uıym men kýrstary derekti fılm túsirýmen aınalysatyn tilshige múldem kelmeıdi.
«Áńgimelesý kezinde jýrnalıst retinde ǵylymǵa da qyzyǵýshylyǵymnyń bar ekenin, doktorantýra bitirgenimdi, stýdentterge sabaq bergen ýnıversıtettegi oqytýshylyq tájirıbemdi, halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarǵa zertteý maqalalarym jarııalanǵanyn aıtpasam, onda meni qarapaıym jýrnalıst retinde synaqtan ótkizbes edi. Qazir joǵary oqý ornyndaǵy Bıznes mektebinde taǵylymdamadan ótip jatyrmyn. Bul bıznes taqyrybyn maǵan jazatyn jýrnalıst retinde búginge deıin úırengenimdi medıa trener retinde ózgelerge bólisýdiń tıimdi joldaryn, bıznes salasynyń keıingi strategııalary men jańalyqtaryn meńgerýi kerek. Osyǵan qosa halyqaralyq jıyndar, ǵylymı konferensııalarda myqty mamandardan suhbat alý, ǵylymı maqala jazý úshin de akademııalyq aǵylshyn deńgeıimdi nyǵaıtý qajet. Negizi kásibı damytýǵa taǵylymdamadaǵy tilge qoıylatyn talap tómen sııaqty. Aıtalyq, «IELTS»-tan 5,5 ball degen – ortasha deńgeı. Mundaı kórsetkishpen kelgender ortaǵa túskende qınalyp qalady. Keıbir joǵary oqý oryndary aǵylshynsha bilmese de, aýdarmashy beretinin aıtyp shaqyra beredi. Menińshe, bul da durys emes, óıtkeni ony oqytýǵa ketetin qarjy – siz ben bizdiń qaltamyzdan túsetin salyqtyń aqshasy. Desek te tildiń aıtarlyqtaı joǵary deńgeıin qajet etpeıtin tehnıkalyq mamandyqtar bolady, mysaly, ol myqty matematık bolýy múmkin, ondaıda nege jaǵdaı jasamasqa?», deıdi Á.Tekenova.
Stıpendıattyń oıynsha, taǵylymdamadan ótetin adamnyń portreti kóbine bylaı keledi: shamamen 30-40 jasta, otbasyly, 20 jylǵa alǵan ıpotekasy, 1-2 balasy bar, bireýi mektep jasynda, ekinshisi balabaqshaǵa barady, til bilmeıtin bolǵan soń olardy alyp kelip qınaǵysy kelmeıdi, elde qaldyryp ketýdi taǵy qalamaıdy, vıza alý úshin ár balanyń shotynda kemi 7 mln teńge bolýy kerek, bul oǵan qaıdan keledi, mysaly, qarapaıym oqytýshynyń aılyǵy 200-300 myń teńge aınalasynda, solaı tyǵyryqqa tireledi.
«Bizge negizinen 35-50 jas aralyǵyndaǵy tájirıbeli kadrdy oqytqan oryndy, bereri kóp, olar shetelge ornyǵa qoımaıdy, elge oralady, biraq bir kedergisi – til bilmeıtinderi kóp. Sondaı topqa oryssha taǵylymdamadan ótýdi qarastyrýǵa bolatyndaı, óz salamnan mysal keltirsem, «BBC» arnasynyń orystildi redaksııasyna joldama berse jaqsy bolar edi. Sol úshin de ár úmitkerdiń jeke jaǵdaıyna qaraı saralaý kerek. Osyǵan qosa joǵaryda aıtqan taǵylymdamaǵa baratyn stıpendıattyń portretine de, múmkindikterine de qaraý qajet. Stıpendııa óte az, aıtalyq, ózim alatyn aqshanyń teń jartysy úı jaldaýǵa ketedi, qalǵanyn jolym men tamaǵyma tam-tumdap jetkizemin. Qarapaıym qoǵamdyq kólikte jolaqy 2-3 fýnt, bul teńgege shaqqanda 2 myń teńgege jýyqtaıdy. Sondyqtan 10-12 jyl boıy múldem ózgermegen stıpendııany kóterý de óte ózekti másele», deıdi Á.Tekenova.
P.S. Taǵylymdama túıtkilderiniń túıinin túbegeıli tarqatamyz dep laıyq mamandardy tańdaýǵa septesetin oryndy talaptardy, qalyptasqan jaqsy múmkindikter qataryn joıyp almas úshin zertteýge súıengen jón sekildi. Stıpendıattar men joǵary bilim, ǵylym salasynyń bilikti mamandaryn tartyp, áleýmettik zertteý júrgizýdiń mańyzy zor-aq... Áıtpese qansha adam bolsa, sonsha pikir bar, al sonyń bárin saralaý, júıeleý, tıimdiligin arttyrý naǵyz ǵylymı ári keshendi jumysty talap etedi.
