El ǵalymdary sol mıkrochıp tehnologııasyna, bálkim óndirisine alǵashqy qadam jasady. Bul jańalyqtyń basy-qasynda kompıýterlik ınjenerııa boıynsha (PhD) fılosofııa doktorlyǵyn AQSh-ta qorǵap kelgen Nursultan Qabylqas júr. Ol Amerıkadan 2021 jyly elge oralǵan soń, kóp uzamaı osy sharýany qolǵa alýdy oılaǵan. Sóıtip, shetelde doktorantýrada 6 jyl boıy jınaǵan bilimi men tájirıbesin qazir ózi eńbek etetin Nazarbaev ýnıversıtetiniń múmkindikterimen úılestirý arqyly oıyndaǵysyn iske asyrýǵa kóshken.
«Biz sekildi damýshy elde mıkrochıpti ózimiz óndirmesek te, dızaınyn jasaýǵa bolatynyn bildim. Sondyqtan mıkrochıpterdiń sulbasyn jasaýdy úıretetin adam, orta izdeı bastadym. Jalpy, mıkrochıpter Amerıkada ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bastaldy dese de tehnologııalar biraz álsiz boldy. Qazir kóp jańardy. Sol sebepti elimizde osy óndiristegi alyptardy basyp ozbasaq ta soǵan ilesip ketemiz degen úmitim bar. Biz otandyq mıkrochıptiń dızaınyn jasap shyqtyq. Álbette álemdik mıkrochıp óndirisinde bul eshqandaı jańalyq emes, jaı ǵana dúnıe júzinde birneshe jyl buryn jasalyp qoıǵan dúnıeniń qalaı ázirlenetinin úırendik. Sondyqtan mıkrochıp óndirisin dál qazir bastap ketemiz demeımin, degenmen osy dızaın negizinde belgili bir strategııalyq mańyzy bar, aıtalyq, áskerı saladaǵy jobalarǵa eski tehnologııalarda chıp shyǵaratyn jańa zaýyt ashsaq bolady. Muny Úkimetke aıtsań, birden shyǵyndy esepteı bastaıtyny belgili, óıtkeni chıp shyǵarý arzan emes, biraq chıptiń dızaınyn ózimiz jasaǵanymyz qaýipsizdik turǵysynan qundy bolar edi. Osyny eskergen jón», deıdi ǵalym.
Nursultan Qytaıdaǵy mamanmen áriptestik baılanys ornatyp, eshqandaı shartsyz, eki ǵalymnyń qol alysqan qarapaıym kelisiminiń kúshimen mıkrochıp jasaýdy basynan bastap daıyndaǵanǵa deıin tolyq úırendi. Bastapqyda chıpke baılanysty shyǵyndardyń barlyǵyn óz qaltasynan jaýyp júrdi. Bir jyldan keıin «Qazinnovations» ınnovasııalyq ekojúıeni damytý ortalyǵynan 16 mln teńgelik qaıtarymsyz grant utyp aldy. Sony doktoranttarǵa tólep, stýdentterdi tartyp, top jıǵan. Keıipkerimiz bastaǵan ujymnyń kommersııalyq ónim emes, synaq júzinde, úlgi retinde ázirlegen mıkroprosessory 28 nanometrlik tehnologııasymen jasaldy. Muny 5 jyl burynǵy tehnologııa deýge bolady. Búginde qoldanylyp júrgen kompıýterlerdegi, telefondardaǵy mıkroprosessorlar 5 nanometrlik ólshemde. Álemdegi kóptegen el óz mıkrochıpteriniń dızaınyn jasap, óndirý úshin osy kúni tipti atom deńgeıine ótip ketken 3 nanometrlik mıkrochıpterdi shyǵaratyn Taıvandaǵy eń úzdik tehnologııalary bar iri zaýytqa joldaıdy. Mıkrochıpter negizinen kólemi kishireıgen saıyn jyldamdyǵy joǵary bolady. Otandyq ǵalymdar da birden zamanaýı 5 nanometrlik mıkrochıp dızaınyn jasap shyǵa alady, tehnologııasyn úırengen soń qoldan keledi, munda másele qarjyǵa tireledi.
«Endi Qytaıdaǵy bizdi úıretken áriptestermen birlesip, salalyq mınıstrliktermen jınalyp, mıkrochıp jasaýdy elimizdiń strategııasyna engizýdi oılap júrmin. Bul isti memleket qolǵa almasa, damymaıdy. Taıvan tarıhyna úńilsek, olar da birden osy ındýstrııada alpaýytqa aınala salmaǵan, sonaý 60-jyldary Amerıkada chıpti oılap taýyp jatqanda sony óndiretin zaýyt ashýdy, sol arqyly órkendeýdi ózderiniń strategııasyna, joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamalaryna engizgen. Kesh shyǵar, biraq bizge bastaý kerek, qazir qolǵa almasaq, tipti artta qalýymyz múmkin. Osyǵan qosa elimizdegi IT-salasyna maman daıarlaıtyn ádette tek baǵdarlamalaýdy úıretetin ýnıversıtetterge de chıpti jasaý kýrsyn engizý kerek. Bul baǵytta tájirıbem de bar, sebebi áýelde mıkrochıp jasaýdy stýdentterime sabaqtan tys qalýyna qaraı úıretip júrip, keıin arnaıy kýrs ashtym. Kýrs boıynsha búginde 40 stýdent oqyp jatyr», deıdi N.Qabylqas.
Shyn máninde, bul onyń bala armany edi. О́ıtkeni keıipkerimiz kishkentaıynan baǵdarlamalaýdy unatatyn. Odan túrli oqýshylar baıqaýyna qatysyp júrdi. Unaıtyn isti meńgerip alǵanda taǵy bir qyzyǵýshylyqtyń týýy ony ári qaraı damýǵa jeteledi. Osylaısha, ol kompıýterlerdiń jady (prosessory) qalaı jumys isteıtinin zerdeleı bastady. Biraq qıyndaý bolǵan, dese de saǵy synbaı, kerisinshe jigerin janyp, ózine jumbaq álemniń esigin ashty. Kompıýter qoldanatyn emes, jasaıtyn adam bolýdy qalaǵan bala armanmen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendııasyn ıelenip, bakalavrıatty oqý úshin Amerıkaǵa attandy. Bes jyl boıy kompıýter ınjenerııasyna oqyp, elge oraldy.
«Sol ýaqytta Nazarbaev ýnıversıteti endi qalyptasyp jatty, «teaching assistant» qyzmetinde professor, ǵalymdarmen birge júrip ǵylymnyń ne ekenin túsindim. Stýdenttermen jumys isteý, olarǵa bilgenimdi úıretýden shabyt alatynymdy uqtym, sondyqtan ózimdi osy jaǵynan jetildirýdi kózdedim. Sóıtip, bakalavr dıplomymen qaıtadan AQSh-qa, biraq basqa ýnıversıtetke, bul joly «Bolashaq» baǵdarlamasynsyz birden doktorantýraǵa tústim. Amerıkanyń júıesinde doktorantýraǵa magıstratýrasyz-aq túsýge bolady. Meniń doktorantýradaǵy ǵylymı baǵytym ındýstrııaǵa baǵyttalǵandyqtan, jaz saıyn bir kompanııada jumys istep júrdim. Sol sebepti doktorlyǵymdy 6,5 jyl degende qorǵadym, munyń 2 jyly teorııa turǵysynan oqý, qalǵany naǵyz zertteý jumysy boldy. Bárin bitirgenge deıin ýnıversıtet tolyq grantpen qamtamasyz etip otyrdy», deıdi N.Qabylqas.
Nursultan mıkroprosessordy verıfıkasııalaý taqyrybynda PhD dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty. Sebebi ol prosessorlardy óńdeý barysynda dızaın paıda bolǵannan keıin ony tekserýdiń tıimdiligin arttyrdy, zertteý arqyly burynnan qalyptasqan ádisnamasyn jetildirdi. Sol eńbegin iri korporasııalar, IT-ındýstrııadaǵy iri kompanııalardyń basshylary qatysqan bedeldi «Micro» ǵylymı semınarda tanystyryp, baıandama jasady. Zertteýimen tanysqan bir kompanııa ǵalymnyń ǵylymı jumysy negizinde qaıta jazylǵan prosessorlardy tekserýdiń ádisnamasy arqyly ózderi óndirgen ónimniń aqaýyn taýyp, qanshama mıllıard qarjysyn únemdep qalǵan. Prosessorlardy óndiretin óndiris oryndary áýeli taýardyń dızaınyn jasap, tekserip, sodan soń ǵana birneshe júz myńdaǵan danamen shyǵarýǵa jiberedi. Eger dızaıny áýelde durys ádisnamamen tekserilmese, zaýyt shyǵynǵa ushyrap, qanshama myń dana ónim aqaýmen «týady». Osyndaı nátıjesimen elimizge qaıtyp kelgen otandasymyz dıssertasııasyna arqaý bolǵan zertteýin elde qoldanbalyǵa aınaldyrdy, ıaǵnı doktorantýrada mıkroprosessordyń jumysyn jóndep tekseretin ádisnama jazǵan ǵalym endi sol mıkroprosessordyń ózin jasaýǵa bet aldy.
«Elde jarymmen bas qosyp, Amerıkaǵa doktorantýrany oqýǵa ekeý bolyp attanyp, Otanymyzǵa beseý bolyp oraldyq. AQSh-ta balalarymyz dúnıege keldi. Árıne, sol jaqta qalýǵa bolýshy edi, alaıda biz týǵan jerdi, týǵandardy saǵyndyq. Bolashaǵymyzdy osy jerde kórgimiz keldi», degen keıipkerimiz kópti oılandyrady. Dál osyndaı elim deıtin erlerge memleketin damytýǵa, baıytýǵa múmkindik bersek, demeý bola alsaq qane...
