Berlın operasııasy: shyndyǵy men shyǵyny

Berlınge shabýyl

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta «Ber­lın operasııasy» atymen áıgili asa iri shabýyl 1945 jylǵy 16 sáýirden 8 mamyrǵa deıin 23 kúnge sozyldy. Operasııa barysynda keńes áskerleri batysqa qaraı 100-den 220 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqqa jyljydy. Soǵys maıdanynyń eni 300 shyqyrymdy qurady. 1945 jylǵy sáýirdegi áskerı-saıası jaǵdaı keńestik qolbasshylyqtan Ber­lın baǵytyndaǵy nemis áskerleriniń toptaryn joıýdy, Berlındi basyp alýdy, Elba ózenine shyǵyp batys odaq­tastarynyń áskerlerimen qosylýdy, ope­rasııany qysqa merzimde daıyndap, júr­gizýdi talap etti.

1945 jyldyń basynda Eýropadaǵy soǵys Berlın shaıqasymen aıaqtalatyny belgili boldy. Biraq Germanııa astanasyna kim birinshi jetedi, Batys odaq­tastarynyń áskerleri nemese keńes áskeri me degen suraq ashyq kúıinde qaldy. Al shyn máninde Berlın úshin aq­tyq aıqas keńes qolbasshylyǵy en­shisinde bolyp, shash etek shyǵyn men aýyr aıqas keńes áskeriniń moınyna júkteldi.

Berlın operasııasy mıllıondaǵan sarbaz, júzdegen myń tehnıka, artıllerııa men avıasııa qatysqan jáne áskerı-saıası nátıje boıynsha da tabysqa qol jetkizilgen Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń iri operasııalarynyń biri boldy. Keńes áskerleri Shyǵys Eýropa arqyly ótip úlgerdi jáne Berlınge te­zirek jetýge bel baılady. Osy áskerı-strategııalyq shabýyl operasııasynda Keńes armııasy nemis-fashıst áskerin talqandady. Asa iri shabýylmen Berlındi basyp aldy jáne gıtlerlik Germanııany kapıtýlıasııaǵa májbúrledi.

1945 jyly sáýirdiń basynda keńes-german maıdanynda 11 nemis-fashıst armııasynyń quramyna kiretin 167 dıvızııa, 14 brıgada, 30 jaýyngerlik top jáne 17 dıvızııanyń qaldyqtary áreket etti. Berlındi jáne onyń mańyn qorǵaýǵa úsh armııa bólindi (9-dala, 3- jáne 4-tank). Olarda bir mıllıonǵa deıin sarbaz ben ofıser, 10 400-ge jýyq qarý-jaraq pen mınomet, 1500 tank pen shabýyldaý zeń­biregi bar 85 dıvızııa boldy. Olardyń is-qımylyn áýeden Berlınniń 6-áýe floty men áýe qorǵanys kúshteri avıasııasynyń 3300 ushaǵy qoldady.

Germanııa tolyq kapıtýlıasııalanǵanǵa deıin fashıstik armııanyń basty kúshteri keńes armııasyna qarýly qarsylyq kór­set­ti. Oder men Neıse ózenderi boıyn­daǵy maıdanda feldmarshal Ferdınand Shıor­ner basqarǵan «Ortalyq» armııa top­tarynyń bir bóligi men general-polkovnık Helmýt Haınrısıdiń «Vısla» ar­mııa­synyń jaýyngerlik toptary qorǵady.

Keńes qarýly kúshteriniń Berlınge batyl shabýylyn kúte otyryp, nemis-fashıst qolbasshylyǵy iri kúshterdi Oder men Neıse boıyna shoǵyrlandyryp qana qoımaı, Germanııa astanasynyń mańynda qorǵanys shekaralarynyń qýatty júıesin qurdy. Qorǵanys ju­my­syna áskerler, jergilikti turǵyn­dar, áskerı tutqyndar men sheteldik jumysshylar tartyldy, bul astana aınalasyndaǵy qorǵanys qorshaýlaryn qosa alǵanda, jalpy kólemi 90 shaqy­rymǵa deıingi Oderden Berlınge deıin­gi qorǵanys qurylysynyń tutas jú­ıesin qurýǵa múmkindik berdi. Oder bo­ıyndaǵy úsh qorǵanys jolaǵy jáne Berlınniń qorshaýlary atys qural­darymen, mınalyq qorshaýlarmen, atys quraldaryna arnalǵan betondalǵan qu­rylystarmen, tankige jáne jaıaý áskerge qarsy kedergilermen, aınalma qor­ǵanysqa beıimdelgen qýatty tirek pýnktterimen tyǵyz qorǵandy. Berlınde toǵyz qorǵanys sektory quryldy.

Oder men Berlın arasyndaǵy jer qorǵanys úshin tıimdi boldy. Zeelovsk bıik­tikteri, Oder, Neıse, Dama, Shpree ózenderi, arnalardyń, temir jáne tas joldardyń qalyń jelisi, tas ǵımarattary bar qalalardyń kóptigi – osynyń bári kele jatqan áskerlerdiń is-qımylyn qıyndatty. Oder men kanal­dardaǵy sý deńgeıiniń kóterilýin paıdalana otyryp, olar shabýyldy qıyndatý úshin birqatar aýdandy sý basýǵa daıyndady.

Oderde tabandy qarsylyq kórsete otyryp, gıtlershiler bir mezgilde Germanııa astanasyn qorǵaýǵa muqııat daıyn­daldy. Berlın qorǵanys aýda­nynyń úsh aınalma joly boldy, al qalada toǵyz qorǵanys sektory quryl­dy. Berlındi qorǵaý týraly arnaıy buıryqta áskerler ár kóshe, ár úı úshin shaıqasýǵa tıis ekeni aıtyldy.

Alapat shaıqas

Nemis qorǵanysynyń myqtylyǵyn, shabýylǵa arnalǵan jergilikti jerdiń qıyn jaǵdaıyn, nemis-fashıst topta­rynyń iri kúshterin, Berlın mańyndaǵy jáne qalanyń ózinde shaıqastarda qatty qarsylyqtyń bolatynyn KSRO Joǵarǵy Bas qolbasshylyǵy jaqsy bildi. Sondyqtan Bas qolbasshylyq Germanııa astanasyn ıelený jónindegi operasııany júrgizýge úsh maıdan tobyn qatystyrdy: I Belarýs maıdany – qolbasshysy marshal G.K.Jýkov, II Belarýs maıdany – qolbasshysy marshal K.K.Rokossovskıı jáne I Ýkraın maıdany – qolbasshysy marshal I.S.Konev. Olardyń quramynda 159 at­qysh­tar dıvızııasy (2,5 mln adam, 6250 tank jáne ABJ, 41 600 qarý-jaraq pen mınomet, 7500 ushaq) boldy.

Berlınge shabýyldaýda negizgi ról marshal G.K. Jýkov qolbasshylyq etken I Belarýs maıdanyna berildi. Bul maıdan Berlınge baratyn eń qysqa joldaǵy keńes áskerleriniń strategııalyq tobynyń ortalyǵynda ornalastyryldy. Onyń basqa maıdandarmen salystyrǵanda áskerı kúshteri men quraldary basym edi. Oǵan Berlınge 4 jalpyáskerı jáne 2 tank armııasynyń kúshterimen basty soqqy jasaý, qarsylastyń qorǵanysyn buzý, 9-nemis armııasynyń negizgi kúshin Berlınge kireberiste jeńip, Germanııa astanasyn basyp alý mindeti qoıyldy.

Marshal K.K.Rokossovskıı qolbas­shylyq etken II Belarýs maıdanynyń áskerlerine – Shvedt qalasynyń sol­tústigindegi ýchaskede Oder ózenin basyp ótý, qarsylastyń 3-tank armııasyn talqandaý, onyń Berlın aýdanyna ketýine jol bermeý mindeti júkteldi. Ope­rasııanyń 12-15 kúni Demmın, Varen, Vıttenberg qalalarynyń shebine shyǵyp, Berlın úshin urys kezinde soltústikten I Belarýs maıdanynyń basty kúshterin qamtamasyz etý uıǵaryldy. Osy min­detti oryndaýǵa maıdan qolbasshysy úsh armııadan, bir kavalerııalyq, bir mehanıkalandyrylǵan, úsh tank korpýsynan turatyn soqqy beretin top qurdy.

Marshal I.S.Konevtiń basshy­ly­ǵyndaǵy I Ýkraın maıdanyna Gross-Gastroze, Pensıh shekarasynan sha­býylǵa ótip, Shpremberg, Belsıg baǵy­tynda 4 jalpyáskerı jáne 2 tank armııa­sy­nyń kúshterimen basty soqqy jasaý uı­ǵa­ryldy. Ol jaýdyń 4-tank armııa­syn tal­qandap, operasııanyń 10-12 kúnderi Belıs, Vıttenberg shebine, odan ári Elba boıymen Drezdenge deıin jetýi kerek boldy. Osymen I Belarýs maıdany ás­keriniń ońtústiginen senimdi qor­ǵa­nýǵa qol jetkizildi ári Berlınge Cheho­slo­va­kııada áreket etken «Ortalyq» ásker to­bynyń quramalarynyń kelýine jol berilmedi.

Berlın operasııasy 16 sáýirde bas­talyp, I Belarýs jáne I Ýkraına maı­dandarynyń áskeri osy kúni shabýylǵa kóshti. II Belarýs maıdany (qolbasshy K.Rokossovskıı) 18 sáýirde shabýylǵa shyqty. Onyń áreketteri de Berlındi alý úshin úlken mańyzǵa ıe boldy, sebebi olar keńestik soqqy kúshteriniń oń jaq qanatyn jaýyp turdy. 16-19 sáýir aralyǵynda keńes áskerleri qarsylastyń Oder-Neıse qorǵanys shebin jaryp ótti. G.Jýkovtyń áskeri jaýdyń birinshi qorǵanys jolaǵynan óte jyldam ótti. Olardyń shabýylyna 4 myńǵa deıin tank, 22 myń artıllerııa uńǵysy, 4 myńǵa jýyq ushaq qoldaý kórsetti. Operasııanyń alǵashqy kúninde ǵana jaý pozısııalaryn bombalaýǵa ushaqtar 15 myń márte áýege kóterildi. Alaıda kelesi kúni nemister esin jıyp, olardyń qarsylyǵy Zeelovsk bıiktikterine jaqyndaǵan saıy­n kúsheıe tústi. Berlınge ótýde bóget bolǵan osy bıiktikterdi ustap turýǵa nemister basty kúshin jumyldyrdy. Bul jerde keńes áskerleri erekshe shy­ǵynǵa ushyrady. Soǵan qaramastan, nemis joǵary qolbasshylyǵy osy aımaqta keńestik shabýyldyń údeı túskeninen qorqyp, Berlınge jaqyn ornalasqan barlyq derlik rezervterdi jáne nemis astanasyn tikeleı qorǵaıtyn áskerdiń bir bóligin osynda ákeldi. Keńes áskeri úshin bul áreket ońdy boldy. Bul keıinirek G.Jýkov atap ótkendeı, jaýdyń «úlken qateligine» aınaldy: «Berlınnen jáne onyń tóńireginen jaqyndap kele jatqan rezervterdi keńestik ushaqtar men tankter qıratty. Sondyqtan keńestik áskerler Berlınge shabýyl jasaǵanda qalanyń keıbir aýdandary jalańash qaldy. Rezervterdi Berlın aýdanynan shyǵara otyryp, qarsylas úzdiksiz qorǵanys je­lisin buzyp, nemis astanasynyń qor­ǵanysyn álsiretti jáne alda kele jatqan kúshti shabýylǵa qarsy tura almady.

21 sáýirdiń aıaǵynda I Belarýs maı­da­nynyń 2-gvardııalyq tanki, 3-jáne 5-soqqy jasaýshy armııasy Ber­lınniń sol­tústik-shyǵys shetine jetti. Aldyńǵy áskerlerdiń bir bóligi qalany soltústikten aı­nalyp ótip, Elbaǵa qaraı jyljydy. 24 sáýirde Brandenbýrg aýdanynda bi­rikken I Belarýs jáne I Ýkraın maı­dandarynyń áskerı qura­malary Ber­lın­degi nemis áskeriniń qorshaýyn japty. 25 sáýirde I Ýkraın maı­danynyń áskeri Elbada general O.Bred­lıdiń 12-ame­rı­kalyq armııa tobynyń áskerimen kezdesti.

Keńes áskeriniń ilgerileýi germa­nııa­lyq qolbasshylyqty sastyrdy. Olar Reıhstagtyń qorǵanysyn kúsheıtýge 28 sáýirge qaraǵan túni Berlınniń orta­ly­ǵyna parashıýtpen teńiz jaıaý áskeri batalonyn laqtyrýǵa májbúr boldy. Sóıtip, keńes áskeri Reıhstagqa barar jolda qatty qarsylyqqa kezdesti. Sol kúni Berlınniń áskerı komendanty N.E.Berzarınniń Berlındegi bıliktiń to­lyq keńestik áskerı komendatýranyń qolyna aýystyrý týraly №1 buı­ryǵy shyq­ty. Qala turǵyndaryna Germa­nııanyń ultshyl-sosıalıstik partııasy men onyń uıymdarynyń taratylatyny, olar­dyń qyzmetine tyıym salynatyny ja­rııalandy. Buıryq sondaı-aq halyq­tyń minez-qulyq tártibin belgilep, qa­la­da­ǵy ómirdi qalypqa keltirýge qajetti negizgi erejelerdi belgiledi.

28 sáýirde II Belarýs maıdanynyń áskerleri nemis áskerleriniń mańyzdy qor­ǵanys pýnktteri – Eggezın, Torgelov, Pazevalk, Shtrasbýrg, Templın qala­laryn shaıqaspen aldy. Keńes áskerleri 15-30 shaqyrymǵa alǵa jyljyp, Shtettın aılaǵynyń ońtústik jaǵalaýyn tazartyp, 285 eldi meken men 49 temirjol stansasyn basyp aldy. Sol kúni Áskerı keńes sheshimimen Reıhstagty basyp alýǵa taǵaıyndalǵan batalondardyń jaýyngerlerine qyzyl týlar taratyldy. Bul áreket áskerı jaýyngerlerge shabyt berdi. Bólimshe komandırleri Reıhstagqa birinshi bolyp kirgen jaýyngerdi Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usyný týraly tapsyrma aldy.

Úkimet ǵımarattaryn ıelenýge general V.M. Shatılovtyń 150-atqysh­tar dıvızııasynyń jáne polkovnık A.I.Negodanyń 171-atqyshtar dıvızııa­synyń bólimderine buıryq berildi. Germanııa astanasyndaǵy shaıqas údedi. 29 sáýirde Reıhstag úshin qandy qyrǵyn bas­taldy. Berlın operasııasyna qazaq­standyq 118, 313-atqyshtar dıvızııalary, 209-atqyshtar polki qatysty. Berlın ratýshasyn alýda 118-atqyshtar dıvızııasynyń vzvod leıtenanty K.Ma­denov, al kóshe shaıqastarynda I.B.Madın, Reıhstagka tý tigýde R.Qosh­qarbaev erlik kórsetti. Aıtpenbet Naqypov Oderden Petersfeld qalasyna deıin tankpen keldi. Soǵystan keıin A.Naqypovtyń tanki qala alańyna eskertkish retinde qoıyldy. Reıhstagqa shabýyl jasaý qurmetine ıe bolǵandar qatarynda qostanaılyq 151-atqyshtar brıgadasy negizinde 1943 jyldyń so­ńynda qurylǵan 674-atqyshtar polki de bar edi. Osy polktiń 1-batalony 30 sáýir kúni úshinshi shabýyldan keıin Reıhstag ǵımaratyna alǵashqylar qatarynda endi. Reıhstag tóbesine vzvod komandıri leıtenant R.Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger G.Býlatov birinshi bolyp Jeńis týyn qadady.

Operasııanyń aıaqtalýy

Dál osy kúni, ıaǵnı 30 sáýirde A.Gıtler keńes jaýyngerleriniń basshylyq jaıǵasqan keńse aýmaǵyndaǵy býnkerge enýin kútpesten óz-ózine qol jumsady. Ol Germanııanyń astanasyn tastap ketkisi kelmedi, óıtkeni onyń qatysýy nemis soldattaryn jigerlendirip, áskerlerge joǵary jaýyngerlik rýh syılaıdy dep sheshti. Biraq onyń úmiti aqtalmady. О́miriniń sońynda ol keńes odaǵyna shabýyl jasap, úlken qatelik jasaǵanyn moıyndady. О́z-ózine qol jumsaǵan kúni ol Eva Braýnmen birge keńsesinde qamalyp otyrdy. Birneshe mınýttan keıin oq atyldy. Gıtler men onyń áıeliniń máıitin janarmaı quıyp, ony qasyndaǵylar keńseniń aýlasynda órtep jiberdi. Úgit-nasıhat mınıstri Dj.Gebbels te óz-ózine qol jumsady. 2 mamyrda jaýdyń qarsylyǵy tolyǵymen toqtatyldy. Qala qorǵanysynyń qol­basshysy general G.Vaıdlıng bastaǵan Berlın garnızonynyń qalǵan bólikteri berildi. Osy kúni búkil Berlın qala­synyń áskerı kúshi qarýlaryn tastady. 3 mamyrda qolbasshy G.Jýkov Reıhs­tagty aralap, onyń ishki jaǵyna kóptegen keńes jaýyngeri sııaqty óz qoltańbasyn qoıdy. 5 mamyrda qalanyń shet aımaqtarynan batysqa qaraı shepti buzyp ótýge árekettengen usaq toptar joıyldy. Eki kúnnen soń úsh maıdannyń áskerleri Elba alabynda aǵylshyn-amerıkan áskerlerimen kezdesti. 8 mamyr kúni saǵat 22-den 43 mınýt ótkende Berlın qalasy janyndaǵy Karlshorst degen jerde germandyq qolbasshylar ókilderi tize búgý týraly aktige qol qoı­dy. 9 mamyr   Jeńis kúni bolyp jarııalandy.

Berlınde nemis áskeriniń jalpy shyǵyny 880 myń adamdy qamtydy. Onyń 400 myńy qaza tapsa, 480 myńy tutqynǵa alyndy. Fashıstik Germanııa jaıaý áskerden turatyn 70 dıvızııasynan, motorly tehnıkaly 23 dıvızııasynan aıryldy. Berlın operasııasy kezinde keńestik áskerdiń jalpy shyǵyn sany 352 myńǵa jetti. Onyń ishinde qaıtarymsyz shyǵyn (qaza tapqandar, iz-túzsiz joǵalǵandar) 78 myń adamdy qurasa, 274 myń adam jaralanyp, kontýzııa aldy. Berlın operasııasyndaǵy erlikteri úshin qazaqstandyq 27 adamǵa Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berildi. Al Berlındi alýda áýe arqyly shabýylǵa qa­tysqan ushqysh T.Bıgeldınov bul ataqqa ekinshi ret ıe boldy. 38 jerlesimiz I dárejeli «Dańq» ordenimen marapattalyp, bul nagradanyń úsh dárejesiniń de tolyq ıegerleri atandy. Túrli derekter boıynsha «Berlındi alǵany úshin» medalimen marapattalǵandar sany shamamen 1 100 000 adamdy qurasa, onyń birazy qazaqstandyq boldy.

Berlın úshin shaıqasta jaýyngerler men komandırler erekshe erlik pen batyldyq kórsetti. 27 mıllıon keńestik jáne 603 myń qazaqstandyq adamnyń ómirin jalmaǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys Berlın operasııasymen aıaqtaldy.

Bolat SAILAN,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory