HH ǵasyrdaǵy qazaq ǵylymynyń shamshyraǵy, qazaq halqynyń baı rýhanı murasyn zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizgen asa kórnekti tulǵa retinde onyń eńbegi ult mádenıetiniń máńgilik qoryna aınaldy.
Álkeı Marǵulan 1904 jyly qazirgi Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdanynda dúnıege keldi. Onyń jastaıynan bilimge qushtarlyǵy, óner men tarıhqa qyzyǵýshylyǵy otbasyndaǵy rýhanı ortanyń áserinen qalyptasty. Alash qozǵalysynyń ıdeıalarymen sýsyndaǵan jas Álkeıdiń ǵylym jolyna bet burýy — zańdy qubylys edi.
Ol alǵash Qyzyljardaǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsta, keıin Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıtetinde bilim aldy. Artynsha Lenıngradtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynda oqyp, akademııalyq bilimin tereńdetti. Bul — onyń kópqyrly ǵylym salasyna den qoıýynyń bastaýy boldy.
Álkeı Marǵulan — Qazaqstan arheologııa ǵylymynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol Ortalyq Qazaqstandaǵy ejelgi eskertkishterdi júıeli túrde zerttep, Beǵazy-Dándibaı mádenıetin ǵylymı aınalymǵa engizdi. Bul mádenıet — qola dáýiri men erte temir dáýiriniń toǵysynda qalyptasqan, qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń iri dáleli.
Ǵalym basshylyq etken arheologııalyq ekspedısııalar Saryarqa dalasyn, Jezqazǵan, Ulytaý, Atasý mańdaryn sharlap, ondaǵan tarıhı eskertkishterdi ashty. Álkeı Marǵulan ejelgi metallýrgııa, qonys oryndary, kóne qorymdar men dinı nysandardyń mádenı mańyzyn dáleldep berdi.
Álkeı Marǵulannyń eńbegi tek arheologııamen shektelmeıdi. Ol — qazaq halqynyń aýyz ádebıeti, mıfologııasy, shejiresi men dúnıetanymyn zerttegen biregeı ǵalym. Onyń «Qazaq halqynyń epostyq jyrlary» atty eńbegi ulttyq folklordy ǵylymı turǵydan saraptaǵan tereń zertteý bolyp tabylady.
Ol Abaı shyǵarmashylyǵyna, Shoqan Ýálıhanovtyń ǵylymı murasyna tereń taldaý jasap, olardyń eńbekterin jańa qyrynan tanytty. Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekterin jınap, bastyryp shyǵarýda, onyń ǵylymı ómirbaıanyn jazýda Marǵulannyń úlesi orasan zor.
Álkeı Marǵulan artyna 300-den astam ǵylymı eńbek qaldyrdy. Onyń ishinde monografııalar, maqalalar, ekspedısııa qorytyndylary men folklorlyq jınaqtar bar. Ol KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalynda uzaq jyldar boıy jetekshi qyzmetter atqardy, arheologııa salasyn uıymdastyryp, jas ǵalymdardy tárbıeledi.
Ǵalymnyń atymen Qazaqstanda kóshe, mektep, ýnıversıtetter atalyp, ǵylymı ortalyqtar jumys isteýde. Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty onyń ǵylymı dástúrin jalǵastyryp keledi.
Álkeı Haqanuly Marǵulan — ǵylym men rýhanııattyń tutas bir dáýiri. Onyń ómir joly — týǵan eline adaldyqtyń, ǵylymǵa degen sheksiz mahabbattyń úlgisi. Búgingi urpaqqa ol tek ǵalym emes, mádenı murany saqtaý men ultty taný jolyndaǵy shamshyraq tulǵa retinde qymbat.
Álkeı Marǵulannyń týǵan kúni — qazaq ǵylymynyń mereıli kúni. Bul kún — onyń eńbekterin eske alyp, jas urpaqty otanshyldyq pen izdeniske baýlıtyn, rýhanı sabaq alatyn kún.
