Jýyrda AQSh Qarjy mınıstri Skott Bessent pen Ýkraına Ekonomıka mınıstri Iýlııa Svırıdenko Vashıngtonda sırek kezdesetin metaldar jónindegi kelisim qujatyna (Reconstruction Investment Fund – RIF) qol qoıdy. Ýkraına mınıstrler kabınetiniń saıtynda jarııalanǵan kelisim mátininde kórsetilgendeı seriktestik aıasynda Ýkraına Qurama Shtattarǵa óziniń tabıǵı resýrstaryn barlaýǵa múmkindik beredi.
Kelisim jarııalanǵanǵa deıin Iýlııa Svırıdenko Facebook áleýmettik jelisinde onyń maqsattary men sharttaryn túsindirip jazba qaldyrdy. «RIF mıneraldyq, munaı-gaz jobalaryna, sondaı-aq tıisti ınfraqurylym men óńdeýge ınvestısııa salady. Alǵashqy on jylda barlyq kiris tek Ýkraınaǵa ınvestısııalanady dep kútilip otyr. Jańa jobalar qarjylandyrylyp, eldi qalpyna keltirýge jumsalady», dep jazdy ol.
Qujatta alıýmınıı, barıt, berıllıı, vısmýt, gadolınıı, gallıı, germanıı, golmıı, dısprozııa, eýropıı, ırıdıı, ıtterbıı, ıttrıı, ındıı, kadmıı, kalıı, kobalt, lantan, lıtıı, lıýtesıı, magnıı, marganes, mys, myrysh, neodım, nıkel, nıobıı, munaı, palladıı, platına, flıýorshpaty, prazeodım, rodıı, rýbıdıı, rýtenıı, samarıı, skandıı, súrme, tantal, tellýr, terbıı, ýran, vanadıı, serıı, sezıı, hrom, sırkonıı, ftor, erbıı, tabıǵı gaz sekildi tabıǵı resýrs kórsetilgen.
Mıneraldyq resýrstar týraly qujatqa qol qoıǵan soń Ýkraına mınıstri kelisimniń negizgi baǵyttaryn jarııalady. Onyń málimdeýinshe, Ýkraına resýrstarǵa tolyq ıelik etip, baqylaıdy, sondaı-aq qaı jerden, qandaı paıdaly qazba óndiretinin anyqtaıdy. AQSh bul kelisimge halyqaralyq damý qarjylyq korporasııasy (DFC) memlekettik mekemesi arqyly qoldaý bildiredi. Bul mekeme Ýkraınaǵa AQSh, Eýropalyq odaq jáne basqa elderden ınvestısııalar men tehnologııalardy tartady dep kútilip otyr. Sonymen qatar Ýkraınanyń memlekettik kompanııalary jekemenshikke ótkizilmeıdi, «Ýkrnafta» jáne «Energoatom» memlekettik menshikte qalady. Mámilede Kıevtiń Vashıngton aldyndaǵy eshqandaı qaryz mindettemeleri de aıtylmaıdy. Qorǵa qarjy tek mańyzdy materıaldar salasyndaǵy jáne munaı-gaz sektoryndaǵy jańa jobalardan túsedi, osy jobalardan túsetin kiristiń 50 paıyzy RIF-ke aýdarylady.
AQSh-pen paıdaly qazbalar boıynsha kelisimdi Ýkraına parlamenti de maquldady, 338 depýtat qoldaý bildirdi. Kelisimde eki el sırek mıneraldy resýrstardy birlesip óndiredi delingen. Al arnaıy qor qurý úshin AQSh aldymen jarna tóleýge tıis. Qor 10 jyl jumys isteıdi dep josparlanǵan.
Al sarapshylar eki el arasyndaǵy resýrstyq mámile eleýli óndiristik problemalar týdyrady dep otyr. «The Washington Post» (WP) gazeti sala mamandaryna silteme jasaı otyryp «Ýkraına men AQSh arasyndaǵy paıdaly qazbalar týraly kelisim Vashıngtonnyń resýrstyq sektorda kezdesetin kóptegen máselesin sheshe almaıdy. Kıevtiń munaı men gaz óndirýge aıtarlyqtaı múmkindikteri joq», dep jazady. Sondaı-aq maqalada logıstıkalyq, ekonomıkalyq turǵydan kedergiler kóp ekeni aıtylǵan. Onyń ústine kelisim tez nátıje bermeıdi, óıtkeni tıtan, grafıt jáne lıtııdi óndirip, AQSh-qa jetkizý qıyn, bul «alys bolashaqta» iske asatyn dúnıe, al munaı-gazdyń áleýeti shekteýli. Sondaı-aq SAFE mańyzdy mıneraldar boıynsha sarapshysy Ebıgeıl Hanterdiń aıtýynsha, ýkraındyq lıtıı ken orny Reseıdiń baqylaýyndaǵy aýmaqta ornalasqan.
«Bul kelisim barlyq ózekti máseleniń sheshimi emes. Ásirese Qytaıdyń ustanyp otyrǵan qazirgi salyq saıasatyna esh áser ete almaıdy», degen pikirde Jahandyq energııa ortalyǵynyń dırektory Rıd Bleıkmor. Onyń ústine, Qytaı men AQSh arasyndaǵy shekteýlerdiń sheshimi bolatyn 17 sırek jer metalynyń qory Ýkraınada da az.
Sarapshylar sonymen qatar Ýkraınanyń munaı men gaz óndirýge aıtarlyqtaı múmkindikteri joq dep esepteıdi. Tehas ýnıversıtetiniń energetıka salasyndaǵy sarapshysy Ben Kehıll: «Men dúnıe júzinde múmkindikteri bar iri kompanııalar Ýkraınany ınvestısııalaý úshin básekege qabiletti oryn retinde qarastyrady dep oılamaımyn. Keıbir kishirek, táýelsiz kompanııalar táýekelge barýy múmkin», dedi «The Washington Post»-qa bergen suhbatynda.
Sondaı-aq sarapshylardyń pikirinshe, AQSh Ýkraınadaǵy qajetti resýrstardyń qory týraly derekterdi keńestik kezeńdegi zertteýlerdiń kórsetkishimen ǵana shektelgen. Olar Kıevtiń qazirgi jaǵdaıy durys zerdelenip, esepke alynbaı otyrǵanyn aıtady. Tıisinshe, AQSh ken oryndarynda burǵylaý jumystaryn júrgizip baryp, sheshim qabyldaýy qajet edi.
«Biz AQSh, Kanada jáne Aýstralııa sııaqty elderde paıdaly qazbalardy barlaý úshin qarajat taba almaı, qınalyp jatyrmyz. Al Ýkraınada bul jumystarǵa aqsha tabý qanshalyqty qıyn bolatynyn elestetýdiń ózi qıyn», deıdi AQSh Energetıka mınıstrliginiń burynǵy qyzmetkeri Eshlı Zýmvalt-Forbs.
Bul kelisim aqpan aıynan bastap talqylanyp, eki jaq bir-biriniń talabyna kelispeı, birneshe ret óńdeýden ótip baryp maquldandy. 26 sáýirde Tramp pen Zelenskıı Vatıkanǵa Rım Papasy Fransıskti jerleý rásimine kelgen kezde Áýlıe Petr ǵıbadathanasynda betpe-bet kezdesti. «Axios» habarlaýynsha, Zelenskıı 15 mınýttyq kezdesýde AQSh prezıdentin Vladımır Pýtınge qarsy qatal pozısııa ustanýǵa shaqyrǵan, sodan keıin Tramp Reseı prezıdentin Kıevke jasalǵan jappaı shabýyly úshin synǵa alǵan. Alaıda «Axios» málimetine súıensek, Tramp Zelenskııge sırek kezdesetin metaldar týraly kelisimge múmkindiginshe tezirek qol qoıýǵa «qysym» jasaǵany belgili.
Saıasattanýshy Qazybek Maıgeldınovtiń aıtýynsha, Tramp ákimshiligi qantógisti toqtatýǵa yntasy bar dese, ekinshi jaǵynan Ýkraına múddesi eskeriletin ádiletti beıbitshilik bolýy kerek.
