Qurylysy ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary bastalǵan zaýyt soǵys bastalǵan tusta óndiristi ulǵaıtyp qorǵasyn balqytýdan rekordtyq kórsetkishterge jetti. Qazaqstanda búkil qorǵasyn óndirisiniń 90%, KSRO boıynsha 70% osy Shymkent qorǵasyn zaýytyna tıesili boldy. Sondyqtan soǵys jyldarynda atylǵan árbir on oqtyń jeteýi osy metallýrgııalyq kombınattyń óniminen jasaldy. Sol sebepti Shymkent qorǵasyn zaýyty tek megapolıstiń ǵana emes, kúlli Qazaqstannyń maqtanyshy bolyp qala bermek.
Jalpy óndiris ornynyń tarıhyna qysqasha úńilsek, zaýyt sonaý 1930 jyldary KSRO aýmaǵynda júrgizilgen ındýstrııalandyrý saıasatynyń nátıjesinde paıda bolǵanyn kóremiz. Kásiporynnyń shejiresi týraly málimet izdestirgenimizde mynadaı derekter kózimizge shalyndy.
Negizinde qorǵasyn zaýytynyń qurylysy Qarataý etegindegi Ashysaı ken ornyn ıgerýge baılanysty júrgizildi. KSRO zamanynda ekonomıkany besjyldyqtarǵa bólip damytý keńinen qoldanyldy. Osyǵan oraı birinshi besjyldyqta burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynda jańa zaýyt-fabrıkalar qurylysy óte ekpindi túrde salyndy. Al qorǵasyn zaýytyn turǵyzýǵa ókimet bel sheshe kiristi. Ol úshin búkil kúshti jumsap respýblıka men KSRO-nyń túkpir-túkpirinen jumysshylar men mamandardy jumyldyrdy. Tabandy eńbek nátıjesinde 1934 jyly qańtarda zaýyttyń alǵashqy kezeńi iske qosyldy. Sol kezdiń ózinde-aq onyń óndiristik qýaty búkil elimizdegi qorǵasyn zaýyttarynyń dárejesinen asyp tústi. Tarıhı oqýlyqta kórsetilgendeı 1914 jyly kúlli patshalyq Reseı óndirgen qorǵasynnan ónimdi 43 ese artyq berdi. 1935 jyly kásiporynda stahanovshylar qozǵalysy keń óris aldy. Bul qozǵalys kásiporyndarda jumysshylardy jigerlendirýshi kúshke aınaldy. ««Besjyldyqty tórt jylda oryndaıyq!» degen uran ár adamnyń júreginde ábden uıalap, olardy qanaǵattandyra tústi. Sosıalıstik jarystyń jańa formasy – jańashyldar qozǵalysy qanat jaıdy» delingen zaýyt shejiresi jaıynda jazylǵan tarıhı oqýlyqta. Zaýyt iske qosylǵan soń onyń óndiristik qýatyn arttyrý jyldan-jylǵa ulǵaıa berdi. Máselen 1936 jyly Ashysaı kenishindegi ken ıgerý aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1.5 esege, qorǵasyn zaýytynda ónim shyǵarý 2 esege artqan. Al 1938 jyly kásiporyn jospardan tys 5.5 mıllıon somnyń ónimin óndirip, elimizdegi tústi metallýrgııa zaýyttarynyń arasynda birinshi bolyp metal qorytý jónindegi jospardy asyra oryndaıdy. 1939 jyly janqııarlyq eńbektiń nátıjesinde shymkenttik metallýrgshiler búkil odaqta óndiriletin qorǵasynnyń 60%-dan astamyn berýge qol jetkizdi. Sosıalıstik jarys pen stahanovshylar qozǵalysyn barynsha óristetip, eńbekte jetken eren tabystary úshin Lenın ordeni tabystaldy. Bul sol kezde kásiporyndar men uıymdarǵa beriletin memlekettiń eń joǵarǵy marapaty edi.
Soǵys bastalǵan jyly zaýyt óndirisin maıdan dalasynda oq-dárige qajetti shıkizatpen qamtamasyz etýge beıimdedi. Sóıtip 1941 jyldyń sońyna qaraı ortasha aılyq eńbek ónimdiligi aldyńǵy kezeńmen salystyrǵanda 20% jýyq artty. Zaýyt birneshe jańa ónim túrlerin shyǵarýdy ıgerdi. Olardyń qatarynda vısmýt, babbıt, metal sýrmasy, qorǵasyn men qorǵasyn prokaty, basqa da ónimder bar. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde jaý qolynda qaldyrmaý maqsatynda KSRO-nyń batys óńirlerinen kóptegen zaýyt-fabrıkalar elimizge kóshirildi. Solardyń ishinde 1941 jyldyń aıaǵynda Voronej zaýytynyń ustalyq-press mashına jasaý jabdyqtary evakýasııalanyp, Shymkent qorǵasyn zaýytynyń mehanıkalyq seh aýmaǵyna ornalastyryldy. Kásiporyn janynan Podolsk qorǵasyn-prokat zaýyty da jaıǵasty. Sodan óndiris kólemi ulǵaıyp qosymsha qorǵasyn qubyrlary, ılem, prokat shyǵaryldy.
«Shymkent maıdanǵa, elge óndiristik aýqymda qorǵasyn, snarıad, kómir, maqta, astyq, et, dári-dármek, kıim-keshek, eltiri, sabyn, maı, kókónis, jemis-jıdek jetkizip otyrdy. Bul Jeńis arsenalyna qosqan úlken úles boldy» dep jazylady tarıhı derekterdiń birinde. Bul jerde Shymkent dep sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy retinde aıtylyp otyr. Soǵystan keıingi jyldarda da kásiporyn turaqty jumys istep, talaı jumyskerlerdiń eńbek ornyna aınaldy. Maıdan dalasynan oralǵan sarbazdar qarýyn tastap osy zaýytta jańa eńbek maıdanyn bastady. Shymkenttik UOS ardagerleriniń kópshiligi jas kezinde qorǵasyn zaýytynda istegen qarapaıym jumysshy, mamandar edi. Zaýyt qalaquraýshy kásiporyn esebinde talaı jyl shahar turǵyndarynyń jumys pen qalaǵa paıda ákelgen tabys kózi bolyp keldi.
Qazirgi tańda zaýyt jumysy toqtap, búkil odaqqa dúrkiregen kásiporyn bar ekenin eske salatyn úıilgen qorǵasyn qaldyqtary ǵana qaldy. Zaýyt aýmaǵy jeke ınvestorǵa berilip, ol jerden jeke menshik ındýstrıaldy aımaq boı kóterdi. Investor búgingi tańda arnaıy kásiporyn ashyp, qorǵasyn qaldyqtaryn tereń óńdeýdi qolǵa alǵan. Zaýyt jabylyp burynǵy ornynan eshnárse qalmasa da jeńisti jaqyndatqan dańqty kásiporyn retinde halyqtyń esinde máńgi saqtalary haq. Biz aıtpaq bolǵan Shymkent qorǵasyn zaýytynyń qysqasha tarıhy osyndaı.
Shymkent
