Foto: aqiqat.kazgazeta.kz
1911 jyly jazylǵan eńbekte sol ýaqyttaǵy Eýropa elderiniń zań júıesin úlgi ete otyryp, qazaq qoǵamynyń ereksheligine saı jańa quqyqtyq normalar usynylǵan. Osy qujatta memleketti basqarý qurylymymen qatar, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary, onyń ishinde otbasy jáne neke máseleleri de naqty kórsetilgen. Barlybek Syrttanulynyń Ýstavy men qazirgi Konstıtýsııa arasyndaǵy uqsastyqtardy, sabaqtastyqty zertteý - Qazaqstandaǵy quqyqtyq oıdyń tarıhı tamyrlaryn uǵynýǵa jol ashady.
Zertteýshi ǵalym Qorǵanbaı Nazerke bul qujatpen qazirgi qoldanystaǵy 1995 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy arasynda mazmundyq sabaqtastyq pen ıdeıalyq úndestik bar ekenin aıtyp, mynadaı mysaldar keltirip berdi:
«Azamattyq quqyqtar men bostandyqtar
- Barlybek ýstavy: Áıel men er teńdigi, erikti neke. Ýstavta erler men áıelder quqyǵy teń bolý kerek degen qaǵıda bar.
- QR Konstıtýsııasy: 14-bap: «Zań men sot aldynda jurttyń bári teń. Tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge... qaramastan eshkimdi kemsitýge bolmaıdy.» Bul bap áıel men erkektiń teńdigin bekitedi.
- Barlybek ýstavy: Barlybek erkin kelisim negizinde neke qurýdy qoldady, ıaǵnı zorlyqsyz, ózara kelisimmen.
- QR Konstıtýsııasy: 27-bap: «Neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady. Neke erli-zaıyptylardyń erikti kelisimimen teń quqyqtaryna negizdeledi.». Bul erikti nekeni jáne jubaılardyń teń quqyqtaryn naqtylaıdy.
- Barlybek ýstavy: Áıel tek úı sharýasyna arnalmaǵan, qoǵamdyq ómirge belsene aralasýy tıis.
- QR Konstıtýsııasy: 14- bap, 33- bap:
- Teń quqyqtar negizinde qoǵamdyq – saıası ómirge qatysý quqyǵy beriledi.
- Barlybek ýstavy: Áıeldiń oqýǵa, bilim alýǵa quqyǵy bar
- QR Konstıtýsııasy: 30 – bap: «Azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beriledi»
- Barlybek ýstavy: Áıel eńbekke aralasýǵa, óz eńbegimen kún kórýge quqyly
- QR Konstıtýsııasy: 24 – bap:
- «Árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna quqyǵy bar».
Jas ǵalymnyń bul mysaldary Barlybek Syrttanuly «Qazaq eliniń ýstavy» alashtyń alǵashqy – konstıtýsııasy degen oıdy baǵamdaı túsedi.
Alashtanýshy ǵalym Saǵymbaı Jumaǵalov bul eńbektiń mańyzy óte zor ekenin erekshe ekshep, onyń zaıyrly, demokratııaly memlekettiń saıası quqyǵy qandaı bolýy kerek degen suraqqa jaýap beretinin alǵa tartty.
«Bul eńbekti alǵash bolyp ǵalym, Barlybek murasyn zertteýshi ataqty Sáken О́zbekuly Sozaqbaev zerttedi. Mine, bul eńbektiń mańyzy óte zor. Zaıyrly, demokratııaly memlekettiń saıası quqyǵy qandaı bolýy kerek degen suraqqa jaýap beredi. Bul eńbektiń mańyzy ásirese qazaq eliniń jeke týy, táýelsizdigi, qazaq elindegi ult májilisi, prezıdentti 4 jylǵa saılaıdy dep atap kórsetiledi. Prezıdent halyqty mınıstrler arqyly basqarady, mınıstrlerdi prezıdent ózi tańdaıdy, biraq ult májilisi daýyspen sheshedi deıdi. Qazaq jeri týrasynda, qazaq jeri onyń menshiginde bolady, qazaq jeri saýdaǵa túspeıdi, qudaı ony adam balasyna paıdalaný úshin jaratty. Jerdiń keni orman, sý hám taýlary qazaq eliniń esinde mal jaıý, egin ósirý hám paıdalaný maqsatynda qazynaǵa qaıtarý huqmet ruqsatynda bolady dep jazady. Mine, qaı taraýyn alsańyzda búgingi órkenıetti quqyqtyq memleket qurýdyń negizderi osy Barlybek Syrtanulynyń Qazaq eliniń ýstavy kitabynda jan-jaqty kórinis tapqan. Sot týrasyndaǵy taraýynda sýdıalar sot taraýyn bilýi shart, basqa násilderdiń sotta óz tilinde sóıleýlerine quqyǵy bar degen sıpattaǵy nárselerdiń bári bul «Qazaq eli ýstavynyń» ulttyq múddegi negizdelip jazylǵanyn aıqyn ańǵartady», dep atap ótti alashtanýshy ǵalym.
Sóz basyn «bireý bilse, bireý bilmeıdi» dep bastaýymyz beker emes. Sebebi Barlybek Syrttanuly men onyń eńbegin nasıhattaý kemshin túsip otyrǵany jasyryn emes. Bul oıymyzdy Saǵymbaı Jumaǵalov ta qýattady.
«Barlybek Syrtanuly syndy tulǵany ulyqtaý óz deńgeıinde dep aıta almaımyz. Astana jáne Taldyqorǵan qalalarynda mektep ataýy berilgen, jáne Astana qalasynda, Aqtóbe qalasynda kóshe ataýlary bar eken. Bunyń bári azdyq etedi. Bolashaqta ulyqtap óte óreli bıik deńgeıge kóterý kerek. Zań jáne quqyq salasynyń mamandaryn marapattaý, arnaıy stıpendııanyń taǵaıyndalýy barynsha ózekti. Barlybek Syrtanuly týraly táýelsizdik dáýirinde eńbek jazǵan Sáken Sozaqbaev bolatyn. Endi odan keıin bul baǵytta izdengen alashtanýshy Eldos Toqtarbaı. Bul eńbekter 2019 jyly jaryq kórdi, ol úlken birneshe taraýdan turatyn árbir taraýy óte mańyzdy. Barlybek ǵumyrnamasy, Barlybek álemi, Barlybek murasy jáne Barlybek tulǵasy dep atalatyn taraýlar óte qundy. Onyń tarıhı qyzmeti jan-jaqty turǵyda baǵasyn alýy qajet», dedi ol.
Búginde Astanada esimi berilgen Barlybek Syrttanuly atyndaǵy №34 mektep tulǵanyń esimin ulyqtaýdy júzege asyryp keledi. Jaqynda osy baǵytta «Alash jáne quqyqtyq memleket» taqyrybynda semınar ótkizilip, quqyqtyq qujatty jan-jaqty zerdeledi. Mektep dırektory Amangeldi Bodanov mundaı sharalar jas urpaqqa tulǵa beınesin tanyta túsetinin atap ótti.
«Biz oqýshylarymyzǵa Alash murasyn urpaq sanasyna sińirýdiń mańyzyn árdaıym aıtyp otyramyz. Barlybek Syrtanuly eńbegin jıi talqylap, osyndaı sharalar arqyly tanymyn tereńdetýdi maqsat etemiz», dedi Amangeldi Bodanov.
Barlybek Syrtanuly ómirden ketkende Álıhan Bókeıhanov «Qazaq» gazetinde 1914 jyly «Barlybekti umytpasqa!» dep nasıhattaǵanyndaı, onyń eńbegin oqyp, uǵýǵa barsha yntaly bolýy kerek.
