Dýadaqty orystar drofa deıdi. Shyǵý tegi tyrnalarǵa jaqyn bolǵandyqtan, tyrnatektester otrıadynyń dýadaqtar tuqymdasyna jatatyn jyl qusy dep atalady. Bul qusty Shymkentte oqyp júrgenimde, Báıdibek aýdanynan kórgenim bar. Qustyń alǵash ataýyn estigende «Top dýadaq, degende top dýadaq, top dýadaq jaıylar kók qýalap» degen qara óleń joldary esime tústi. Qyzyǵy, bala kezimizde shaı ishpeı qoısaq, sheshemiz: «Áı, toqtybalaq bop qalǵansyń ba, shaı ishseńshi» deıtin. Ońtústikte dýadaqtardyń úlken túrin «Toqtybalaq» dep ataıdy eken. Ol ornıtologııada jek dýadaq dep atalady.
Dýadaq (Otis tarda) – elimizde sırek kezdesetin, quryp ketý qaýpi tónip turǵan qustardyń biri. Qyzyl kitapqa engizilgen, Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tiziminde (joıylyp bara jatqan túr retinde) tirkelgen. Negizgi jaýy – aýylsharýashylyq tehnıkalary, buralqy ıtterdiń jumyrtqalar men balapandardy joıýy, brakonerlik, elektr berý jelileriniń symdarymen soqtyǵysýy. Osy qaýipterdi azaıtý, dýadaqtyń sanyn kóbeıtý maqsatynda jergilikti halyqpen, energetıktermen jumys júrgizilip jatyr. Jumys Bıoalýantúrliliktiń negizgi aýmaqtaryn saqtaý jónindegi seriktestik qorynyń (CEPF) qoldaýymen «О́zbekstan jáne Qazaqstandaǵy dýadaqtardy transshekaralyq saqtaý» jobasy aıasynda júzege asyrylyp keledi. Buǵan Germanııanyń tabıǵatty qorǵaý odaǵy da (NABU) erekshe kóńil bólip otyr.
Úrjar aýdanynda «Tarbaǵataı» memlekettik tabıǵı parkin kórýdiń sáti tústi. Ulttyq saıabaqtan arnaıy izdegenim de osy dýadaq edi. «Izdegen tabady, tapqan qýanadynyń» dál ózi boldy.
«Dýadaqtar – ulttyq park aýmaǵyna kóktemde naýryz-sáýir aılarynda ushyp kelip, kúzde qazan-qarasha aılarynda jyly jaqqa ushyp ketedi. Biraq keıingi jyldary, tabıǵattyń ózgerisi me, tipti qystap qalatyndary da bar. О́tken jylǵy kóktemgi sanaqtyń qorytyndysyna sáıkes, ulttyq park aýmaǵynda 84 dýadaq kezdesti», deıdi ulttyq parktiń ǵylym, aqparat jáne ekologııalyq monıtorıng bólim basshysy Baıan Sadaqova.
Ǵalym Tóleýjan Ábishevanyń zertteýinshe, qazirgi kezde dýadaqtardyń 11 týysqa jatatyn 24 túri dúnıe júzinde túrli aımaqta taralǵan. «Dýadaqtardyń elimizde 3 túri kezdesedi: 1. Dýadaq (Otis tarda); 2. Jorǵa dýadaq (Chlamydotis undulate); 3. Bezeldek – (Otis tetrax). «Dýadaq qusyn elimizdiń keıbir óńirlerinde úlkendigine baılanysty «toqtybalaq» dep te ataǵan. Dýadaqtyń «toqtybalaq» dep atalýyna onyń denesiniń iriligi basty sebep bolsa kerek. О́ıtkeni dýadaq elimizde kezdesetin jyl qustarynyń eń irisi», deıdi maman.
«Álemde dýadaqtyń myńǵa jýyq ǵana sany qalǵan. Onyń 700-ge jýyǵy Túrkistan oblysynda mekendeıdi», deıdi tabıǵat janashyry Ǵanı Nazarbek. Onyń aıtýynsha, jer betinen joıylyp bara jatqan qustyń 70%-y bizdiń elde eken.
«Dýadaqtar kóbine Túrikmenstan, Tájikstan aýmaǵynda qystap shyǵady. О́simdikterdiń tuqymdarymen, tamyrsabaqtarymen, keıde qurttarmen, jándiktermen, tipti usaq omyrtqaly janýarlarmen de qorektenedi. Dýadaqtar elimizdegi Naýryzym, Qorǵaljyn, Ústirt memlekettik tabıǵı qoryqtarynda qorǵaýǵa alynǵan. Elimizdegi dýadaqtar sanynyń azaıýyna zańsyz aýlaý, olar tirshilik etetin tabıǵı ortanyń tarylýy, ásirese tyń, tyńaıǵan jerlerdi beıbereket jyrtý áser etkendigi belgili», deıdi professor Rysbaı Sátimbekov.
Bul qus áýelde arab jazırasynda kóp bolǵan desedi. Biraq arab jurty aqyry qurtyp tyndy da, endi baıshykesh bádáýıler bizge aýyz salyp otyr. Bir kezde Úkimet Birikken Arab Ámirlikteri men Qatar eliniń sheıhtaryna elimizdegi qoryqtarda Qyzyl kitapqa engizilgen dýadaqty aýlaýǵa ruqsat bergen edi. Bul sheshim qoǵamda biraz pikir týǵyzdy. Buǵan ásirese tabıǵat janashyrlary úzildi-kesildi qarsy.
Ornıtologterdiń pikirinshe, dýadaqtardy qorǵaýǵa áli de múmkindik bar. Ol úshin jergilikti turǵyndar men aýylsharýashylyq qyzmetkerlerin dýadaqtyń ekojúıedegi róli men ony qorǵaýdyń mańyzdylyǵy týraly jan-jaqty aqparattandyrý kerek. Ekinshi – brakonerlikpen kúresti kúsheıtý, zańsyz aýlaýǵa qarsy qatań shara qoldaný. Sonymen qatar dýadaqtardy saqtaý, olardyń popýlıasııasyn qalpyna keltirýde memlekettik organdar men ekologııalyq uıymdardyń birlesken kúsh-jigeri qajet.
Abaı oblysy
