Kolledjdi kótergen basshy
Abaı eli aıyryqsha ardaqtaıtyn, halqy súıip qurmetteıtin Shaǵan Janaeva búginde M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjiniń biliktiligi birinshi sanatty basshysy, qazaq tili jáne ádebıeti pánderiniń joǵary bilikti oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, QPǴA-nyń korrespondent múshesi. 1992 jyldan qazirge deıin 33 jyl taban aýdarmaı, Alashtyń alǵashqy bilim ordasy – Patsha zamanynda muǵalimder semınarııasy bolǵan ǵasyrdan astam tarıhy bar bilim oshaǵynda eńbek etip kele jatqan zııatker hám qaıratker tulǵa. Eńbek adamynyń eń bir erekshe mysaly da osy Shaǵan apaı. Ol kolledjde áýeli dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary qyzmetin 18 jyl atqaryp, 2010 jyly dırektor laýazymyna taǵaıyndalǵannan keıin oqý ordasy zamanaýı talapqa saı jabdyqtalyp, jańa tıpti bilim berý mekemesine aınalýyna zor úles qosqanyn Semeı jurty jaqsy biledi.
Ol áýeli Áýezov kolledjiniń qazaq tarıhyndaǵy orny erekshe ekenin ǵylymı turǵyda dáleldep qana qoımaı, tarıhı ǵımarattyń ár kirpishine deıin kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, Alash amanatyn urpaqqa saf kúıinde jetkizdi. Shaǵan Aldamjarqyzy kolledjdi kórkeıtýde «joǵary jaq ne beredi» dep jaltaqtap otyrmaı, kásipker-mesenat azamattardy menedjerlikpen tarta bildi. Sonyń nátıjesinde, oqý ornynyń materıaldyq bazasy jaqsardy. Kolledjge eńbegi sińgen aıtýly tulǵalardyń esimi berilgen 34 ataýly kabınet, onyń 20-y demeýshilikpen ashylǵan. Bilim ordasynda áıgili jazýshy M.Áýezovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan zal jáne kolledjdiń semınarııa kezeńinde oqyǵan, eńbek etken Alash ardaqtylarynyń tarıhynan syr shertetin mýzeı jumys istep tur. Buǵan qosa byltyr «Qarajyra» AQ kompanııasynyń demeýshiligimen eki qabatty záýlim saraı – rýhanı ortalyq ǵımaraty boı kóterdi. Bul «Es-Aımaq» dep atalady. Olaı atalýy da tegin emes, tarıhtan tamyr taryp jatyr. Mine, munyń bári Shaǵan apaıdyń isker basshy ǵana emes, qazaqtyń bilim-ǵylymyn qyzǵyshtaı qoryǵan janashyr jan ekenin kórsetedi. Qazir baryp kórseńiz, kóneden jetken kolledjdiń aınalasy quddy bir kınodaǵy Garvard qalashyǵy ispetti. Burynǵy men búginginiń ásem úılesimdiligin baıqaımyz.
2022 jyl Alash shahary úshin erekshe qýanyshqa toly jyl boldy. Burynǵy taıǵan baq qaıta kelip qonǵandaı, oblys mártebesi berilip, Abaı eli bórkin aspanǵa atty. Sol jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Semeı qalasynda bolyp, Alashtyń tuńǵysh bilim ordasy bolǵan oqý ornyna arnaıy bardy. Kolledjdi kórip, ujymynyń eńbegine joǵary baǵa bergeni bar.
«Semeı – Uly Dalanyń ulaǵatty ólkesi. Bul – Alash arystarynyń izi qalǵan, zııalylarymyz eldiń bolashaǵy úshin kúresken qasıetti óńir. Semeı – ulttyq ǵylym men bilimniń, óner men mádenıettiń, tarıhı ortalyǵy. Elimizdegi muǵalimder daıarlaıtyn alǵashqy oqý orny osy qalada ashylǵany belgili. Onda Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýytov, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Sháken Aımanov syndy ult zııalylary bilim alǵan. Sondyqtan bul jerdi halqymyz qazaq rýhanııatynyń qaınar jeri dep erekshe qadirleıdi», degen edi Prezıdent.
Kolledjdegi Shaǵan apaıdyń pedagog retinde, bilikti basshy retindegi eńbegin Prezıdenttiń sózimen túıindeıin.
Uly kitaptarǵa bólengen bópe
Shaǵan ózeniniń boıynda týyp, Qundyzdy jerinde táı-táı basqan Shaǵan Aldamjarqyzynyń ǵumyrnamasyna az-kem sheginis jasaıyq. Ol qoı sharýashylyǵynyń joǵary bilikti bonıteri, zootehnık-seleksıoner, ekonomıst Aldamjar Janaev pen kitaphanashy Jumash Kenjalyqyzynyń otbasynda burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdanynyń Qyzyl Tý aýlynda 1965 jyly 2 maýsymda dúnıege kelgen. Ákesi Aldekeń de Abaı eline syıly, mal sharýashylyǵynyń bilikti mamany, ekonomıst, úlgili áke bolǵany týraly basylym betterinde bádizdelipti. Aqyn Tóleýjan Ysmaılovpen dos-jarlyǵy – balalarynyń ádebıetke jaqyn bolýyna áser etti me eken, Gúljamal, Nurjamal, Shaǵangúl úsheýi de fılolog bolyp shyǵady. Kishkentaı Shaǵan besiginde jatyp-aq, qalyń kitaptyń arasynda qundaqtalypty. Ol zamanda bala týdym eken dep qazirgideı jyldap dekrettik demalysta bolatyn zaman emes, anasy marqum Jumash apamyz eki aılyq Shaǵandy alyp, jumysqa shyǵyp ketedi eken. Áıgili Borhes jumaqqa balaıtyn, Ábish Kekilbaıuly adamdy adamzat etken deıtin, aqyn Talǵat Eshenuly «Júregi bar jalǵyz úı» deıtin kıeli oryn – kitaphanada qaraqulaqtanǵan Shaǵanǵa kitap ıisi erte sińedi.
1986 jyly Semeıdiń N.K. Krýpskaıa atyndaǵy pedınstıtýtyn (qazirgi Shákárim ýnıversıteti) qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha qyzyl dıplommen úzdik bitirip, 1986 jyly Abaı aýdany Qundyzdy orta mektebiniń muǵalimi bolyp eńbek jolyn bastaıdy.
Amanat arqalaǵan tulǵa
1988 jyly Semeı qalasyna kelip Abaıdyń ádebı-memorıaldyq murajaıynda úlken eńbekke aralasady.
– Toqsanynshy toqyraý jyldar. Bir kúni kele jatsam, sákide otyrǵan áıgili akademık, ustazym Qaıym Muhamethanov aǵaıǵa jolyǵyp qaldym, – dep eske alady Shaǵan apaı. – Birden tanı ketti. «Sen Janaevasyń ǵoı?» deıdi. Sodan meni jetelep Abaı murajaıyn basqarǵan Tóken Ibragımov aǵaıǵa alyp bardy. «Myna qyzǵa qalaı da bir oryn taýyp ber» dedi. Áýeli hatshylyq jumystan bastap, bólim meńgerýshisine deıin kóterildim.
Osylaısha Shaǵangúlge Abaıdyń nury sińip, bilikti maman bolyp qalyptasady.
– Keshegi Alashtyń jurnaǵyndaı, qazaqtyń ustazy, zııalysy, óziniń júris-turysymen de, adamdarmen qarym-qatynasymen de úlken qurmetke laıyq Náýbat Qalıev, otyz jyldan astam ýaqyt boıy Abaı murajaıyn basqarǵan Tóken Ibragımov, sondaı-aq, ǵylym jolyna jetelegen, ǵylymı kandıdattyq jumysyma jetekshilik etken – Arap Silámuly, ustazym Qınaıat Shaıahmetuly sııaqty aǵalarymyzdyń úlgi-ónegesin kórgenimdi maqtan tutamyn. 1992 jyly Abaı murajaıynda eńbek etip júrgenimde, uly jazýshy Muhtar Áýezov bilim alǵan qara shańyraqqa qyzmetke kelýime eń alǵash Náýbat aǵa sebep bolǵan edi, – deıdi ol.
Osy aralyqta pedagogıka men mádenıet salasyna qatysty talaı taǵylymdy maqalalary oblystyq, respýblıkalyq merzimdi basylymdarda («Egemen Qazaqstan», «Qazaqstan mektebi», «Qazaq ádebıeti», «Ertis óńiri», «Dıdar», «Semeı tańy») udaıy jarııalanyp turady. Qalamgerligimen qabat, Shaǵan Aldamjarqyzynyń ǵylymı eńbekteri de jeterlik. О́ziniń basshylyǵymen 2013 jyly oqý ornynyń tarıhyna arnalǵan «Alashtyń bilim ordasy» atty tarıhı-tanymdyq kitaptyń I tomdyǵy, 2018 jyly II tomdyǵy, 2024 jyly III tomdyǵy «Atamura» baspasynan jaryq kórdi. Buǵan qosa 2007 jyly «Qubalań zamandaǵy qupııa óleńder» monografııasy, 2015 jyly «Qońyraýly jyldar kúmbiri» («Folıant» baspasy) atty kitaby shyqty.
Respýblıka kóleminde tyń tájirıbe retinde taratylǵan «Ulaǵat» ulttyq tárbıe júıesiniń jáne Alash ıdeıasy negizinde rýhanı bilim berýdi, stýdentterdiń ǵylymı-izdený daǵdysyn damytýdy qamtamasyz etetin zııatkerlik áleýet qalyptastyrý maqsatyndaǵy «Zerde» ǵylymı – ıntellektýaldyq jobasynyń avtory.
Kolledjde Shaǵan Aldamjarqyzynyń bastamasymen «Jetim» statýsymen bilim alyp jatqan stýdentke qaıyrymdylyq qory uıymdastyrylyp, jınalǵan qarajatqa baspana alyp berý dástúri qalyptasqan. Nátıjesinde kolledjdiń birneshe túlegi baspanaly boldy. Osylaısha M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj ujymy ShQO ákiminiń «Meıirim – 2016» sertıfıkatymen, «Shyǵys Qazaqstan oblysy balalarynyń dosy» belgisimen marapattaldy. Osynaý jyly júrekten shyqqan úlken qamqorlyq pen iskerlikke qarap, eriksiz «Júzińdi kórgen saıyn, júrekti alaqan ǵyp, qol soǵamyn...», demeske amal joq.
Búginde Shaǵan Aldamjarqyzy kolledjdegi dırektorlyq qyzmetin abyroımen atqara júrip, óńirdiń qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp júrgen isker azamattardyń biri. Aımaqtaǵy qazaq mádenı-áleýmettik ortalyǵynyń tóraıymy, Abaı oblysy ákimi janyndaǵy Áıelder isi jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń múshesi, oblystyq onomastıka komıssııasynyń múshesi, Abaı oblystyq máslıhatynyń 8-shi shaqyrylymynyń depýtaty, oblystyq máslıhattaǵy «Amanat» partııasy depýtattyq Fraksııasynyń tóraǵasy.
Aqynnyń jary
Álem ádebıetindegi Pýshkına, Tolstaıalardy aıtpaǵanda, qaıratker Názıpa Quljanova, keshegi Ábishtiń jary – Klara, M.Maǵaýınniń jary – Baqytjamal apalarymyz, aqyn Suraǵan Raqmetulynyń jary – Raýshan jeńgemiz t.b áıgili aqyn-jazýshylardyń qosaǵy týraly nebir jyly estelikter aıtylyp jatady. Osy qatarda – Shaǵan apaıymyz da bar.
Tyńnan túren salyp, aımaqta jatyp-aq QR Memlekettik syılyǵynyń ıegeri atanǵan, ózindik mektebi qalyptasqan belgili aqyn Tynyshtyqbek Ábdikákimuly – qazaq ádebıetinde orny erekshe, máneri bólekshe tulǵa. Úlken qalalardan jyraq, ádebı orta deıtin shý-shurqannan saıaq júretin, Ábishshe aıtsaq «birtúrli aqynnyń» adal jary, adal dosy, máńgilik mýzasy, birinshi oqyrmany da osy – Shaǵan apaıymyz. Kezinde «Aqsham hattary» degen pyshaqtyń qyryndaı jyr jınaq pyshaq ústinde taralyp, ádebıet súıer qaýym jata-jastana oqyǵany esimizde. Sol bir «dúrbeleń» týdyrǵan dúnıe Shaǵan apaıymyzǵa arnalǵanyn aıta ketý ábestik bolmas.
Aqynnyń jary bolý qıyn deıtinderge adal jar bylaı jaýap qaıtarady: «Tynyshtyqbek – oıdyń aqyny. Minez-bitimi erekshe adam. О́leń jazǵannan keıin, keıde maǵan oqytady. Qandaı jaǵdaıda bolsam da, meıli, sharshap otyrsam da oqımyn. Oqyp otyrǵanymda qabaǵyma qarap, pikir aıtýymdy kútip otyrady. Keıde óleń joldary túsinikti bolsa da, túısikpen taldap aıta almaıtyn jaıttar kezdesedi. Ondaı jaǵdaıda ózimniń jeke pikirimdi aıtýdy jón kóremin, sonda «osyny ózim de kútip otyrǵan edim» dep qýanyp qalady», – deıdi Shaǵan Aldamjarqyzy.
Al, Tynysh aǵamyz: «Bilemin, jurt áýresi – pendeshilik... О́tinem, osaldyqqa bermeshi yryq. Men sensiz: býynsyz til bolsam da, qalamyn demde synyp...» dep jyrlaıdy.
Muny qazaqtyń klassık jazýshysy Qalıhan Ysqaqov aǵamyzdyń sózimen túıindeıin. «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan (2011 jyl, №9) «Kelmes kúnder elesi» roman-essesinde jazýshy bylaı deıdi: «...áýlıe Abaıdyń 165 jyldyq mereıtoıy О́skemende dúrildep ótti. Saltanat О́skemende ótse, teorııalyq konferensııa Semeıde jalǵasty. Erteńine zııarat etip qaıtýǵa Jıdebaıǵa tarttyq. Jolbasshymyz da, joldasymyz da M. Áýezov atyndaǵy kolledjdiń dırektory Shaǵangúl Janaeva, aqyn Tynyshtyqbektiń jary, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty, men biletin aqyndardyń qosaǵyna uqsamaıtyn er minezdi jan eken: parasaty bir azamatqa júk bolar, arzan ázilden, orynsyz qaljyńnan boıyn aýlaq ustaıtyn, áńgime-dúkenge ázir, kez kelgen sıtýasııada ózin erkin sezinetin salıqaly báıbisheni tanydyq».
P.S. Onyń týǵan jeri – Abaı týǵan topyraq. Ustazy – abaıtanýshy, akademık Qaıym Muhamedhanov. Qyzmeti – Alashtyń tuńǵysh bilim ordasy – Áýezov kolledji. Joldasy – QR Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, belgili aqyn Tynyshtyqbek Ábdikákimuly. Arasy úzilmegen altyn shynjyr. Bul – Táńirdiń túsirgen nury, artqan júgi. «Shirkin-aı, sheksiz bolsa ǵumyr degen!..» Jasaı ber, Alashtyń qyzy, «qara óleńniń kelini»!
Abaı oblysy
