Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Saýda-ekonomıkalyq baılanys tereńdeıdi
Sammıtti ashqan Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanǵa saparmen kelgeni jáne búgingi joǵary deńgeıdegi kezdesýge bastamashy bolǵany úshin Italııa Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Djordja Melonıge rızashylyǵyn bildirdi.
– Sizdi elordamyzda qarsy alý – men úshin úlken mártebe. Soǵystan keıingi jyldarda Italııa Úkimetiniń basshylyǵyna jetken alǵashqy áıelsiz. Álemdik qoǵamdastyq moıyndaǵandaı, qazirgi zamannyń belgili, tipti, asa kórnekti saıası qaıratkerisiz. Sizdiń ishki syn-qater men halyqaralyq problemalarǵa qatysty kózqarasyńyzben jáne is-áreketterińizben tolyqtaı kelisemin. Astana halyqaralyq forýmyna qatysyp, mazmundy baıandama jasaǵanyńyz úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Sizdiń sózińizdi saıası jáne sarapshylar qaýymdastyǵy óte jaqsy qabyldady, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysqan jáne óńirlik kooperasııaǵa udaıy qoldaý kórsetip kele jatqan Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas memleketterdiń basshylaryna alǵys aıtty.
– Ortalyq Azııa yqylym zamannan beri Shyǵys pen Batys arasynda dáneker bolyp, órkenıetaralyq dıalogti damytýda mańyzdy qyzmet atqarǵan. Búginde bizdiń óńir buryn-sońdy bolmaǵan birliktiń úlgisin tanytyp, tatý kórshilik jáne barshaǵa ortaq progress qaǵıdattaryn berik ustanatynyn kórsetýde. Álemdik arenada jasampaz kún tártibin ilgerilete otyryp, Ortalyq Azııa halyqaralyq qatynastyń yqpaldy sýbektisi retinde óz ustanymyn dáıekti túrde nyǵaıtyp keledi, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, otyz jyldan asa ýaqyt ishinde Italııa ózin Ortalyq Azııa elderiniń ornyqty damýyna septigin tıgizgen senimdi seriktesterdiń biri retinde kórsetti. Prezıdent «Ortalyq Azııa+» formatynda múmkindikterdi jumyldyrý Italııa men aımaq elderiniń ózara tıimdi yntymaqtastyǵyn keńeıtýge yqpal etetinin aıtty.
Budan keıin Qasym-Jomart Toqaev Italııamen yqpaldastyqtyń keleshegi zor baǵyttaryna qatysty oıymen bólisti.
– Saýda-ekonomıkalyq baılanysty tereńdetý – basty basymdyq. Álemniń negizgi ekonomıkalyq polıýsteri arasyndaǵy tarıftik qaqtyǵystyń saldary barlyq el úshin aýyr bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda buryn jolǵa qoıylǵan saýda-ekonomıkalyq baılanystardy saqtap qalýmen birge, ony nyǵaıtýǵa kúsh salý da óte mańyzdy. Bizdiń oıymyzsha, birlesken jobalardy iske qosýǵa, eń aldymen, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarý esebinen taýarlardyń túrin kóbeıtýge basa mán berýge bolady. Máselen, Qazaqstan Italııaǵa jalpy quny 1 mlrd dollarǵa jýyqtaıtyn taýardyń 100-den asa túri boıynsha eksport kólemin arttyrýǵa daıyn. Bul rette metallýrgııa, mashına jasaý, munaı-hımııa ónerkásibi jáne basqa da ónimder týraly sóz bolyp otyr, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa elderi Eýropaǵa ózderiniń agroónerkásip ónimderin jetkizýde mol áleýetke ıe dep sanaıdy. Budan bólek, saýda úıleri men logıstıkalyq ortalyqtardyń ashylýy elder arasyndaǵy saýda-sattyqqa tyń serpin beredi. Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti Almatyda Italııa saýda úıin ashýdy usyndy.
Energetıka – seriktestik lokomotıvi
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan – Italııa seriktestiginiń lokomotıvi sanalatyn energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty taǵy bir ózekti mindet retinde atady.
– Elimiz Eýropa odaǵyna munaı eksporttaýshy memleketterdiń alǵashqy úshtigine kiredi. Byltyr Qazaqstannan Italııa naryǵyna jetken munaı kólemi 30 mln tonnadan asty. Bul 2023 jylǵy kórsetkishten 27 paıyzǵa artyq. Qajet bolǵan jaǵdaıda onyń kólemin arttyrýǵa daıynbyz. Sonymen qatar bolashaǵymyz balamaly energııa kózderine baılanysty bolmaq. Bul qazirdiń ózinde anyq baıqalady. Tómen kómirtekti ekonomıkaǵa júıeli túrde kóshý – Qazaqstan basymdyqtarynyń biri. Italııalyq seriktesterimizben birlesip, elimizdiń birqatar óńirinde jel men kún elektr stansalaryn salyp jatyrmyz. Atalǵan jobalar úshin rızashylyǵymyzdy bildiremiz, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy ónerkásiptik kooperasııany nyǵaıtý zor múmkindikke jol ashady dep sanaıdy. Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy sırek metaldardyń ken oryndary týraly barlyq ózekti aqparatty jınaqtaıtyn Aımaqtyq zertteý ortalyǵyn qurý týraly bastama kóterdi.
– Birlesken kásiporyndar qurý, tehnologııalar transferti, ıtalııalyq óndiristi óz aımaǵymyzda lokalızasııalaý ortaq múddege saı keledi. Budan elderimiz edáýir paıda tabady. Bul baǵytta jemisti yqpaldastyqtyń mysaldary bar. Atap aıtqanda, qazaqstandyq zaýyttardyń birinde ıtalııalyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn qurastyrý jolǵa qoıylǵan. Budan bólek, Italııa kompanııalarynyń qatysýymen kúkirt qyshqylyn óndiretin jáne gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysy bastaldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent taǵy bir mańyzdy másele retinde transkontınentaldy baılanysty nyǵaıtýǵa toqtaldy. Iаǵnı Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damyta otyryp, elderimiz kóne Jibek jolyn jańa sıpatta qaıta jańǵyrtyp jatyr.
Qasym-Jomart Toqaev baıandamasynda qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq ornyqtylyq máselelerin de qamtydy. Memleket basshysy Ortalyq Azııa qazirdiń ózinde jahandyq jylyný saldaryn bastan keshirip jatqanyn aıtty. Prezıdent Italııa tarapyna aımaqtaǵy ekologııalyq problemalardy sheshýge, sonyń ishinde Aral teńizi basseınin qalpyna keltirýge belsendi qoldaý kórsetkeni úshin rızashylyǵyn bildirdi.
Qasym-Jomart Toqaev bilim berý men mádenıet salalaryndaǵy yqpaldastyq jaıynda sóz qozǵady.
– Qazirgi ýaqytta Italııada 4 myńǵa jýyq qazaqstandyq stýdent bilim alady. Biz jastarymyzdyń úzdik ýnıversıtetterde oqýyna múmkindik jasaǵany jáne grant pen shákirtaqy usynǵany úshin Italııa Úkimetine alǵys aıtamyz. Oraıly sátti paıdalana otyryp, Italııanyń tehnıkalyq joǵary oqý oryndaryn Qazaqstanda fılıaldaryn ashýǵa shaqyramyn. Biz qazir ınjenerlik-tehnıkalyq bilimge erekshe mán beremiz, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy odan ári damytý maqsatynda 2026 jyly «Ortalyq Azııa men Italııanyń mádenıet jyly» taqyryby aıasynda birlesken is-sharalar legin ótkizýdi usyndy.
Aımaqta Italııanyń ınvestısııalyq úlesi artyp keledi
Sondaı-aq birinshi «Ortalyq Azııa – Italııa» sammıtinde Italııa Premer-mınıstri Djordja Melonı sóz sóılep, kezdesýdiń joǵary deńgeıde ótýine atsalysqan Qazaqstan tarapyna, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa alǵysyn jetkizdi. Sondaı-aq alǵash uıymdastyrylyp otyrǵan sammıtke kelgen óńirdegi ózge de elderdiń basshylaryna shynaıy rızashylyǵyn bildirdi.
Odan keıin sóz sóılegen Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov Italııamen strategııalyq áriptestik ornatý, ekonomıkalyq jáne óndiristik baılanystardy nyǵaıtý Qyrǵyzstan úshin basym mańyzǵa ıe ekenin atap ótti.
– Qyrǵyzstan men Italııa arasyndaǵy taýar aınalymy keıingi tórt jylda shamamen bes esege ósti. Alaıda elimizdiń syrtqy saýda kóleminde Italııanyń úlesi áli de aıtarlyqtaı joǵary emes. Bizde ıtalııalyq áriptesterimizben birlesip jumys isteýge bolatyn baǵyttar bar dep oılaımyn. Qyrǵyzstan sheteldik ınvestorlar úshin qolaıly jaǵdaılar jasap, ekonomıkany belsendi damytyp keledi, – dedi Sadyr Japarov.
Ol ıtalııalyq kompanııalardy gıdroenergetıka, jańartylatyn energııa kózderi, jeńil ónerkásip, bank sektory, sıfrlandyrý jáne týrızm sııaqty salalarda jobalardy júzege asyrýdy usynyp, yntymaqtastyqqa shaqyrdy. Sonymen qatar Qyrǵyzstan Prezıdenti óz elinde jańartylatyn energııa kózderin, sonyń ishinde gıdro jáne kún energetıkasy salasyndaǵy iri jobalardy damytýǵa erekshe kóńil bóletinin aıtyp, «jasyl» energetıka tóńiregindegi ıtalııalyq tájirıbe men tehnologııalardy tartýǵa múddeli ekenin bildirdi.
Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon energetıka, sý resýrstary, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, ǵylym men bilim salalaryndaǵy yntymaqtastyqty arttyrýdyń mańyzyna toqtaldy. Ol elder arasyndaǵy ózara qarym-qatynasta saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń aıryqsha oryn alatynyn da basa aıtty.
– Kópjaqty yntymaqtastyqty ilgeriletý múmkindikteri men qolda bar áleýetti keńinen paıdalanýǵa baǵyttalǵan tıimdi sharalar qabyldaý qajet. Gıdroenergetıka, paıdaly qazbalar men mıneraldardy óndirý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin, toqyma buıymdaryn jáne qurylys materıaldaryn óndirý men eksporttaý salalaryndaǵy Tájikstannyń eleýli resýrstaryn paıdalaný oryndy bolar, – dedi E.Rahmon.
Sondaı-aq ol Italııanyń isker jáne ınvestısııalyq ortalaryn Tájikstanda ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý, qaıta óńdeý jáne eksporttaýǵa ınvestısııalar men ozyq tehnologııalardy tartý arqyly ortaq jobalarǵa belsendi qatysýǵa shaqyrdy. Sóz sońynda Emomalı Rahmon Tájikstannyń Italııamen ortaq múdde aıasyndaǵy barlyq másele boıynsha tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa daıyn ekenin málimdedi.
Al Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov qazirgi ýaqytta Túrikmenstan men Italııa arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq qatynastar ekijaqty negizde de, kópjaqty formatta da, eń aldymen Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy jáne ózge de halyqaralyq qurylymdar aıasynda júıeli túrde damyp kele jatqanyn jetkizdi.
– Tabıǵı resýrstarǵa baı, qazirgi tańda ulttyq ekonomıkalary qarqyndy damyp kele jatqan jáne qolaıly geografııalyq ornalasýǵa ıe Ortalyq Azııa memleketteri men Italııa arasyndaǵy yntymaqtastyq taraptarǵa óz áleýetterin neǵurlym tıimdi iske asyrýǵa múmkindik beredi. Osy turǵyda bul áriptestik óńir elderi úshin ónerkásip, energetıka jáne ınfraqurylym salalaryndaǵy ozyq tehnologııalarǵa, ınvestısııalarǵa jáne oń tájirıbege qol jetkizýdiń jolyn ashatynyn atap ótken jón, – dedi Túrikmenstan Prezıdenti.
Budan bólek, S.Berdimuhamedov Memleket basshysyna Ortalyq Azııa úshin mańyzdy sanalatyn sammıttiń tabysty da joǵary deńgeıde ótýine uıytqy bolǵanyna rızashylyǵyn jetkizip, sammıt qorytyndysy memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty barynsha keńeıtýge yqpal etetinine senimdi ekenin atap ótti.
О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev sóziniń basynda О́zbekstan tarapy bul is-sharany osy jyldyń sáýir aıynda Samarqand qalasynda ótken sammıtte qol jetkizilgen Ortalyq Azııa óńiri men Eýropa arasyndaǵy strategııalyq áriptestik týraly ýaǵdalastyqtar aıasynda qarastyratynyn atap ótti.
Kún tártibindegi máselelerge kóshe otyryp, О́zbekstan Prezıdenti «Ortalyq Azııa – Italııa» formatyndaǵy yntymaqtastyqtyń basym baǵyttary jónindegi óz kózqarasyn usyndy.
– Eń aldymen, ózekti halyqaralyq máseleler boıynsha ustanymdardy úılestirýge syrtqy saıası vedomstvolar deńgeıindegi turaqty baılanystardy jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵy zor. Sondaı-aq terrorızmge, ekstremızmge, radıkalızmge, esirtki saýdasyna jáne zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúreste arnaıy qyzmetter arasyndaǵy kópjaqty áriptestik pen aqparat almasýdyń jumys tetikterin iske qosýdy usynamyn, – dedi Sh.Mırzııoev.
Ol О́zbekstan men Italııa arasyndaǵy taýar aınalymy men ınvestısııalar kóleminiń keıingi jyldary úsh ese artqanyn rızashylyqpen atap ótip, Italııanyń jetekshi kompanııalarymen tehnologııalyq kooperasııa jobalary tabysty iske asyrylyp jatqanyn jetkizdi.
Kezdesý sońynda Ortalyq Azııa memleketteri basshylary men Italııa Respýblıkasy Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń «Ortalyq Azııa + Italııa» birinshi sammıtiniń qorytyndysy boıynsha 26 pýnkten turatyn Birlesken deklarasııasy qabyldandy.
