Satıra sardary

Ásirese Úmbetbaı Ýaıdın aǵa­myzdyń «Qonaq má­selesi», «Aýyz máselesi», «Súıý máse­esi», «Dıktant», «Eı, bogý túsin­beımin», «Úndi shaıynyń qoraby», «Kúıeý, kúıeý, kúıeýler», taǵy basqa týyndylaryn «Tamashanyń» tarlandary Qudaıbergen Sultanbaı, Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Meıirman Nurekeev, Lıdııa Káden, Danagúl Temirsultanovanyń óte sátti sahnalaǵany áli este. Sodan bastap qonaqtyń neshe túrin baryn qurby-qurdastar arasynda jáne toı-tomalaqta jiliktep aıtyp, kúlip júretin boldyq ári ol avtordyń shyǵarmalaryn izdep júrip oqıtyn edik. Budan bólek, «Qy­myzhana» baǵdarlamasyna da sketch pen ıntermedııalar jazyp turdy.

1988 jyly qazirgi Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa tústim. Sol stýdenttik shaqta Gogol kóshesi­niń boıyndaǵy 12 qabatty ǵımaratta ornalasqan «Ara» jýrnalyna Kópen Ámirbekti izdep bardym. Ol kisimen tanysyp, qoljazbamdy qaldyryp shyqqannan keıin, qazaqtyń belgili syqaqshylary Ǵabbas Qabyshuly, Myńbaı Ráshev, Úmbetbaı Ýaıdın, Tolymbek Álimbekti kórip, tóbem kókke eki eli jetpeı qaıttym. №5 jataqhanaǵa kelgen soń, osy oqıǵany kýrstastaryma jyr qyp aıttym. Sodan bastap sol saıypqyran satırıkterge shyǵarmalarymdy aparyp turdym. Olar túzep-kúzep «Ara» jýrnalyna shyǵaryp turdy.

1999 jyly ózim oqyǵan qara sha­ńyraqqa merzimdi baspasóz kafe­drasynyń meńgerýshisi Baýyrjan Ja­qyptyń shaqyrýymen aǵa oqytýshy bolyp qyzmetke qabyldandym. Sóıtsem, ol kafedrada múıizi qaraǵaıdaı oqytý­shy-professorlar men qabyrǵaly qalamgerler dáris oqıdy eken. Solardyń biri de biregeıi – 16 jyl jýrfaktyń dekany bolǵan ustazym Temirbek Qojakeev, satıra sardary Úmbetbaı Ýaıdın, bilimdi de bilikti baspager Serik Ábdiraıymuly, qalamy qarymdy qalamger Káken Qam­­zın, kezinde oqýǵa tapsyrǵanda qujat­tarymdy qabyldap alǵan súıikti apaıy­m Dámegúl Baıalıeva, satırık jazýshy Roza Altynbekova, taǵy basqalar. Sodan bastap Úmbetbaı aǵaımen jıi jolyǵysyp turatyn edik. Ol ylǵı da qoınyna portfelin qystyryp, qolyna býma-býma gazet-jýrnaldardy toltyryp alyp kelip, ony stýdentterge taratyp beretin. Tipti áleýmettik jaǵdaıy tómen shákirtteriniń qolyna qarjy-qarajat ta qystyra ketetin. Eshkimge daýys kóterip sóılemeıtin. Minezi jumsaq óte qarapaıym adam edi. Sondyqtan ba, ony áriptesteri de, shákirtteri de óte jaqsy kóretin. Osy sózimizdiń dálelindeı, 1995 jyly Úmbetbaı aǵamyzdyń 60 jyldyq mereıtoıy qara shańyraqta atap ótildi. Sonda bir shákirti:

Jaratýshy Úmbetbaı aǵamyzdy,

Jibergen jaqsylyqtyń úmbeti etip, –

dep jyrǵa qosqan eken. Bul da jas aqyn­nyń júreginen shyqqan shynaıy shýmaq.

Sondaı-aq ol kisi №12 Abaı atyndaǵy qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn daryndy balalar mektep-ın­ternatynda da sabaq beretin. Ol oqý ordasyndaǵy shákirtteri de Úmbetbaı aǵaılaryn óte jaqsy kórip, qatty qur­metteıtin. Ol kimge bolsa da jaqsy­lyq jasaýǵa tyrysyp júrýshi edi. Birde jýrnalıstıka fakýltetiniń dálizinde jolyǵyp qaldyq. Qolynda ádettegideı birneshe gazet-jýrnal bar. Solardyń ishinen «Egemen Qazaqstan» gazetin ashyp, óziniń satıra týraly saraptamalyq maqalasy basylǵanyn kórsetti. Sóıtsem, sol eńbeginde meniń de atymdy atap ótipti. Men tańǵalyp, rızashylyǵymdy bildirdim.

2000 jyly meni Jazýshylar odaǵyna aparyp, «Naızager» satıra qaýym­dastyǵynyń jıynyna qatystyryp, músheligine qabyldatty. Bul – men úshin úsh uıyqtasam túsime kirmeıtin oqıǵa edi. Sóıtsem, osy qaýymdastyqtyń pre­zıdenti Temirbek Qojakeev, al orynbasary Úmbekeńniń ózi eken. Bul – kisilik qasıet.

2004 jyly «Aıqyn» gazetinde qyzmet etip júrgen kezimde Úmbetbaı aǵaımen suhbattastym. Ol suhbat «Qojanasyr, Aldarkóseler qaı zamanda da kóp bol­maǵan» degen taqyryppen jaryq kórdi. Keıin sol syr-suhbatty «Aǵynan ja­rylsaq» jáne «Satıra sarqyty» atty jınaqtaryma engizdim. Sol suhbattaǵy eki saýalymyzǵa bylaısha jaýap berip edi. Sol joldardy tolyq bergendi jón kórip otyrmyn:

– Siz jarty ǵasyrdan asa ýaqyt boıy qolyńyzdan qalamyńyzdy tastamaı, shyǵarmashylyq jumyspen aınalysyp kelesiz. Týyndylaryńyzdyń basym bóligi satıradan turady. Bul – eshkimge abyroı ápere qoımaıtyn janr. Sony bile tura, nege satıra jazasyz?

– Men qolyma qalam ustaǵan kezden bastap, ádebıet pen jýrnalıstıkanyń barlyq janrynda qalam tartyp kelemin. Ǵylymǵa úles qosý máselesinen de dámem boldy. Sonyń bárinen de satıra janrynda kóbirek tóbe kórsettim. Jurtymnyń meni «Satırık» atap ketýi de sodan bolar. Al endi, eshqashan, esh jerde men ózimdi «Satırıkpin» dep atymdy dardaı qylǵan adam emespin. Basylym betinde jaryq kórgen jazǵan-syzǵandarymnyń astyna «Syqaqshy», «Satırık» degen tirkeme sózderdi tirkep júrgen kóbinese redaksııadaǵy aǵaıyndar. Al abyroı-bedel jaǵyna kelsek, árıne satıra ári abyroıly, ári qaýipti janr. «Ara-Shmel» jýrnalynda qyzmet istep júrgen kezde talaı-talaı qaýip-qaterge keziktik, pále-jalaǵa tap boldyq. Biraq bárinen aman qaldyq. «Aqqa Qudaı jaq» degen osy da.

– Árbir qalamger óziniń eńbeginiń jemisin jegisi keledi. Qazaq ádebıeti men qazaq satırasyna az úles qosqan joqsyz. Sonda da eshqandaı syılyq, ataq almapsyz. Bul sizdiń shamyńyzǵa tımeı me?

– Joǵaryda ataq qýatyn adamdardyń sapynda emestigimdi aıttym. Al shyǵar­malarym Úkimet, el tarapynan baǵa­lanyp jatsa, marapat, qoshemet, qur­metti jek kórmeımin. Biraq ımandaı shynym, úlken syılyqqa tatıtyndaı qyr basynda jarqyrap turǵan shyǵarma jazdym dep aıta almaımyn. Sońǵy «Áýmın!» jáne «Sen kimge kúlesiń?» atty eki jınaǵymdy Jazýshylar odaǵy janyndaǵy sy­qaqshylardyń «Naızager» qaýym­dastyǵy men qa­tyspaǵan máji­lisinde úlken syılyqqa usynypty. Keıin Kópenge: «Sonyń qa­jeti bar ma? Erteń orta joldan qaıtyp keledi ǵoı» degenim bar. Munym, árıne jalǵan sypaıylyq emes, shynym. Eger de el-jurttyń shynaıy baǵasyn alyp, báıgeden ozyp kelip jatsa, quba-qup.

Bul – ustazdyń júrekjardy jaýaby. Jasandylyqtan ada. Úmbetbaı aǵany tanıtyn adamdardyń bári bul sózimizge seneri anyq. О́ıtkeni ol ótirik sóıleı almaıtyn. Oǵan jany qas edi. О́zine ǵana emes, ózgege de bolsa eken deıtin adam bolatyn. Júris-turysynda, árbir is-áreketinde, adamdarmen qarym-qatynasynda min bolmaıtyn. О́zi qandaı bolsa, sózi de soǵan sáıkes keletin. Bi­reýdiń jetistigine ózi jetkendeı qýanatyn. Onyń búkil bitim-bolmysy – osy!

2013 jyly «Aıqyn» gazetiniń «Ja­typatar» satıralyq betin Úmbetbaı aǵamyzǵa arnadyq. Sonda bylaı dep alǵysóz jazyp berip edim:

Abaı Ýaıdın týraly ne dedi?

«Myńmen jalǵyz alysqan» Abaı babamyz «Aqyryn júrip, anyq bas» degen sózin Úmbetbaı Ýaıdın aǵamyzdyń ómirge keletinin sezip, soǵan arnaǵandaı kórinedi maǵan. Úmbetbaı aǵamyzdyń bireý qýyp kele jatqandaı zýyldap júrgenin, asyǵa-úsige sóılegenin, «Berse – qolynan, bermese – jolynan» dep buıyrmaǵan nesibege qol sozǵanyn kórgen adam joq shyǵar, sirá. «Eki shoqyp, bir qara» degen halyq máteli de – Úmbetbaı aǵamyzdyń enshisinde. Sóz shyǵynyna da únemmen qaraıdy. Eger qalamger-ǵalym bolmasa, Ekonomıka mınıstri bolaryna shúbá joq. Kezinde ǵalym-ustaz boldy. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da, Abaı atyndaǵy mektep-ınternatta «jaı júrip, dóp basatyn», «bir shoqyp, eki qaraıtyn» shákirtter tárbıeledi. Solardyń bári qazir elimizdiń túkpir-túkpirinde «Ustazdan shákirt ozar» degendeı, «bir shoqyp, eki qarap» BAQ jáne taǵy da basqa salalarda qyzmet etip júr.

Seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan Úmbetbaı aǵamyz – az da bolsa saz, qysqa da bolsa nusqa jazatyn jazýshy. Ýaqyt taýyp, jaıǵasa otyryp, kóńil sergitińiz. Problemańyzdy umytasyz. Búgingi bet Úmbetbaı Ýaıdınge arnalady.

Túr-tulǵasy – anaý, syr-jyrǵasy – mynaý.

Sóıtip, tutas bir betke ustazymyzdyń týyndylaryn berdik. Aǵamyz alǵysyn aıtyp, batasyn berdi.

2015 jyldyń 8 qazany kúni Úmbetbaı aǵam qońyraý soqty. Abylaı han men Áıteke bı kósheleriniń qıylysynda ornalasqan «Aıqyn» gazetiniń ǵıma­ratynda otyr edim. «Tómen tússhi. Seni sonda kútip turmyn» dedi. Dereý syrtqa shyqtym. Amandyq-saýlyq surasqan soń: «Jaqynda myna kitabym jaryq kórip edi. Sony ózińe syılaıyn dep ákeldim» dedi. Úlken basymen ózi ákep turǵanyna yńǵaısyzdanyp: «Onyńyz ne, aıtsańyz ózim-aq baryp alyp keter edim ǵoı» dep jatyrmyn. «Onda turǵan eshteńe joq. Ekinshi qabatqa shyǵýǵa aıaǵym jaramaıdy. Qaıta ózińdi shaqyrtqanyma aıyp etpe dep» aqtalyp jatyr. Mine, qarapaıymdylyq degen – osy. Sonda, sol «Ádep álemi jáne jýrnalıstıka» degen kitabyna bylaı dep qoltańba qal­dyrypty: «Ermahan! Qalpyń jaqsy. Jan­ dúnıeń appaq. Láıim aq júregiń kirlemesin, qońyr daýsyń qarlyqpa­syn. Kúlkińdi qolshapalaqtar kútip ­al­syn. Áýmın! Tilegi qabyl aǵaıyń – Úmbet­baı». Sol kitap áli kúnge deıin meniń úıim­niń tórinde tur.

«Kim maǵan bir árip úıretse, sonyń quly bolýǵa daıynmyn. Qalasa meni satyp jibersin, qalasa basyma bostandyq bersin, qalasa qul etip alsyn» degen eken din ǵulamasy Hazreti Álı. Sol aıtqandaı, Úmbetbaı Ýaıdauly – týabitti ustaz bolyp jaratylǵan adam. Ony tanyǵaly beri artyq aýyz sóılegenin nemese qısyq-qyńyr is-áreketin kórmeppiz. «Ustaz bolsań, osyndaı bol!» dep úlgi etetindeı tulǵa. Sondyqtan da onyń aldynda búkil shákirtteri taq turady.

Úmbetbaı Ýaıdauly – «Qara kó­zildirik», «Ishiń bilsin», «Endigisin aıtpaımyn», «Konteınermen kelgen kempir», «Bydy-bydy», «Nanaıyn ba, nanbaıyn ba?», «Osobaıa stolıchnaıa prostokvasha», «О́mirge qushtarlyq», «Allo, bul kim?», «Máńgilik másele», «Atyń kim-áı?», «Znakomstvo po obıavlenııý», «Áýmın!», «Sen kimge kúlesiń?», «Ońa­shadaǵy oılar», «Ádep álemi», «Syrymdy aıtaıynshy», «Ádep ále­mi jáne jýrnalıstıka» atty satıralyq, pýb­lı­sıstıkalyq jáne ta­nym­dyq-taǵylymdyq jınaqtardyń avtory. Munyń bári qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynyń qorjynyna salynǵan mol mura.

Kezinde qazaq satı­rasynyń saıyp­qyrany Ospanhan Áýbákirovtiń ózi:

«...Aıtyp, aıtpaı ne kerek,

Úmbetbaı degen bul kisi,

Qazaq degen halyqtyń

Qudaı bergen yrysy», –

dep baǵa bergen edi. Bul sóz áli mán-mańyzyn joıa qoıǵan joq.

Satıra sardary Úmbetbaı Ýaıda­uly­nyń shyǵarmalary halqy­nyń rýhanı baılyǵyn, yrysyn eseleı túsetini anyq.

Ermahan ShAIHYULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri