«Qundylyqtar quldyraýy»

2005 jyly «Egemen Qazaqstannyń» redaksııasyna Eýropadaǵy beldi memleketterdiń biriniń astanasynan hat kelgen. Búkil álem­degi baspasóz ataýlyǵa baǵa berip, laıyq­tylaryna báıge úlestirip, qurmetti ataq taratyp otyratyn uıym kórinedi. Sapaly qaǵaz­ǵa basylǵan sándi blankige shıratyp turyp qolyn qoıǵan uıym basshysy áýelde keńesten keıingi keńistikte sóz bostandyǵyn qamtamasyz etý jóninde júıeli jumys júrgizilip jatqanyn aıtady, sodan keıin ol úderiste táýelsiz Qazaqstannyń buqaralyq aqparat quraldarynyń alar orny bólekshe ekenine toqtalady, odan keıin bul ıgilikti iske elimizdiń irgeli basylymy retinde «Egemen Qazaqstan» gazeti úlken úles qosyp otyrǵanyn jazady, odan keıin baryp gazettiń ekonomıkalyq reformalar barysyn kórsetýdegi shyǵarmashylyq izdenisteri aıryqsha sátti ekenin atap ótedi. Solardy aıta kelip, bizdiń gazettiń atalmysh nomınasııa boıynsha halyqaralyq júldege laıyqty dep tanylǵanyn habarlaıdy. Ań-tańbyz. Qazaq tilindegi gazettiń eldegi ekonomıkalyq reformalar barysyn qalaı kórsetip jatqanyn olar qaıdan bile alady? Udaıy aǵylshyn tiline aýdartyp otyra ma sonda? Is júzinde múmkin nárse emes qoı. «Baqsam, baqa eken» degendeı, hatty ári qaraı oqysaq, máseleniń mánisi basqada eken. Jańaǵy syılyqty alý úshin biz álgi uıymnyń atyna birneshe myń eýro aqshany aldyn ala jiberýimiz kerek eken, oǵan qosa eki adamnan turatyn, sol qalada úsh kún bolatyn delegasııa jasaqtaýymyz kerek eken, sol eki adamnyń ushaqqa («jelatelno – bıznes-klass» dep te jazyp qoıǵan), qonaq úıge (bes juldyzdy bolǵany jón ekeni eskertilgen) jumsalatyn shyǵyndaryn tóleýimiz kerek eken. Osylardy jasasańyz boldy, basylymyńyz halyqaralyq syılyqtyń júldegeri bolyp shyǵa keledi. Árıne, rahmetimizdi aıtyp, bas tarttyq. Sol tusta jańaǵy júldege bizdegi bir baspa ıe boldy. Tegi, olardyń kitaptary aǵylshyn tiline aýdarylyp, baǵalanyp turǵan sııaqty.  Bul neni kórsetedi? Bul bizdiń ataq­qu­marlyǵymyz, dańǵazaly dańqqa áýestigimiz ózimizdi, TMD keńistigin qoıyp, dúıim dúnıege belgili bola bastaǵanyn kórsetedi. Osy jaı halqymyzdyń qadirmendi azamaty, res­pýblıkamyzdyń Densaýlyq saqtaý mınıstri qyzmetin talaı jyl boıy abyroımen atqarǵan qaıratker tulǵa Tóregeldi Sharmanovtyń redaksııaǵa joldaǵan «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalasy qolǵa túsken kezde birden oıǵa oralǵan edi. 13 naý­ryz kúngi nómirimizde jarııalanǵan ol maqala qaster tutýǵa tıisti qundylyqtarymyzdyń quldyraýy ǵylymdaǵy arzan ataqqumarlyq aýrýyna aparyp soqtyra bastaǵany jóninde jan aýyrta sóz etedi. Sodan bergi kúnderde redaksııaǵa telefon soǵyp habarlasýshylar, osy taqyrypty jalǵastyrý nıetin bildirýshiler kóp bolyp tur. Olardyń arasynda elge tanymal halyq qalaýlylary da, ǵylymnyń aıtýly ókilderi de, bilim salasynyń mamandary da bar. Myna bir jaıǵa nazar aýdarǵymyz keledi. T.Sharmanovtyń maqalasy negizinen ǵylymdaǵy ataqqumarlyqqa arnalǵany ras. Biraq, ataqqumarlyq tek ǵylym salasynda ǵana kórinip otyrǵan joq. Ataqqumarlyq bitpeıtin de qoımaıtyn mereıtoılardan, qyzmet babyn paıdalanyp ǵalym atanyp qalýǵa qumarlyqtan, asta-tók dastarqany myń adamǵa deıin jaıylatyn toıjarys­tan, «Atamnyń aty aýylǵa, kókemniń aty kóshege» dep ata-baba arýaǵyn arzan daýǵa salýshylyqtan, mynandaı kúrdeli kezeńde de qaıtkende qymbat kólik miný básekesin toqtatpaı turǵan daralyqtan da, eń bastysy – kisilik kórki kishilik dep biletin, «Qoıa jeseń qoı qalady, tarta jeseń taı qalady» dep maqaldap, únemshildikti úlgi etetin qazaqy qalpymyzdan birte-birte alystap bara jatqanymyzdan kórinip otyr. Muny ashyq aıtpasaq bolmaıdy. Redaksııa oılastyrǵan maqalalar ja­zyl­ǵansha, terilgenshe, túskenshe, qaralǵansha, gazetke basylǵansha biz Tóregeldi Sharmanov sózine gazet saıtyn­da únqosýshylardyń pikirlerin jarııalaı turýdy jón kórdik. Únqosýshylardyń bári­ne azamattyq belsendiligi úshin razylyq bil­diremiz.   Al endi saıt sózine qulaq túreıik.    Sársenbaı Birmaǵambetov, Atyraý oblysy: – Áıgili ǵalym Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń burynnan akademık ekenin bilemiz ǵoı. Biraq, bul joly «Qundylyqtar quldyraýy» degen maqalasyndaǵy aty-jóninen keıin akademık ataǵyn qoımaǵanyna bastapqyda tańdandym. Nege mundaı qadamǵa bardy eken degen saýalǵa jaýap tabý úshin maqalany tolyǵymen oqyp shyqtym. Sóıtsem, «1982 jylǵy Amerıkaǵa barǵan alǵashqy saparymnyń biri osy ataqqa baılanysty bir oqıǵasymen esimde qalyp edi. Tehastaǵy ǵalym dosymnyń arnaıy shaqyrýymen jolǵa shyqqan bolatynmyn, ushý kestesi ózgergendikten be, ushaqtan túsken betimde qarsy alýshylarmen birden kezdese almaı qaldym. Shaqyrý qujattary bagajdaǵy portfelimde qalǵan, endi aeroporttaǵy zalǵa ótýim qajet, biletin azyn-aýlaq aǵylshynshamdy salyp, aldymdy bógegen polısııaǵa: «Shaqyrýmen kelgen akademıkpin» dedim. Sóıtsem, polısııalyq túnergen qalpynan esh ózgermeıdi, sózimniń, tipti, eshqandaı áseri bolmady. Men osy sátte qalǵan aǵylshynshamdy jınap: «Men dárigermin» dedim. Polısııalyqtyń birden túri ózgerip, júzi jylyp sala berdi. Postqa baryp, «bul dáriger, jiberińder», dep bógelgen jolymdy ashyp, qurmet kórsetken edi. Bul jaıt olardyń qoǵamynda «aty bar, zaty joqtyń» burynnan-aq qalyptasqandyǵyn kórsetedi. Biz de kóp uzamastan, solardyń kebin kıdik, nátıjesinde, qazir kóbinese, «akademık» degen ataqty esimime qosyp aıtýǵa uıalatyn dárejege jettim. Ǵylymda jarty ǵasyrdan asatyn ýaqyt boıy úzdiksiz eńbek etip, ıelenip kele jatqan abyroıyma nuqsan keletindeı bolyp kórinedi» dep Tóregeldi aǵamyzdyń ózi men sekildi kóptegen oqyrmannyń kókeıindegi saýalyna jaýapty taýyp berip otyr. Tóregeldi aǵamyz osy maqalasynda kópshilikti tolǵandyratyn tolǵaqty máselege – ásireataqqumarlyqqa áýes­tiktiń keń tamyr jaıǵanyna keńinen toqta­lyp otyr. Ǵalym aǵanyń aıtýy óte oryn­dy deıtin sebebim, sońǵy kezderi qazaq qoǵamynda ataqqumarlyq tym-tym asqynyp barady. Ekiniń birine ult­tyq, eldik múddege eńbegi sińgenine, sińbegenine qaramastan, elýge, ne alpys­qa tolýyna oraı aýdannyń, oblystyń qur­metti azamaty degen ataq shúlen úles­tirilgendeı toqtaýsyz berilip jatyr. Tipti, aýdan, oblys ákiminiń alǵys hatyn alýǵa talasatyndar kóbeıip barady. Qaıbir kásiporyndy basqaratyndar halyqtyń muń-muqtajy úshin birde-bir másele sheshýge yqpal etpese de aýdandyq, oblystyq máslıhattyń depýtaty bolýǵa qumar-aq. Máslıhattyń depýtaty degen ataqty ıelengennen keıin taý qoparǵan Tolaǵaıdaı kerdeń qaǵyp júredi. Eger sol depýtattar bir máseleniń oń sheshilýine yqpal etip jatsa, árıne, olardyń depýtat bolýyna esh qarsylyǵym da, talasym da joq. О́kinishke qaraı, jergilikti máslıhattardyń depýtattary másele sheshe alady degendi estigen emespin. Qurmetti azamat degennen shyǵady, osydan 7-8 jyl buryn Atyraýdyń bir aýdanyn basqarǵan bir azamat ózi ákim bolyp turǵan aýdannyń qurmetti azamaty ataǵyn ıelengenin jergilikti baspasózden oqyǵanda tań qalǵanymyz bar edi. Sonda sol ákim aýdandyq máslıhattyń depýtattaryna: «Aınalaıyndar, qoıyńdar, bularyń uıat bolady, men ákim laýazymynan ketkennen keıin berińder osy ataqty» deýge jaramaǵan ǵoı. Mine, bizdegi halyqqa jaqyn bolatyn ákimniń ataqqumarlyqqa ashkózdiginiń kórinisi! Mundaıǵa taǵy bir mysal keltirer bolsam, aqshaly kásipkerler óz aýylynan meshit ashady da, oǵan kózi tiri ákesiniń esimin beredi. Onyń ákesi ıman jolynda júrgen dinı saýatty ma edi? Kóbiniń ákesi kezinde qyzyl kommýnıst bolǵany jasyryn emes qoı. Teginde, Tóregeldi aǵamyz aıtqandaı, qundylyqtar quldyraǵan sátte «qurmetti azamat» sekildi ataqtardyń da qundylyǵy tómendeıtin shyǵar. Baqyt: – «Azat» qozǵalysynyń oblystyq bólimshesinde múshe bolyp júrgende, respýblıkalyq uıymdy ár jyldary basqarǵan Shormanov, S. Aqataı, K. Ormantaev, J. Babalyqov, Dárimbetov sekildi aǵaılardyń eteginen ustap, kóp tálim-tárbıe alǵan edik. Osy sanattaǵy ǵulamalardyń biri – Tóregeldi aǵamyz. Belgili jýrnalıst G.Sádirqyzynyń ol kisimen júrgizgen suh­baty qandaı keremet deseńshi! Otandyq ónimdi satyp alýǵa túıinin jasaıtyn maqalany aıtyp otyrmyn. Ár sózinde kesek oı, tálim, taǵylym jatyr. Ulttyq qundylyqtarmen qıys­tyra biledi. Myna maqala aıyzymdy qandyrdy. Shirkin-aı, ákimdikterdiń mańdaıshasyna ilip qoısa ǵoı! Arnaıy leksııa retinde oqytsa…Netken qarapaıymdylyq, kishipeıildilik deseńshi. Eshbir jasandy qospasy, kólgirsýi joq tunyq oılar jatyr sóz tanıtyn adamǵa… Tóreǵalı О́tkelov, ardager temirjolshy, Aqtóbe qalasy: – Akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz sońǵy kezderi eldiktiń máselesin kóterip, boıymyzǵa dendep enip ketken kertartpalyq ádetterdi oryndy synǵa alyp júr. «Qundylyqtar quldyraýy» degen maqalasyn oqyp, qoǵamdyq damýdy tejeıtin jaman ádetterdiń áli de qaptaldasyp qalmaı kele jatqanyn uqtyq. Osy janǵa batty. Qazir eldiń turmysy túzeldi. Degenmen, toıshyldyq degen básekege, jarysqa aınalyp barady. Árıne, ómir bolǵan soń qýanyshtardy atap ótý kerek. Bizde asta-tók rásýaǵa jol berýshilik basym. Qazir 500-1000 oryndyq toıhanalarǵa toı jasaý dástúrge aınaldy. Tipti, keı jerlerde jas jubaılardyń toıhananyń ishine qymbat avtokóliktermen kirýin kórgende, astamshylyq osynshalyqty dárejege deıin jetkenine jaǵańdy ustaısyń. Ol avtokólik syrttan ne basyp kelgenin bir qudaı bilsin. Tipti, jaqynda teledıdardan jas jubaılar otyrǵan avtokólikterdiń aldyńǵy terezesin elimizdiń kók baıraǵymen jaýyp alyp, kósheni aralap júrgenin kórgende, ne tań qalarymyzdy, ne kúıinerimizdi bilmedik. Qasıetti kók baıraǵymyzdy qaı jer bolsa, sol jerge paıdalaný ulttyq namysymyzǵa tıse kerek-ti. Budan buryn jas jubaılar kortejin kabınadan shyǵyp turyp, beınetaspaǵa túsirýge tyıym salynǵan sııaqty edi. Endi, mine, odan soraqysy shyǵyp otyr. Akademık aǵamyz aıtqandaı, balalarynyń toılaryn bank­ten nesıe alyp jasap, qutyla almaı keıin baspanasynan aıyrylý jáıtteri jetip-artylady. Odan keledi de, Úkimet baspana bermeıdi dep bılikti kinálaıdy. «Kórpesine qaraı kósilse» áste de bulaı bolmas edi dep oılaımyn keıde. «Attyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy aıyrylypty» degendeı, bul jarystyń arty ysyrapshyldyqqa soqtyryp otyrǵanyn da jasyrýdyń reti joq. Shyny kerek, qazir úılený nemese mereıtoılardy bylaı qoıǵanda, balasynyń súndet toıyn, mektepke barýyn, ınstıtýt bitirýin res­torandarda dúrkiretip ótkizý ádetke aınalyp barady. Burynǵy 60,70 jas mereıtoılaryn bylaı qoıǵanda, 30,40 jáne 50 jastaryn toılaý ádetimizge áldeqashan enip ketti. Bul bir jaǵynan altyn ýaqytty alsa, ekinshi jaǵynan uzaq sarsylyp otyrýdan densaýlyqqa da zııan keltiretinin túsinýden qaldyq. Sonan keıin belgili ánshilerdi shyǵyndanyp shaqyrý, toı ústinde aqsha laqtyrýdan jarysý da jaqsylyq deı almas edim. Tipti, bir toıda kásipker jigittiń bılep júrip, bes júzdik bir býma aqshany shashqanyn da kózimiz kórdi. Bul baılyq pa, baı ekenin kórsetý me, álde daraqylyq pa ózderińiz paıymdaı berińizder. Sol jigittiń aldyna músápir bireý baryp, kómek surasa, sol qarjyny qımaıtyny shyndyq. Bul jurt kózine «Atymtaı jomart» bolyp kórinýdiń keleńsiz kórinisi der edim. Sodan keıin toı basqaratyn asabalar da jurtty yńǵaısyz jaǵdaılarǵa qaldyratyny bar. Naǵashylar sóılese, naǵashylarynan, jıenderi sóılese jıenderinen «Qane, kim myrza» dep qylqıyp turyp alady. Keıbir joq-juqana adamdar jurttan uıalyp zeınetaqysynan, azǵantaı aılyǵynan jyryp solardyń qolyna ustatady. Olar bolsa, aýzyna ne kelse sony aıtyp, aqsha tapqandaryna máz. Árıne, asabanyń bári solaı deýden aýlaqpyn. Kóbine tán jaǵdaı ekeni jasyryn emes. Toıdyń kóptigi jaqsy. Degenmen, sońǵy kezderdegi asyra toıshyldyq tamyryn tereńge jaıyp, bereketsiz bolyp bara jatqany janyńa batady. Qaladaǵy júzdegen toıhana jetpeı jatady, bir aı aldyn ala kezek alyp qoıýyń kerek. Sonda qara esepke salsańyz da senbi-jeksenbide on-on bes myń adam toı toılatyp júredi eken. Qazir jumys kúni de toı jasaýǵa kóshtik. Toıdyń da sánimen, saltanatymen bolǵany jaqsy. Toıǵa kelgen úsh júzden astam adam sóılep bolǵansha, sarylyp otyrǵanyń, tamaqqa da tábetiń qashady. Men toıtabaq degenge de qarsymyn. Sol toıtabaqtaǵy dúnıeler kúndelikti turmysta kádege jaramaıdy. Bir jerde paıdalanylmaı qalady. Qoqysqa tastalatyny da bar. Qazaqtyń toıy jınalys dep, daraqylyq dep jatatyny da sondyqtan bolar, bálkim. Jasulan, Taraz qalasy: – Maqala avtory, belgili akademık Tóregeldi Sharmanov qoǵamnyń quldyrap bara jatqan tustarynyń birin dál taýypty. Rasymen de, búginde ataq úshin jarys bastalyp ketkendeı kún keshýdemiz. Al sol ataqtar, ásirese, ǵylym salasyndaǵy ataqtar ne úshin kerek boldy eken, eger sol ǵalym oılap tapqan jańalyq otandyq óndiriste, medısınada nemese tehnıka salasynda nátıje bermese. Mine, bizdiń utylyp jatqan tusymyz osy. Ataǵy dardaı, al artynda tyndyrǵan isi qaǵazda ǵana saırap jatyr. Sonymen qatar, kitap shyǵarý da salt-dástúrge aınalyp ketkendeı. Tipti, qaıtys bolǵan adamnyń jyldyq asyna sol kisi nemese otbasy týraly kitap shyǵaryp, taratý da báıgege túsip ketti. Kitaptyń qadirin de osylaısha túsirip jatyrmyz. Toı týraly aıtpaı-aq qoısaq ta bolady. Bul dańǵazalyqty endi toqtatý múmkin emes sııaqty. Bekem Bekuly, Batys Qazaqstan oblysy: – Tóregeldi aǵamyz taǵy da búkil halqymyzdyń kókeıindegi máselelerdi dóp basqan. Iá, azyn-aýlaq ǵylymı eńbekpen-aq «akademık» atanyp júrgenderden elge naqty qandaı paıda kelip jatyr? Osyny tekserip, zertteý qajet dep esepteımin. Al bızneske beıimdelgen «akademııalarǵa», ıaǵnı batystyq aılakerlik bızneske sózsiz toıtarys berý úshin Ulttyq qaýipsizdik komıteti iske kirisýi kerek. О́ıtkeni, ondaılar Tóregeldi aǵamyz jazǵandaı, qoǵamdyq sanany teris baǵytqa áketýde. Bul degenińiz memlekettiń qaýipsizdigine nuqsan ǵoı. Marjan, Jambyl oblysy: – Mundaı sony maqalany sońǵy kezderi ataqqumarlyqtyń kesirinen qazaq halqynyń qaı salada da ósip, órkendeýine tusaý bolyp júrgen «ǵylym ıelerine» qarsy atylǵan alǵashqy oq dep baǵaladym men. О́ıtkeni, el ishinde aıtylyp, synǵa ushyrap jatqanymen, qoǵamnyń aldyna másele etip qoıylmaǵan bolatyn. T. Sharmanov ǵylym jolynyń soqtyqpaly soqpaǵyn jete túsinetin tulǵanyń biregeıi. Sondyqtan ózi bite qaınasqan salanyń bylyq-shylyǵyna jany shydamaǵan bolar. Onysy óte durys. Bastysy, barlyq iste baǵdar bolatyn ǵylym túzelmeı, sol salada jalǵan ataq pen pendeáýı qundylyqtar úshin ǵana júrgender túzelmeı qazaq kóshiniń zaman betburysynan alystap qalatyny sózsiz. Móldir Kárimjanqyzy, Taraz qalasy: – Akademıktiń aýzynan shyqqan árbir sóz shyndyqpen astasyp, qoǵam tamyryn dóp basqan. Osylaısha, eldi jaılaǵan jalǵan ataqqumarlyq dertiniń qanshalyqty órship turǵanyn eskertip, ony joımasa jaǵdaıdyń múshkil ekenin ańǵartqan. Bul másele úlken minberlerden kóteriletin qoǵamdyq dert. Qýat Jamal, ustaz, Aqtóbe qalasy: – Shynynda qazir esepsiz ǵalymdar kóbeıip ketti. Alaıda, bilim sapasy nege tómen dep oılasań, osyndaı ataǵy bar da, ǵylymı negizi joq ǵalymdar joǵary oqý oryndarynda sabaq bergen soń ne joryq? Kópke topyraq shashpaǵanmen, joǵary oqý salasynda áli de oılastyrar jáıtter jetkilikti. Qolymyzben ustamasaq ta, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary para alady degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Al taǵy da ataqqa aınalyp soqsaq, ǵylymı ataqty bylaı qoıǵanda, oblystyń, aýdannyń qurmetti azamattyǵyna da kim kóringen ótip ketip jatady. Olardyń elge sińirgen eńbegin de bilip jarytpaısyń. Jalpy, oblystyń, aýdannyń, qalanyń qurmetti azamaty degenderdi qoısa da bolady. Bul da ataq alý jarysyn qyzdyryp tur. Tipti kóshelerge atasynyń, ákesiniń atyn suraý da daǵdyǵa aınalýda. Men muny qyzǵanyshtan aıtyp otyrǵanym joq. Mundaı ádettiń bizdi básekelestikke, bireýdiń bireýden artyq bolsam degen pıǵylyn týǵyzatynyna baılanysty aıtyp otyrmyn. Jaqynda bir tyń kóterýshi azamatpen kezdesip qaldym. «Tyńnyń 60 jyldyǵy» medalin almaǵanyna renishin bildirdi. Sóıtse, tyńǵa qatysy joq azamattar alǵan da ol syrt qalǵan. Kórdińiz be, ataqqumarlyqtyń arty qandaı ekenin. Mundaı ataqtar laıyqty adamdarǵa berilip jatsa, qane. Sondyqtan qurmetti ataqtardy alý da jarysqa aınalýda. Tipti, keıbireýlerdiń osyndaı ataqtardy ózderi baryp, surap alady degen de ósek órip júr. Taǵy bir másele, qazirgi dinı nanymǵa baılanysty. Qajy ataný da túk bolmaı qaldy. Kezinde jaıaýlatyp, aryp-ashyp baratyn qasıetti Qaǵbanyń esigi qazir qaltaly azamattardyń qydyryp, ataǵyn shyǵaryp qaıtatyn saparyna aınala bastaǵanyn da kórip júrmiz. Qarjym bar dep jyl saıyn qajylyqqa baryp, munyń da básin túsire bastadyq. Endi bir sóz sadaqa týraly bolmaq. Qazir sadaqa toı sııaqty ótetin boldy, bastan-aıaq sóz sóıleý, asta-tók dastarqan jarysy. Móńke bı babamyz «О́lim qoıdaı bolady, sadaqa toıdaı bolady» dep osy zamandy boljap ketken eken. Qazir de barshylyq dep toıdaı shashylamyz, jarysa sóıleımiz. Bul qalaı sonda? Dınara, Oral qalasy: – «Zamanyna qaraı adamy» degen naqyl sóz bul maqalaǵa dál keletindeı. О́ıtkeni, maqalada aıtylǵan ashy shyndyq kókeıde júrgen oı, búgingi kúnniń basty máselesi dese bolady. Bul kúnde jarnama bıznesine aı­nalǵan zamanda barlyq nársege qaltańda qomaqty qarjyń bolsa ǵana qınalmaı-aq, kol jetkize alatynǵa jettik. Keshegi oqý-bilim qýyp, ǵalym bolǵan talaı danyshpandarymyz ter tókken eń­bekterindeı izdenimpazdyq HH ǵasyrdyń enshisinde qalǵandaı. Maqaladaǵy súıekten óter súbeli sózder árbir oqyrmandardy oılandyrary belgili. Degenmen, oılanyp qana qoımaı, zamannyń basty belgisine aınalǵan osyndaı qynjylystan shyǵar jol izdep, qundylyqtardyń quldyraýyna jol boldyrmaý áreketine kóshsek jón bolar edi. Maqalada aıtylǵandaı, barlyq ıgi jumystardy ońaı jolmen ıgerer bolsaq, buǵan deıingi dúıim danalarymyzdyń eńbekterine obal bolmaı ma, sondaı-aq keler urpaqty aqsaýsaq, erinshekke aınaldyrarymyz anyq. Osyndaı shyndyqqa toly maqalalar BAQ betterinde kóptep jarııalansa, shyn­dyqty aıtyp shyryldaıtyn qandas­tarymyzdy kóretin kóz ben estıtin qulaq ta tabylary haq. Zamannyń Elbasy bastaǵan Nurly jolǵa, Nurly bastamaǵa apararyna senemiz. Aman, Batys Qazaqstan oblysy: – «Egemenniń» qashanda soıyly salmaqty, syny ótkir ǵoı. Myna maqala da batpan júk arqalapty. Qazirgi qoǵamnyń asqynǵan dertin jalańashtap kórsetipti. Ony sylyp tas­taı almaǵanmen, emdeýge kóp bolyp kirisý qajet. Zamanynda Móńke bı: «Men qaýip etkennen aıtamyn» dep jyrlaǵany sekildi, jurttyń kóńilinde júrgen qaýiptiń biri osy ǵoı. Dańǵazalyq, maqtanqumarlyq, ataqqumarlyq bıliktiń túbine jetpese ıgi. Bul aldymen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jibergen kemshiligi. Albardan akademııa, úıshikten ýnıversıtet jasap, jalǵan dıplom men ǵylymı ataqtardy ońdy-soldy taratýǵa olar kóz juma qaramaǵanda mundaı dárejege jetpes edik. Naqty ǵylymdy damytýdyń ornyna, jalǵan ǵylymmen aınalysýǵa olar tyıym sala almaı otyr. Jańabek Jaqsyǵalıev, Oral qalasy: – Ultymyzdyń abyz aqsaqaly, akademık T.Sharmanovtyń bul joly kóterip otyrǵan taqyryby buǵan deıin de qoǵam tarapynan san márte qaýzalǵan másele. Sózdiń shyny kerek, bizdiń býyn rýhanı qundylyqtar men materıaldyq ıgilikter aıasyndaǵy qarama-qaıshylyqtar barǵan saıyn shıelenise túsken dúbára qoǵamda ómir súrip jatyr. Ashyp aıtsaq, kún ótken saıyn aq pen qarany, adal men aramdy, jaqsy men jamandy aıyrý qıyn bolyp bara jatqandaı. Iá, T.Sharmanov durys aıtady. Dardaı akademıkterdiń teledıdardan eki aýyz sózdiń basyn quraı almaı mińgirlep turǵanyn kórgende, uıattan jerge kirip kete jazdaısyń jáne sondaı jandardyń ataqqumarlyqqa ólermendene umtylatyndyǵyna qaıran qalasyń. Bizdińshe, bárin naryqqa ysyryp, «jaýyrdy jaba toqýǵa» bolmaıtyn sııaqty. Múmkin bolsa memleket tarapynan osyndaı beı-bereketsizdik pen rýhanı azǵyndyqty tizgindeıtin qatal sharalar kerek-aq. Qysqasy, memleket qısapsyz «toıhanalardy» ulaǵat uıasy sanalatyn «oıhanalarmen» almastyrý úshin oqý-aǵartýshylyq baǵyttaǵy jobalardy jedel qolǵa alýy kerek. Osy rette akademık T.Sharmanov 1937 jyly orystyń uly aqyny Pýshkınniń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aqynnyń shyǵarmashylyq jınaǵy orasan zor taralymmen shyǵarylǵanyn tilge tıek etipti. Iá, quptarlyq pikir. Jaqynda ǵalamtordan mynany oqyǵanym bar: qazaq balasy bilýi kerek qazaq klassık jazýshylarynyń 50 shyǵarmasy jáne olardyń atyn-atap, túsin-tústep qoıypty. Solardy júzdegen myń danamen shyǵaryp, t.s.s. ıgi isterdiń basyn qosyp, keshendi jobalardy memleket nege qolǵa almasqa?! Munyń bári, akademık aǵamyz aıtqandaı, óskeleń urpaqtyń kóńiline jetip, kópshilikke bir mezgil tereń oı túsip, ulttyq sanaǵa úles qosatyn keleshekti is bolar edi. Ibragım, Atyraý oblysy: – Bul ózi kóptiń kókeıinde júrgen taqyryp edi. Tóregeldi aǵamyz oryndy taldaý jasap, qazaqtyń mentalıtetine jat ásireataqqumarlyqtyń jastardyń sanasyna áser etýi múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Shyndyǵynda, qazirdiń ózinde jastardyń sanasy ataqqumarlyqqa ýlanyp boldy. Buǵan mynadaı dálel keltire alamyn: áredik bolsa da áleýmettik jelige kirgende jastardyń elimizge tanymal mádenıet, óner, shyǵarmashylyq salasyndaǵy tulǵalarmen túsken sýretterin salǵanyn baıqap júrmin. Jas býynnyń mundaǵy oıy tanymal tulǵalarmen túsken sýreti óziniń abyroıyn kóterip, bedel jınaý. Biraq sol sýrettiń astynda «Sen bul adamnyń qasynda turýǵa laıyq emessiń» degen sekildi pikirler jazylyp jatady. Tipti, tanymal tulǵalardyń atyna syn aıtylady. Qazir áleýmettik jeli jastardyń osyndaı sýretine tunyp tur. Ánshimen de, bıshimen de, aqynmen de, ártispen de sýretke túspe demeımiz. Túse ber, biraq ony áleýmettik jeli arqyly jarııalap ne qajeti bar? Otbasylyq albomda saqtaýǵa bolmaı ma? Álde tanymal tulǵalardyń qasynda túsken sýrettermen tanymaldylyqqa umtylýdyń astarynda biz bilmeıtin bir syr bar ma? Eldos Ermekuly, Atyraý oblysy: – О́te oryndy qozǵalyp otyr. Qazir mereıtoılar men úılený, qyz uzatý toılaryndaǵy báseke óz aldyna, endi mola salýda da báseke qyzyp tur. Tiri kezinde eshkimnen daralanbaǵan qarapaıym ákesi men sheshesi o dúnıelik bolǵan soń olardyń molasyn ózgelerdikinen erekshelep salýǵa beıimdik baıqalyp júr. Qaltaly, bylaısha aıtqanda, baıshykesh balalary ata-anasynyń molasyn qyzyl kirpishten turǵyzyp, aınalasyn atshaptyrym etip temir qorshaýmen qorshaıdy. Tipti, bir adamnyń molasynyń tórt buryshyna arystannyń beınesin ornatyp qoıǵanyna ne dersiz? Sońǵy kezderi ákesiniń ne anasynyń ómirden ótkenine bálen jyl ótti dep as berý, onda neshe túrli at báıgesin uıymdastyryp, birneshe mashına tigý beleń alyp barady. Bul endi baılyqty kórsetý, shashpashylyqqa jol berip, arzan ataqqa ıe bolý ekenin sol asty ótkizgender túsinbeıtini ókinishti. Odan da aqshasy kóp bolsa, jetimder úıinen ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan jáýdir kózderdi asyrap alyp, joǵary bilim alyp berse, úılendirip, baspanamen qamtysa, saýapqa qalmas pa edi! Biraq arany arzan ataqty maldanýǵa ashylǵan baıshykeshter muny qaıdan túsinsin? Arman, Taraz qalasy: – Shynynda aıdalada jatqan batpan quıryq joq. Qaıbir jyldary oblysymyzdyń mańdaıaldy, jumysy júrip turǵan birqatar kásiporyn, mekemelerine shetelden hat kelgen. «Siz nemese Siz basqaratyn kásiporyn pálen degen ataqqa ıe boldy, ózderińizben básekeles kásiporyndardyń ishinen sizderdiki úzdik dep tanyldy» degen habarǵa basshylar qalpaqtaryn aspanǵa atyp qýanyp, alaqaılap jatty. Bir qyzyǵy, mundaı jedelhattar qaladaǵy barlyq «men» degen kásiporyndarǵa kelgen. Al báriniń úzdik bolýy múmkin be? Keıinnen belgili boldy ǵoı, ol ataqty alý úshin qarajat shyǵyndap, shetelge barýyń kerek, solar aıtqan qymbat qonaqúıde jatýyń kerek, eń soraqasy álgi júldeni mol aqsha jumsap, satyp alýyń kerek eken. Osyndaı da báseke, osyndaı da ataq bola ma? Ne masqara? Shynynda myna maqalada Tóregeldi aǵamyz týrasyn aıtypty. Qazir akademıkter kóp. Sheteldiń biz bilmeıtin akademııasynyń múshesi bolyp jatyr. Sonyń kóbi tek aqshanyń arqasynda múmkin bolýda. Osydan baryp Tóregeldi aǵamyz myna maqalada jazǵandaı ǵylymnyń bedeli túsýde. Tipti, jaqynda buryn atyn estimegen bir kisi sheteldegi bir jazýshylar odaǵynyń múshesi bolǵanyn jergilikti gazetter jazyp jatty. Bul sondaı qýlardyń isi ekeni aıdan anyq. Bul maqalanyń kóterer júgi kóp. Adamǵa oı salady. Jumaseıit, Taraz qalasy: – Bizdiń qazaqta maqtangershilik kóp. Toı kóp. Mektep bitirgenderdiń 10, 20, 30, 40 jyldyqtary degen toılar da qazir dúrkirep ótetin boldy. Tipti, mektep basshylary dataly túlekterden birnárse dámetip otyrady. Birnárse syılasa eken, birnárse berse eken deıdi ǵoı qý qulqyndary… Mektepke syılanǵan tigin mashınasy, oryndyqtar, basqa da aspaptar, jabdyqtar bir jyldan keıin-aq dırektor men muǵalimderdiń talan-tarajyna túsip, bólip, úılerine áketip qalǵanyn da kórip júrmiz. Bul ásheıin qur dańǵazalyq. Qurdastar bir jerde bas qosyp, muǵalimderin ortalaryna shaqyryp, dastarqan basynda ótken-ketkendi eske alyp, syrlasyp jatsa, qanekı… «Oıbaı, byltyrǵy túlekter mektepke 500 myń teńgeniń jabdyǵyn syılapty, biz odan asyp túsýimiz kerek» dep, bar kúshti sol syılyqqa jumsaıdy. Qur maqtangershilik, qur yshqyný, shamasyna qaramaı shabyla berý, áıteýir… Nursáýlet, Atyraý qalasy: – Armannyń aıtýy durys, mundaı jaǵdaı bizdiń Atyraýda da bolǵan. Ony osynda birlesken kásiporyndy basqarǵan basshynyń aýzynan estidik. Atyraýdaǵy munaıshylar talasyp-tarmasyp, shetelge barýǵa ushaqqa bıletti ózi satyp alyp, qymbat qonaqúıge qaltasynan aqsha tólep, sonan soń sheteldik medaldi satyp alýǵa jáne aqsha tólep, oı, bir shashyldy. «Bir jyly anaý alypty, ekinshi jyly mynaý alypty, úshinshi jyly eki-úsheýi qatarynan alypty» degen aqparattar gazetter betinde dúńkildep shyǵyp jatty. Solardyń bári munaı salasyndaǵy kásiporyndardyń basshylary edi, biraq eshqaısysy sol medalin taǵyp júrgenin kórmedik. Osyndaı aqshaǵa satylatyn marapattar kóbeıip barady. Endi qoǵamdyq bir uıymnyń «Halyq muǵalimi» degen ataǵy beriletin bolypty. Byltyr Atyraýdaǵy jekemenshik mekteptiń dırektory alǵan eken, endi jaqynda sol «ataqty» gımnazııanyń dırektory alypty. О́stip, mektep dırektorlary arasynda osy «ataqty» alýǵa báseke týǵaly otyrǵan sekildi. Bir gımnazııa dırektorynyń birde doktorlyq dıssertasııa qorǵap, sonan soń qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyna múshelikke qabyldanǵany da bar. Sol sekildi, máslıhat depýtattarynyń biri byltyr Máskeýdegi akademııaǵa múshelikke qabyldanǵany da gazette jazyldy. Osynyń bárinen qur maqtanshylyqtyń ıisi seziledi.