Nar tulǵaly azamat

Burynnan baýyrmal, ejelden emen-jarqyn, qashan da qonaqjaı qasıetti qazaq jeri taǵdyrdyń taýqymeti saldarynan taý asyp, tas basyp kelgen talaı týys­tas halyqqa tórin bergeni belgili. Jarkent jerinde de qazaq halqymen birge osyndaı qyryqtan astam ult pen ulys ókilderi bir atanyń balalaryndaı tatý-tátti ǵumyr keship, eńbek etip kele jatqany barshaǵa aıan. Kıeli qazaq topyraǵynan baıandy baqytyn uıǵyr halqynyń ókilderi de tapty. Osynaý eńbeksúıgish eldiń ardaqty perzenti – Azat Mashýrov edi. Onyń eńbek joly da týǵan topyraǵymyzda bastalyp, bı­ik baspaldaqtarǵa kóterildi. Qarapaıym motorshy bolyp júrip, Semeı maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ony aıaqtasymen týǵan jerinde bilikti maman retinde tanylǵan soń qyzmet babynda ósip, aýdanymyzdyń Sholaqaı, Kóktal eldi mekenderindegi sharýa­shylyqtarda basshy boldy. Osynda halyq depýtattary aýdandyq atqarý komıtetin basqardy. Bola­shaǵy zor bilikti maman, parasatty qyzmetker retinde úlken senimge ıe bolyp, arnaıy joldamamen Joǵary partııa mektebinde oqydy. Jarkent jerinde alǵan te­reń taǵylym-tárbıesin, mol táji­rıbesin barynsha iskerlikpen paıdalanǵan ol ásirese, Alakól aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy kezinde aıryqsha dańqqa bólendi. Qashan da qandaı is bolsyn belsene kirisetin aǵamyz munda da zor uıymdastyrýshylyq qabiletimen qatar tikeleı jeke basynyń ónegesi arqyly barlyq isti órletýge, órkendetýge ólsheýsiz eńbek sińirdi. Sóıtip, Alakól aýdanyn aınalasy birneshe jyldyń ishinde bıikke samǵatyp, sol tustaǵy eń mártebeli marapat bo­­lyp esepteletin Búkil­odaq­tyq Qyzyl týdy jeńip alýyna qol jet­kizdi. «Jaqsydan – sharapat» demekshi, jerdi paıdalanýdy úı­renip, janqııarlyqpen jasaǵan jumystary úshin jerdi emgen ala­­kóldik aǵaıyn arasynda ataq-dańq­qa bólengender de az bolǵan joq sol tusta. Azekeńniń eńbegi de esh ket­pedi, ataǵyna ataq qosylyp, dańqy kúlli respýblıkaǵa jaıyldy. Osy kezeńdegi atqarǵan jemisti eńbegi jaıly Alakól aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Bolat Sıyrbaev bylaısha eske alady: – Araǵa jıyrma bes jyldaı ýaqyt salyp, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda Alakól aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Azat Mashýrovty qı­mastyqpen eske alamyn dep kim oılaǵan?! «Azekeńniń jet­pis bes jasqa tolýyna oraı uıym­dastyrylatyn is-sharalarǵa ún qosyńyz», dep usynys túskende onyń jarqyn beınesi, istegen ıgi isteri kóz aldymnan tizbektelip óte berdi. 1980 jyl. Keńestik dáýirdiń túkirigi jerge túspeı turǵan ke­zeń. Aýdanǵa jańa hatshy kel­gendigi týraly habar búkil óńirge tarady. Bul kezde az ulttyń ókil­derinen basshylyq qyzmetke jo­ǵarylatý sırek kezdesetin. Aýdan aktıviniń jıynynda uzyn boıly, eńgezerdeı, shashy qap-qara, qaratory óńdi azamat minbege kóterilgende bárimizdiń súısine qaraǵanymyz jasyryn emes. Sol tusta Azekeń týra qyryq jasta bolatyn. Alakól sııaqty iri aýdandy basqarý oǵan kórsetken úlken senim edi. Ol senimdi aqtady. Toǵyz jyldyń ishinde ózinen keıingi basshylarǵa úlgi bolarlyqtaı ister atqaryp ketti. О́ziniń isker­ligimen, eńbekqorlyǵymen, ta­lap­shyldyǵymen aýdandy oblys, respýblıkany bylaı qoı­ǵanda, Odaq kóleminde dúrkiretti. О́ńirdiń ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa, áleý­mettik salasyn jaqsartýǵa eren eńbek sińirdi. Atap aıtqanda, 1980 jyldan Tentek ózeniniń sol jaǵalaýynan 14 113 gektar jerdi ıgerýdi bastap, 45 shaqyrym magıstraldy kanal qazdyrdy. Bul óńirimizge qant qyzylshasyn ósirýge jańa serpin berdi. Aýdan sharýashylyqtarynyń eki-úsheýi­nen basqasy tegisteı osy daqylmen aınalysty. Atalmysh daqyl tek aýdannyń atyn shyǵaryp qana qoıǵan joq, ony ósirgen jandardy da qurmetke bóledi. Ár shańyraqqa qut-bereke ákeldi. Alakóldik qyzylshashylar 1984 jyly memleketke 185 myń tonna tátti túbir tapsyryp, besjyldyq jospardy tórt jylda oryndap shyqty. Búkilodaqtyq aýyspaly Qyzyl týdy jeńip aldy. Sol jyldary «Úsharal» keńsharynan B.Ivanov pen A.Kýzınskııdiń zvenolary ár gektardan 600-700 sentnerden, «Beskól» keńsharynan A.Smaǵulov 560 sentnerden, «Saryqum» keń­sharynan M.Esimhanova men K.Ybyraeva 532-558 sentnerden ónim jınady. Mal sany da ósip, et, sút, jún óndirý ulǵaıdy. Máselen, «Úsharal» keńsharynyń aǵa shopany A.Aıdarbekov ár júz basqa shaqqanda 190 qozydan aldy. «Saryqum» keńsharynyń eń­bekkeri Kúljarııa Ybyraeva Memlekettik syılyqtyń laýreaty, partııanyń HH seziniń delegaty, ári KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldy. Qaınysh Tańatova da Memlekettik syılyqqa ıe boldy. «Beskól» keńsharynyń aǵa shopany Q. Qabıdoldaev Búkilodaqtyq HH partııa konferensııasyna qatysty. Segiz jyl ishinde 150-den astam alakóldikter orden-medaldarmen marapattaldy. Dúbirli eńbekke toly toǵyz jyl óz tańbasyn qaldyrmaı qoıǵan joq. Qalyń qara shashy býryl tartty. Degenmen, Azekeń Alakólden keýdesin kóterip ketti. О́ıtkeni, onyń artynda el aıta júrer is­teri qaldy. Sol jyldary men de sha­rýashylyq basqarǵanmyn. Odan alǵan aqyl-keńesim de, úırengenim de az bolǵan joq. Sondyqtan da men ony nar tulǵaly azamat dep shyn máninde aıta alamyn. Azat aǵamyz ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońynda týǵan aýdanyndaǵy Kalının atyn­daǵy sharýashylyqty basqarýǵa kelip, ómiriniń sońǵy jyldaryna deıin qajyrlylyqpen eńbek etti. Onyń iskerligi osy kezeńde erekshe kórindi. Zamannyń aýmaly-tókpeli alasapyran jaǵdaıyn jiti qadaǵalap, soǵan oraı durys qadam jasaı bildi. Sharýashylyqtyń esep shotyndaǵy mıllıondaǵan somdy, ıaǵnı «óli» aqshany aınalymǵa túsirip, qunsyzdanýǵa jetkizbeı el ıgiligine, halyqtyń áleýmettik ahýalyn kóterýge jumsady. Sóı­tip, aýyldy ajarlandyryp, adam­dardyń ál-aýqatyn arttyrdy. Azekeń eń aldymen halyqtyń áleýmettik ahýalyn, ár otbasynyń turmys-tirshiligin, soǵys ardager­leriniń, jalǵyzilikti adamdardyń, kópbalaly analardyń jaǵdaıymen tanysyp, tolyq talqydan ótkizdi de oǵan tıisti shara qoldandy. Soǵys ardagerleriniń zeınetaqylaryna qosymsha aqy tóleýge sheshim qabyldady. Jekebasty, qaraıtyn janashyry joq adamdarǵa qosymsha kómek kórsetti. Qaıtys bolǵan kol­hoz músheleriniń úılerine sharýa­shylyq esebinen tegin kómek jasap, aq matasyna deıin alyp berdi. Ol eń aldymen, sharýashylyq jumystaryn joǵary uıymdas­tyrýshylyqpen júrgizýdi qolǵa aldy. Mamandardyń aldyna aıqyn maqsat qoıdy. Egin sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵynda, taǵy basqa salalarda da isteıtin eńbek­kerlermen túgeldeı kelisimshart jasady. Iаǵnı árkimniń óz mindeti aıqyndaldy. Jastardy da jınap, olardyń kóńil kúıin bildi. Pikirlerin tyńdap, óz oıymen bólisti de, aldylaryna úlken maqsat qoıdy. Týǵan aýylyn «Mynaý men týyp-ósken meken» dep maqtanyshpen ataıtyndaı deńgeıde bolýy kerektigin túsindirip, is júzinde ony kórsete bildi. Azekeńniń bas­shylyǵymen sol kezderi aýyl­dardyń joldary túgel asfaltt­alyndy. Jaılaýǵa baratyn, sút fermalaryna aparatyn soqpaqtar tolyq shaǵyl tóselip, jaıly joldarǵa aınaldy. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qaǵıdany qaperinde ustaǵan aǵamyz Penjim aýylyndaǵy zırattardyń aınalasyn qorshatyp, kóshet otyrǵyzyp, júrginshiler júretin joldy asfalttatty. Aýdan­da tuńǵysh ret soǵys arda­gerlerine arnalyp, ushar basynda jarqyraǵan jarty aıy bar musylmandyq eskertkish ornatty. Penjim aýylynyń ortalyq alańy, mádenıet úıiniń mańy qyzyldy-jasyldy gúlge oranyp, qalyń ki­lemshe qulpyrdy. Túnde samaladaı jarqyraǵan jaryq shamdar aýyl­dyń sáýletin tipten arttyra tústi. Osy arada aıryqsha bir aıta ketetin jaıt sol, Azekeń Penjim aýylyn kókteı ótetin Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy sándi saý­da ortalyǵynyń aldyna qazaq halqynyń uly aǵartýshy ǵalymy, jıhanger saıahatshysy Shoqan Ýálıhanovtyń kórnekti de eńseli músinin ornatqyzdy. Kezinde Qashqarııaǵa barǵan saparynda bul uly babamyz osy aýylǵa taıaý mekende bolǵan tarıhı Aqkent shaharyna túnegen eken. Tarıhı jadysy tereń, zeıindi de zerek aǵamyzdyń bul izgilikti isine qalaı rıza bolmassyń?! Qazir bul eskert­kish aýyldaǵy mádenıet úıi­niń aldyndaǵy kórnekti jerge kóshirilgen. Azekeńniń bastamasymen sol tusta kolhozda «Shatlıq», «Týǵan jer» dep atalatyn ult-aspaptyq ansamblder qurylyp, ónerli órenderdiń óreli ordasyna aınaldy. Olar tipti, aýdan, oblys kóleminen asyp, respýblıkaǵa da tanymal boldy. Shekara asyp, Polsha, Portýgalııa, Qytaı, Qyrǵyz elderinde óner kórsetti. О́zine degen senimi myqty, isker adamnyń jany da jomart keledi emes pe? Azekeńniń de qoly ashyq edi, qonaqjaı bolatyn. Qonaqty asqan jomarttyqpen, barynsha yqylaspen kútetin. Dastarqandy meılinshe molynan jaıatyn. Árqashan qazaqtyń salt-dástúrleriniń qaı-qaısysyn da qalt jibermeı qadaǵalaı oryndap, «Biz qazaq aǵaıyndardyń qonaqjaılylyǵyn saltymyzǵa sińirýimiz kerek», dep udaıy aýzynan tastamaıtyn. Qandaı deńgeıdegi qonaq kelse de, ol kisiniń peıiline de, qabaǵyna da, tamaǵyna da dán rıza bolyp qaıtýshy edi. «Jomarttyq» degennen shy­ǵady, onyń márttik qasıeti týraly úzeń­giles, seriktes, nıettes inisi, bir­talaı jyl sol kolhozdaǵy partııa komıtetiniń hatshysy, keıinnen «Al­mataý» ujymsharynyń tór­aǵa­sy, aýdan ákimi apparatynyń bas­shysy bolǵan, búginde «Jarken­t­­­­ırrıgasııa» sý sharýashylyǵy me­kemesiniń dırektory Toqtarbaı Ke­rimqulov bylaı dep eske alady: – Bir kúni kolhoz basshylary túngi kezekshilik kezinde sharýa­shylyqtaǵy eń mańyzdy núkte – qazandyqqa bas suqtyq. Ot jaǵýshy (kochegar) jigit úlken kúrekpen qulashtap turyp, kómirdi peshke laqtyryp jatyr eken. Birden baıqaǵanymyz: kıimi jupynylaý. Aıaǵynda – kónetoz krossovka. Azekeń júrgizýshisin shaqyryp aldy da: «Qazir birden bizdiń úıge bar. Qonaq bólmeniń qataryndaǵy shaǵyn bólmedegi shkafty ashsań, bir qorapta jańa etik tur. Sony dereý alyp kel» dedi. Júrgizýshi de lyp etip, shyǵyp ketti de uzamaı-aq álgi zatty alyp keldi. Azekeń ot jaǵýshynyń aıaǵyndaǵysyn sheshtirip tastady da, álgi sheteldik sapaly etikti birden aıaǵyna kıgizdi. Mine, jomart­tyq, mine, qamqorlyq! Toqań aıtpaqshy, Azekeń­niń osyndaı tez sheshim qabylda­ǵyshtyǵy, shalt qımyldaıtyny onyń týmysynan batyl bolǵan­dyǵynan bolý kerek. Onyń tul­ǵasy, syrt kelbeti has batyrǵa qa­­laı uqsasa, is-áreketi de dál solaı qa­harmandyq qımylǵa toly bolatyn. Azat Mashýrulynyń el al­dyndaǵy eseli eńbegi, qoǵamdyq qyzmeti keńestik kezeńdegi Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, Oktıabr revolıýsııasy ordenderimen jáne kóptegen medaldarmen atap ótildi. Al eń basty jetistigi – ol kisiniń esimin kúlli aýdan, tipti, búkil Jetisý jeriniń jurtshylyǵy qashan da ystyq iltıpatpen, erekshe qurmetpen ataıdy. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń iri uıymdastyrýshysy, belgili qoǵam qaıratkeri retinde emirene eske alady. Negizi, Azekeńniń halyq qyz­metinde qajyrly isimen tanylýyna qashan da qasynda júrip, súıenishine aınalǵan zaıyby Dúrnám tátemiz kóp úles qosty. Tirliginde azamatyna tirek bola bilgen ol kózi ketkennen keıin kúıeýi týraly «Ne zrıa projıtaıa jızn» atty taǵylymy mol derekti kitap jazyp, salıqaly sózden eskertkish soqty. Aǵamyzdyń bala-shaǵasy da ónegeli bolyp ósti. Uly Dilshat qazir shetelde osy zamanǵy ozyq úlgige saı bilimin jetildirip kelip, elimizde belsendilikpen eńbek etip júrgeni búkil elge belgili. Bir qyzy Mú­káram – dáriger. Dılıaramy da qoǵa­mymyzdan laıyqty oryn tapqan. Nurádil BEGIMBET, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Almaty oblysy, Panfılov aýdany.