Jasóspirimderdi qylmys tuzaǵynan qalaı qutqaramyz?

Bıyl elordada 101 jas­óspirim qyl­mys­tyq jaýap­ker­shilikke tar­tyl­ǵan. Olardyń sıpaty da ár­túrli: urlyq, tonaý, esirtki tasymaly, tipti kisi óltirýge oqtalý faktisi tirkelgen. Byltyrǵy statıstıka da osyǵan uqsaıdy.

– Eń rezonansty isterdiń biri – kámeletke tolmaǵan azamat «Telegram» messendjeri arqyly Taılandtan marıhýana esirtki zatyn tapsyryspen alyp, ony ha­lyqaralyq posh­ta arqyly qabyl­dap, jaldamaly páterde saq­taǵan. Tintý kezinde 1 kıloǵa jýyq esirtki tárkilengen. Bul Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysyna sáıkes «iri mólsher» dep sanalǵan. Nátıjesinde, sot kámeletke tolmaǵan azamatty 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Taǵy bir aýyr qylmys byltyr mamyr aıynda boldy. Kámeletke tolmaǵan bozbala qyzǵa qyzǵanyshtan sha­býyl jasap, ómirine qaýip tón­dirgen. Ol aldyn ala ańshy py­shaǵyn jáne qolǵap alyp, beınebaqylaýy joq alańǵa qyz­dy aldap shaqyrǵan. Sot sheshi­mimen oǵan 5 jyl 7 aı jaza kesildi, – deıdi Astana qalasy prokýratýrasy­nyń aǵa prokýrory Azamat Toqtarbaı.

Spıker Astana qalalyq kom­mýnıkasııalar qyzmetinde ót­ken brıfıngte jasóspirim qyz­dardyń da ujymdyq tonaý fak­tileri, fýtbol alańynda uıaly telefon urlyǵy, mektepke «jarylǵysh qoıyldy» degen jalǵan habarlama jiberý sııaqty ózge de qylmystary týraly aıtty. Bul mysaldar kámeletke tolmaǵandar arasynda qylmysty sanaly túrde jasaý deńgeıi ósip otyrǵanyn ańǵartady.

Al Batys Qazaqstan oblysynda jasóspirimder jasaǵan qylmys 30%-ǵa (30-dan 39-ǵa) kóbeıip ketken. Jergilik­ti polısııa departamentiniń bas­tyǵy, polısııa polkov­nıgi Arman Orazalıevtiń aıtýynsha, 39 faktiniń 27-si múliktik qylmys kórinedi. Iаǵnı 14-i – bopsalaý, altaýy – urlyq, beseýi – tonaý, ekeýi – alaıaqtyq.

Eske salsaq, Bas prokýror Berik Asylov «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn iske asy­rý boıynsha naýryz aıyn­da ótkizgen keńeste jasós­pi­rimder qylmysy Aqtó­be, Atyraý, Pavlodar jáne basqa da óńirlerde kóbeıge­nin aıtqan edi. Sol sebepti qara­maǵyndaǵylarǵa pro­fı­­­­­­laktıkalyq sharalardy kúsheıtýdi, antıbýllıng baǵ­darlamalarynyń tıimdiligin zerdeleýdi tapsyrdy.

Keıingi jyldary elimizde ká­meletke tolmaǵandar men jas­tar arasyndaǵy mundaı túıt­kilder Májilis depýtat­taryn da alańdatyp júr. Máse­len, ótken aptadaǵy Máji­listiń jalpy otyrysyn­da depýtat Ardaq Nazarov Premer-mınıstrdiń orynbasary Ermek Kósherbaev­qa depýtattyq saýal joldap, másele kóterdi.

– Qazaqta «Bir jylyńdy oılasań – egin ek, on jylyń­dy oılasań – aǵash ek, júz jy­lyńdy oılasań – ur­paq tárbıele» degen sóz bar. Eli­mizdegi kámeletke tolmaǵandar men jastar arasynda buzaqy­lyq kóbeıgeni qoǵamdy qatty alańdatyp otyr. Bul – tek qu­qyq­tyq másele emes, búkil q­o­ǵam­nyń rýhanı-mádenı ahýa­lyn, onyń ishinde otbasy­lyq qundylyq pen mekteptegi tálim-tárbıeniń álsiregenin kórsetetin áleýmettik quby­lys. Mysaly, jyl basynda eldi dúrliktirgen birneshe oqı­ǵa boldy: Astanada 14 jas­taǵy balanyń 5 jasar bal­dyrǵan­ǵa pyshaqpen shabýyl­ jasaýy; Semeıde bir top oqýshy óz qatarlasyn uryp-soqqan vıdeosy áleýmettik jelide tarady; Jańaózendegi lıseı oqýshysynyń soqqyǵa jyǵylyp, aýrýhanaǵa túsýi. Osyndaı oqıǵalar elimizdiń ár óńirinde tir­kelip jatyr. Bul jaǵdaı jas­ós­pirimder arasyndaǵy agres­sııa deńgeıi shekten shyǵa bastaǵanyn kórsetedi, – deıdi depýtat.

Ol qoǵamdaǵy qundylyq­tar júıesiniń álsirep bara jatqanyn basa aıtty.

– Bas prokýratýranyń má­li­meti boıynsha, ótken jyly respýblıkada ká­me­let­ke tol­maǵandar tarapynan 1 890 qylmystyq is tirkelgen. Bul degenińiz – kún saıyn 5-ke jýyq quqyq buzýshylyqqa jasóspirimder qatysatynyn bildiredi. Qoǵam­daǵy qun­dy­lyqtar júıesiniń álsireýi, otbasyndaǵy tárbıeniń azaıýy, áleýmettik jeliler men onlaın oıyndardyń yqpaly jas­tardy teris jolǵa ıtermelep jatyr. Ishki ister mı­nıstrligi osy jyldy «Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jyly» dep jarııa­lap, «Jas­óspirim» atty arnaıy shara bastady. Jaqsy bas­tama. Degenmen bul – polısııa men ákimshilik aıyppulmen ǵana sheshiletin másele emes. Bul úshin keler urpaqtyń taǵdyryn oılaıtyn, ulttyq múdde men qundylyqtardy bárinen joǵary qoıatyn baǵ­darlama jasap, babadan ur­paqqa jalǵasyp kele jat­qan tektilik jolyn qalyptas­ty­rýymyz qajet. Ul men qyzdy tárbıeleıtin jalpy ulttyq baǵdarlama jasalý kerek, – dedi A.Nazarov.

Rasymen, jalpy ulttyq baǵ­dar­lama qajet-aq. О́ıt­keni psıhologter de jas jetkin­shekterdiń qylmys jasaýy­nyń basty sebep­teriniń biri ot­basylyq qarym-qatynastyń álsireýi ekenin jıi aıtyp júr. Iаǵnı balanyń nemen aınalysyp, qaıda baryp júrge­nine ata-ananyń nazar aýdar­maýy, áleýmettik jelilerge ońaı qol jetkizý de eldegi jasós­pirimder arasyndaǵy qylmystyń jıileýine sebep bolyp otyr.

Negizi beıqamdyqqa salynyp, balasyna qaramaǵan ata-analardy jaýapty organdar nazarynan tys qaldyrmaýǵa tyrysady. Máselen, bıyl elimizde 29 myń ata-ana zań al­dynda jaýapqa tartyl­dy. Búginde 5 is tergelýde, al balalardyń ómiri men den­saýlyǵyn qorǵaýdy qamta­masyz etpegen 1 adamǵa qatys­ty tergeý bastalǵan. Onyń ústine Ishki ister mı­nıstr­ligi jasóspirimder qyl­mysy bo­ıynsha quqyq buzý­shylyq­tyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jańa zań jobasyn ázirledi.

Túptep kelgende, jasóspi­rimder qylmysy – tek quqyq qorǵaý organdaryna tıesili másele emes. Bul – búkil qoǵam­nyń problemasy. Otbasy men memlekettik qurylymdar ózara árekettespeıinshe, bala tárbıesi júıeli bolmaıdy. Al erteńgi kúnimiz qaýipsiz ári sanaly bolsyn desek, búgingi tártip te, zań da myqty bolýy kerek.