Tmd qalamgerleriniń forýmy

О́tken aptada Máskeý qalasynda Eýrazııa elderi kórkem ádebıet aýdarmashylarynyń Halyqaralyq ana tili kúnine jáne Reseıdegi ádebıet jylyna arnalǵan – dóńgelek ústel forýmy ótti. Osynaý aıtýly jıynǵa Qazaqstannan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jalpy tiltaný men aýdarma kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-saraptama keńesiniń múshesi Nursulý Sháımerdenova men kókshetaýlyq jazýshy-aýdarmashy, QHA Ǵylymı-saraptama keńesiniń múshesi Ǵosman Tóleǵul arnaıy shaqyryldy. Biz osy salada jemisti qyzmet atqaryp júrgen jerlesimizden sapar áseri týraly oı bólisýin ótingen edik. Ol bylaı dedi: – Dóńgelek ústelde kórkem aý­­dar­­manyń osy zamanǵy ahýaly, jalpyreseılik azamattyq sáı­kes­tilikti nyǵaıtý jáne TMD, Eýrazııa halyqtarynyń rýhanı­ ortaqtyǵyn qalyptastyrý maq­­sa­tynda kórkem aýdarma­ny­ paı­dalaný, kórkem áde­bıet aýdar­mashylarynyń shyǵar­ma­shylyǵyn damytýǵa septesý sııaqty máseleler qarastyryldy. Forýmnyń jumysyna Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń mem­lekettik bılik organdarynyń ókil­deri, qoǵam qaıratkerleri, Re­seı Jazýshylar odaǵynyń múshe­leri, ádebıetshiler, kórkem ádebıet aýdarmashylary, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty. Forýmdy kirispe sózben Re­seı­ halyqtary Assambleıasy Ke­ńesiniń tóraıymy, saıasattaný­ ǵy­lym­darynyń doktory Svet­la­na Smırnova ashty. Reseı Assam­bleıasynyń bizdiń Assambleıadan kóp aıyrmashylyǵy bar, óıtkeni, ol – taza qoǵamdyq uıym. Jıynǵa qaty­sýshylardy Qyrǵyzstan halqy Assambleıasynyń atynan onyń tóraǵasy, osy el Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń akademıgi Bektemir Mýrzýbraımov quttyqtady. Sodan soń alǵashqy sózdi Jazýshylar odaqtarynyń halyqaralyq qaýym­dastyǵy atqarý komıtetiniń tór­aǵasy, Reseı Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, RF eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, aqyn Ivan Pereverzın aldy. Ol ádebıetter men mádenıetterdiń, halyqtardyń arasyn baılanystyratyn mańyzdy kópir sanalatyn – aýdarma isine arnalǵan osynaý forýmnyń tuńǵysh ret ótip otyrǵanyn, munyń túrli elder qalamgerlerin odan ári toptastyrýǵa baǵyshtalatynyn til­­ge tıek etti. Áriptesterdiń Jazý­shylar odaqtarynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy úıinde bas qosýynyń ózinde sımvoldyq nyshany bar, dedi ol, óıtkeni, bul ǵımarat XVIII ǵasyrdyń aıaǵy men XIX ǵasyrdyń basyndaǵy qalalyq ýsadbanyń kesheni, máskeýlik klassısızm sáýlet óneriniń baǵaly eskertkishi bolyp tabylady; ol kezinde uly jazýshy L.N.Tolstoıǵa «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyn jazǵanda Rostovtardyń úıin sýretteýge negiz bolǵan; qazirgi biz otyrǵan zalda aqsúıekterdiń bı keshteri (bal) ótetin bolǵan, solardyń birinde boıjetken Natasha Rostova alǵash ret Per Bezýhovpen tanysqan... Bir kezde munda Reseı Jazýshylar odaǵy da ornalasypty. M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýty rektorynyń mindetin atqarýshy, RF Prezıdentiniń ja­nyndaǵy Mádenıet pen óner jónindegi keńes prezıdıýmynyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Alekseı Var­lamov atalmysh oqý ornynda Eýropa tilderinen de, Azııa tilderinen de kórkem aýdarma jasaıtyn mamandar daıarlaý jóninde atqarylyp jatqan jumys týraly, osyǵan qatysty prob­lemalar jaıly áńgimeledi. Bul máselege memlekettik turǵydan kelý kerektigine nazar aýdardy, osy oraıda, máselen, Armenııada burynnan aýdarma boıynsha memlekettik dárejedegi mereke bar ekenin eske saldy. Reseı Jazýshylar odaǵy Más­­­­keý qalalyq uıymynyń tó­r­a­ǵa­sy, aýdarmashy Vladımır Boıa­rınovtyń «Jolma-jol aýdarma – ádebıetterdiń ózara bir-birine kirigýiniń negizi» dep atalatyn baıandamasy óte qyzyqty ári praktıkalyq mańyzy zor boldy. «Drýjba narodov» jýrnalynyń bas redaktory Aleksandr Ebanoıdze óz sózinde Shyńǵys Aıtmatovtyń «az halyqtyń ádebıeti úlken álemge aýdarma atty sáıgúlikke minip qana shyǵa alady» degen pikirin keltirdi. RF Prezıdenti Ákimshiliginiń ult saıasaty máseleleri jónindegi departamentiniń bastyǵy Mıhaıl Vasılevtiń, RHA Keńesindegi Orys halqynyń etnomádenı damýy jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Igor Krýgovyhtyń, Nasır Qam­barovtyń (О́zbekstan), Nursulý Sháımerdenovanyń (Qazaqstan), Hızrı Asadýlaevtyń (Belarýs), Mıroslava Metlıaevanyń (Moldova), Lı­lıa Gazızovanyń (Tatarstan), Sul­tan Raevtyń (Qyrǵyzstan) já­ne basqalarynyń sózderi de ma­ǵy­naly, tyń usynystarǵa toly boldy. Máselen, M.A.Vasılevtiń aıtýynsha, Máskeýdegi aýdarma ınstıtýty orys ádebıetin basqa halyqtardyń tilderine tárjimalaý boıynsha udaıy grant jarııalaıdy, al munyń ózi orys ádebıetiniń úzdik nusqalaryn nasıhattaý úshin de, aýdarmashylardyń shyǵarmashylyq turǵydan ósýi úshin de yqpaly zor. Zańger professor, ǵylym men óner boıynsha Petr akademııasynyń akademıgi, qarashaı halqynyń halyq aqyny Azret Akbaev aýdar­ma isiniń qyr-syrlary týraly aıta kelip, óziniń dosy Rasýl Ǵamzatov shyǵarmashylyǵynan bir derek keltirdi. Onyń «Tyrnalar» dep atalatyn belgili óleńin avar tilinen orysshaǵa aýdarǵanda alǵashqy joly «Mne kajetsıa poroıý, chto djıgıty...» bolǵan eken. Keıin kompozıtor Iаn Frenkel buǵan mýzyka jazǵanda avtormen kelise otyryp, shyǵarmanyń mánin, aýqymdylyǵyn, salmaǵyn arttyrý maqsatynda «djıgıty» sózi «soldaty» sózine aýystyrylypty. Mine, dóńgelek ústel barysynda osyndaı qyzǵylyqty dúnıeler kóp aıtyldy, bul onyń mańyzdylyǵyn da, paıdalylyǵyn da tereńdete tústi. Bizge de osynaý bıik minberden sóıleý múmkindigi berilip, shyǵar­malardy qazaqshadan orysshaǵa jáne orysshadan qazaqshaǵa aýdarý máselesi boıynsha tájirıbemizben bólistik. Forým óz jumysyn qory­tyn­dylaı kelip, tıisti usynymdar qa­byl­dady. Qujatta kórkem aýdar­­manyń ultaralyq qaty­nas­tar­dy­ turaqtandyrýdaǵy já­ne úı­les­ti­rýdegi mańyzdy yq­paly, Eýrazııa halyqtary ómi­riniń rýhanı-izgi­lik negizderin toptastyrýdaǵy máde­nıettiń erekshe róli atap kórsetilgen. Osynaý jasampazdyq mindetti júze­ge asyrýda A.S.Pýshkın beıneli túr­de «aǵartý isiniń laýshylary» dep sıpattaǵan aýdarmashylarǵa kóp dúnıe júkteledi. Aýdarmanyń arqa­synda ǵana bir halyqtyń mádenı murasy men rýhanı baılyqtary óz­ge halyqtardyń ıgiligine aınalady, olardyń rýhanı álemin baıytady. Bul is odan ári jalǵasyn taba beretini, al atalmysh forým osynaý qıyn, biraq asa qajet ári ıgilikti jolda bizdiń halyqtarymyz úshin ja­salǵan alǵashqy qadam ekendigi anyq. Jazyp alǵan Baqbergen AMALBEK,  «Egemen Qazaqstan». Kókshetaý.