Sýretti túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Ortalyq Azııadaǵy ekonomıkalyq damýdyń basty draıveri sanalatyn Qazaq eli úshin de Qytaımen aradaǵy qarqyndy únqatysýdyń mańyzy zor. Maqsut Narikbayev University assıstent professory, halyqaralyq qatynastar mamany, PhD Nurjanat Ámetbektiń aıtýynsha, bizdiń elderimiz – tek tatý kórshi emes, sonymen qatar álemdik jáne aımaqtyq saıasatta kóptegen máselede múddeleri toǵysatyn strategııalyq áriptester.
– Munyń bári – birinshi kezekte eki eldiń memleket basshylarynyń saıası erik-jigeri men ekijaqty qarym-qatynasqa basymdyq berýiniń jemisi. Rasynda, eki tarap ta strategııalyq áriptestikti kúsheıtýge múddeli bolyp otyr. Ekinshiden, bul bir jaǵynan álemdik arenada Qytaıdyń saıası jáne ekonomıkalyq salmaǵynyń artýymen baılanysty bolsa, ekinshi jaǵynan elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasatyn ártaraptandyrýynyń nátıjesi. Úshinshiden, qazirgi álemdegi turaqsyz geosaıası jaǵdaıda elimizdiń jáne jalpy Ortalyq Azııanyń geostrategııalyq mańyzy artyp kele jatyr. Keıingi kezde jıi-jıi ótip jatqan «Ortalyq Azııa +» formatyndaǵy sammıtter – osynyń kórinisi. Bul úderiste ózin «orta derjava» dep jarııalaǵan Qazaq eliniń mańyzdy ról oınap jatqanyn basa aıtýymyz kerek. Biz moınymyzǵa úlken jaýapkershilik alyp, Ortalyq Azııanyń kóshbasshy memleketi retinde belsendi saıasat júrgizip kelemiz, – dedi ol.
N.Ámetbek Qazaqstan men Qytaıdyń dostyq qarym-qatynasy ekonomıkadan ınvestısııaǵa, tasymaldan aýyl sharýashylyǵyna deıingi barlyq salany qamtyp jatqanyn aıtady. Ásirese
Shyǵys-Batys baǵytyndaǵy halyqaralyq tasymal salasy óte qarqyndy damyp keledi. Sonymen qatar «people to people relations», ıaǵnı halyqtardyń bir-birimen qarym-qatynasy da joǵary.
– 10 myńnan asa qazaq stýdenti Qytaıda bilim alyp jatyr. Elimizde qytaı ýnıversıtetteriniń fılıaldary ashylýda. Joǵary oqý oryndarymyzda qytaı tilin oqıtyn stýdentter sany da artty. Mysaly, ózim jumys isteıtin MNU-de aýdarma isi ǵana emes, halyqaralyq qatynastar, týrızm, ekonomıka jáne quqyq fakýltetteriniń stýdentteri de qytaı tilin úırenip jatyr, – dedi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstan men Qytaı arasynda vızasyz rejimniń iske qosylýy eki el halyqtarynyń bir-birimen jaqyn aralasýy men barys-keliske tıimdi jaǵdaı jasady. Bul, birinshiden, elimizdegi týrızm isine oń yqpal etse, ekishiden, Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń tarıhı Otanyna emin-erkin kelip-ketýin ońaılatqan.
Halyqaralyq qatynastar mamany N.Ámetbek Qytaıdyń bastamasymen ómirge kelgen «Bir beldeý – bir jol» megajobasynyń 2013 jyly Astanada jarııalanýynyń ózi kóp jaıdan habar beretinin aıtady. Bul eki eldiń múddesi bir jerden shyǵatynynyń taǵy bir dáleli.
– Qytaı Qazaqstan arqyly Eýropa men Taıaý Shyǵys elderine qol sozsa, bizdiń elimiz osy joba arqyly ózin kólik haby retinde pozısııasyn kúsheıtip jatyr. Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portta elimizdiń logıstıka ortalyǵynyń ashylýy, sondaı-aq «KTZ Express» AQ (QTJ enshiles kompanııasy), «Lıanıýngan porty MK» JShQ jáne «Aqtaý teńiz saýda porty» UK» AQ arasynda «Aqtaý portynda konteınerlik hab salý» jobasyn iske asyrýy jáne eki el arasynda júk tasymalynyń jańa baǵyttarynyń ashylýy tasymal salasynyń eki jaq úshin de mańyzdy ekenin kórsetip otyr, – dedi ol.
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory, ekonomıst Qaırat Bodaýhanulynyń aıtýynsha, ınnovasııalyq damý turǵysynan álemdi tańǵaldyryp otyrǵan Qytaı sekildi memleketpen tatý kórshilik qatynas qurý bizdiń damý keleshegimiz úshin oń yqpalyn tıgizedi. Eki el arasynda eksport pen ımport joldarynyń odan ári damyp, órkendeýi Qytaıǵa da, Qazaqstanǵa da úlken múmkindik esikterin ashady.
– Elimizde sheshimin tappaı otyrǵan másele kóp. Máselen, bizdegi aýylsharýashylyq ónimderi, mal ónimderi áli paıdalanylmaı keledi. Atap aıtsaq, maldyń terisi, súıegi, ishek-qarny degen sııaqty mańyzdy elementter eshqandaı kádege jaramaıdy. Sharýalar úshin de, memleket úshin de óziniń paıdasyn tıgizbeı otyr. Odan qaldy, qazaq jerinde kóptegen baǵaly qazba baılyqtar bar. Olardy tek shıkizat retinde satý emes, ónim retinde shyǵarý úshin Qytaı tarapy óziniń jetistikterin, ınnovasııalyq múmkindikterin ákelýge yntasyn bildirip otyr. Munyń bári el ekonomıkasynyń damýyna óz yqpalyn bereri sózsiz, – deıdi Q.Bodaýhanuly.
Ekonomıst alda úlken josparlar turǵanymen, olardyń sátti iske asýyna el ishindegi jemqorlyq jegiqurty aralasyp, bólingen qarjynyń maqsatty jumsalýyna keri áserin tıgizbeýi úshin qadaǵalaýdyń qarqyndy bolýy kerektigin aıtady. Ol úshin memlekettegi basqarýshy organdardan, ondaǵy bılik tizginin ustaǵan azamattardan úlken adaldyq pen biliktilikti talap etý kerek.
– Biliktilik degenimiz ne? Ol – eki el arasyndaǵy kelisimsharttarda kórinis tabatyn árbir máseleni jiti teksere alatyn jáne onyń durys sheshilýine jaýapty bola alatyn qasıet. Buǵan erekshe mán berý kerek. Qytaıdyń halqy qashanda paıdany birinshi orynǵa qoıady. Olar paıdasyz iske barmaıtyny túsinikti. Sı Szınpın eki aradaǵy baılanysty damytamyz, ádil kórshilik qatynastardy jaqsartamyz degen soń, Qytaıdyń iri-iri kompanııalary bizge keletini túsinikti. Ásirese atom elektr stansasyn salýǵa nıet bildirip jatyr. Osynyń bárinde biz saıası ári ekonomıkalyq saýattylyq tanytyp, ekijaqty baılanystardan barynsha oń paıda alýymyz kerek, – deıdi ol.
Astanadaǵy sammıt barysynda alty memleket basshylary aımaqaralyq týrızm máselesine de erekshe toqtalǵany málim. Ásirese Qytaı azamattaryn Ortalyq Azııaǵa qaraı tartý – ózekti ári paıdasy mol baǵyttyń biri. Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti «Týrızm jáne qonaqjaılyq» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Nurjan Ábdirazaqtyń aıtýynsha, byltyr 30 kúnge deıin vızasyz kirý rejimi iske qosylǵannan keıin Qazaqstan men Qytaı arasynda týrısterdiń barys-kelisi artyp, buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkish tirkelgen. Onyń ústine 2024 jyldyń «Qytaıdaǵy Qazaqstan týrızmi jyly» bolyp jarııalanýy da Qytaı eline saıahattaýshylar men ol jaqtan keletin adamdar sanynyń artýyna yqpal etken.
– Shyn máninde, bizdiń elimiz Qytaıda týrıstik baǵyt retinde qatty tanymal emes. Olar kóbine Eýropa elderine saıahattaıdy. Degenmen keıingi ýaqytta qabyldanyp jatqan sharalar bul olqylyqtyń túzelýine sebep bolady degen úmittemiz. Bul biz úshin paıdaly bolar edi. О́ıtkeni qytaılar álemdegi ár adamǵa shaqqanda týrızmge eń kóp aqsha jumsaıtyn halyq sanalady. Olar kóp saıahattaıdy ári oǵan qarajatyn aıamaıdy. Sondyqtan qytaı týrısteriniń bir bóligin Ortalyq Azııaǵa, sonyń ishinde bizdiń elge qaraı burýdyń barlyq amalyn jasaýymyz kerek, – deıdi ol.
Birer kúnnen beri sheteldik sarapshylar da Ortalyq Azııa men Qytaı arasynda jańasha sıpat alǵan qarym-qatynas baǵyttaryna óz baǵalaryn berip jatyr. Máselen, Shanhaı halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Chjao Lýn Ortalyq Azııa elderi Qytaımen seriktestigin tereń, kópqyrly yntymaqtastyq retinde qarastyratynyn jáne onyń ortaq strategııalyq ári pragmatıkalyq múddelerge negizdelgenin aıtady. Onyń aıtýynsha, Qytaımen jaqyndasý Ortalyq Azııa elderine óńirlik turaqtylyqty arttyrýǵa, ekonomıkalyq jańǵyrtý júrgizýge jáne dıplomatııalyq baılanystaryn ártaraptandyrýǵa kómektesedi. Ortalyq Azııada energetıkalyq resýrstar mol bolsa, Qytaı óziniń sheksiz naryǵyn, ozyq tehnologııalary men ınfraqurylymdyq tájirıbesin usynbaq.
