Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
2025 jyldyń 1 qańtaryndaǵy esepke súıensek, el turǵyndarynyń sany 20 286 084 adamdy qurap, keıingi bir jyl ishinde 252 242 janǵa ósippiz. Bul ósý kórsetkishi áli de artaryna úmit mol. Dese de, sala mamandary eldegi týý men ólim deńgeıiniń aıyrmashylyǵyn azaıtý, mıgrasııany tıimdi basqarý jáne aýyldyq aımaqtarda ómir súrý sapasyn arttyrý sekildi problemalardy sheshpeı, eldegi demografııalyq jaǵdaıdy ońaltý múmkin emes ekenin alǵa tartady. Máselen, keıingi jyldary eldegi bala týýdyń jıyntyq koeffısıenti 3,02-den 2,96-ǵa deıin tómendegen (2021–2023 jylǵy esep). Bul úrdis alda jalǵasa berse, bolashaqta halyq sanynyń ósýi turalary sózsiz. Sondaı-aq Ulttyq statıstıka bıýrosy málimetterine qaraǵanda, elimizdegi halyqtyń qartaıýy da baıqalady.
2023 jyly 60 jastan asqan azamattardyń úlesi el turǵyndarynyń 13,2 paıyzyn quraǵan. Bul kórsetkish 2010 jyly 9,9 paıyz bolsa, 2020 jyly 11 paıyzǵa jetken edi. Iаǵnı eldegi bala týýdyń sany kemigendikten, qarttardyń sany keıingi eki jyldyń ishinde 2,2 paıyzǵa kóbeıgen. Demografııalyq zertteýler 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkishtiń 16,7 paıyzǵa deıin jetýi múmkin ekenin boljaıdy.
Senat depýtaty Amangeldi Tolamısov elimizde tikeleı demografııalyq saıasatqa qatysty genderlik teńdikti damytý, otbasy men jastardy qoldaý máseleleri Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine, ana men bala densaýlyǵyn nyǵaıtý, halyq ólimin azaıtý máseleleri Densaýlyq saqtaý mınıstrligine, ataýly kómek, járdemaqylar, t.b máseleler Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine, bilim berýmen qamtamasyz etý, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri Oqý-aǵartý mınıstrligine qaraıtynyn, jergilikti deńgeıdegi ákimdikter otbasyn, jastardy jáne jalpy halyqty qoldaý boıynsha sharalardy jekeleı iske asyratynyn aıta kelip: «Qazir eldegi demografııalyq jaǵdaı bárimizdi alańdatyp otyr. Buryn halyqtyń aýyldan qalaǵa kóshýi problema bolsa, qazir shetelge ketetin jastardyń sany artyp barady. 2021 jyldan beri eldegi bala týý kórsetkishi jyl sanap azaıýda. Ońtústik halqyn soltústikke qonystandyrýǵa qatysty memlekettik baǵdarlamalardyń nátıjesi kóńil kónshitpeıdi. Mıllıardtaǵan qarjy jumsap, halyqty soltústikke kóshirgenimizben, ol jaqtan kóship ketetin halyq sany azaımaı tur. Biz buǵan deıin áriptesterimizben birigip, bul taqyrypty kún tártibine qoıyp, depýtattyq saýal joldaǵanbyz. Qazir memleketimizdegi kóshi-qon jáne demografııany basqarý fýnksııalary ártúrli vedomstvolarǵa qaraıdy. Bul jaǵdaı problemalardy der ýaǵynda sheshýge kedergisin keltirip otyr. Sonymen qatar demografııa men kóshi-qonǵa qatysty máseleler bir ortalyqtan basqarylmaǵandyqtan, ony júıeli taldaý, belsendi josparlaý múmkindigi joq», deıdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń zertteýleri 2050 jylǵa qaraı Qazaqstanda erlerdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy – 75 jas, al áıelderdiki 84 jasqa deıin jetetinin kórsetti. Halyqtyń ómir súrý jasynyń ulǵaıýy eldegi áleýmettik jaǵdaıdyń jaqsarýymen tikeleı baılanysty. Dese de, munyń ekinshi qyry da bar. Sol ómir súrý jasynyń uzarýyna saı sábılerdiń dúnıege kelý kórsetkishi de artýǵa tıis. BUU zertteýleri aldaǵy 15 jylda Qazaqstan halqynyń sany shamamen 4 mln-ǵa deıin kóbeıip, 24,3 mln adamǵa jetetinin boljap otyr. О́kinishtisi sol, ońtústiktegi demografııalyq ahýal jaqsy bolǵanymen, soltústik pen shyǵysymyzda turǵyndar sany kúrt tómendep jatyr. Máselen, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, 2024 jylǵy 1 shildedegi esep boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy kóshi-qon saldosy keri ketip, mınýs 3 396 adamdy quraǵan. Tabıǵı ósim myń adamǵa shaqqanda 1,94 teris saldo. Bul úrdis Qostanaı, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryna da tán.
Qazaqta «bos jatqan jer jaý shaqyrady» degen támsil sóz bar. Sondyqtan da demografııalyq ahýal memlekettiń qaýipsizdigine tikeleı áseri bar ekenin eshqashan da esten shyǵarmaǵanymyz jón. Iаǵnı senator Amangeldi Tolamısovtiń demografııalyq problemalarmen aınalysatyn óz aldyna bólek memlekettik qurylym kerektigi týraly bastamasy buqaralyq aqparat quraldarynyń basty taqyrybyna aınalýy kerek. Úkimet 2026 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin kvazımemlekettik sektor sýbektilerin qurýǵa moratorıı engizgeni belgili. Sol moratorıı ýaqyty aıaqtalǵannan keıin bul másele kún tártibine qaıta shyǵary sózsiz.
Keıingi kezderi sarapshylar elimizdegi demografııa ǵylymynyń damýy da kenjelep turǵanyn da aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. «Myqty demograf ǵalymdardyń bolmaýy, ǵylymı zertteýlerdiń durys júrýine kóleńkesin túsiredi. Bul eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń shynaıy kartınasyn kómeskilendirip jiberedi», deıdi sala mamandary.
– Demografııalyq saıasatty júıeli analıtıkaǵa súıenbeı júrgizý múmkin emes. Búginde memlekettik organdar Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń boljamdaryna súıenip, týý, ólim-jitim, halyqtyń kóship kelýi men ketýi sekildi málimettermen eldegi ahýalǵa baǵa berip otyr. Biraq ár derektiń astaryndaǵy syn-qaterdi, áleýmettik jáne demografııalyq problemalardy aldyn ala boljaýǵa múmkindigimiz joq. Iаǵnı áleýmettanýshy, ekonomıst, statıst, ýrbanıst, reprodýktıvti densaýlyq saqtaý mamandarynyń basyn qosyp, keshendi zertteý júrgizetin, demografııalyq jáne kóshi-qon úrdisterin jan-jaqty taldaıtyn áleýmetimiz bolýy kerek», dedi senator Amangeldi Ǵabdylkárimuly.
2024 jyly elimizde qartaıý ındeksi 31,1 qurady, ıaǵnı ótken jylmen salystyrǵanda 1,6 paıyzǵa kóp (2023 jyly 29,5). Bul – 0 men 15 jas aralyǵyndaǵy árbir 100 balaǵa 65 jastan asqan 31,1 qarııadan keledi degen sóz. Demek, bizge demografııalyq problemalardy sheshýge memlekettik deńgeıde betburys jasaıtyn shaq týdy. Áıtpese, qazaq ulty da Batys elderi sekildi J.Boje-Garne-E.Rossettiń «demografııalyq qartaıý» úrdisin bastan keshýi ábden múmkin.
