Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy múgedek jandarǵa qamqorlyq jasaýdy áleýmettik saladaǵy basty mindetterdiń biri retinde belgiledi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi osy baǵyttaǵy san salaly qyzmetter jelisin júıeli úılestirip, múmkindigi shekteýli jandarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetip keledi. Olardy belsendi tirlikke tartý, jumyspen qamtýǵa qatysty sharalar arnasyn keńeıtý – qashanda kún tártibinde. Jarymjan jandarǵa qamqorlyq – adamshylyq abzal qasıetter men órkenıetti qoǵamnyń basty kórsetkishi. Múgedektigi bar adamdar da qoǵamnyń teń múshesi, olarǵa jasalatyn jaǵdaı – eldiń áleýmettik saıasatyndaǵy eń mańyzdy baǵyttardyń biri.
Osy bir asa názik, barynsha jaýapty qyzmet júktelgen vedomstvo, túrli uıym, birlestik, qoǵam ataýlynyń basty mindeti – eń aldymen, múmkindigi shekteýli jandardyń muń-muqtajyna tolyq jaýap berý, osy toptaǵy adamdardyń tirshilik etý sapasyn jaqsartý, olardyń ózderin qoǵamymyzdyń tolyqqandy múshesi retinde sezinýine jaǵdaı jasaý.
Elimizde múgedek jandarǵa qandaı da bir kedergiler bolýǵa tıis emes. Olardyń qatary qazirgi tańda 700 myńǵa jýyqtap otyr. Demek biz osynsha adamǵa ózimizdiń qoldaý-kómegimizdi kórsetýimiz kerek, olardy árdaıym nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek.
Búginde múmkinshiligi shekteýli jandardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baılanysty mańyzdy máseleler ret-retimen óz sheshimin taýyp jatyr. Máselen, elimizdegi barlyq zańnamalardy halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý jóninde, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, áleýmettik qorǵaý, basqa da salalarda qoljetimdilikti qamtamasyz etýge qatysty naqty mindetter alǵa qoıyldy. Jalpy, múgedektigi bar adamdardy qorǵaý áleýmettik kómek, medısınalyq, áleýmettik jáne kásiptik ońaltý, bilim berý, basqa azamattarmen birge qoǵam ómirine qatysýǵa teń múmkindikter jasaýǵa baǵyttalǵan ózge de sharalardy usyný jolymen qamtamasyz etiledi. Múgedekterdi ońaltý olardyń shekteýli tirshilik áreketin jeńýine jaǵdaı týǵyzýǵa, áleýmettik mártebesin qalpyna keltirýge, áleýmettik-turmystyq, qorshaǵan ortaǵa beıimdelýine baǵyttalǵan.
Áleýmettik qoldaýdyń basty bir tetigi – járdemaqylar men tólemder. Keıingi jyldary memleket tarapynan áleýmettik tólemderge, járdemaqylarǵa, jol júrýge, dári-dármek alýǵa, qarastyrylǵan ózge de jeńildikterge qomaqty qarjy bólinip otyr. Aıtalyq, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetine sáıkes otandastarymyzǵa bıyl 310 mlrd teńge somada múgedektigi, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha járdemaqylar men áleýmettik tólemder tólenipti. Jyl basynan beri múgedektigi boıynsha jáne asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardy (MÁJ) tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 272,7 mlrd teńge jumsalǵan. Buǵan qosymsha Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) eńbekke qabilettiliginen, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha shamamen 37,3 mlrd teńge somasyna áleýmettik tólemder júzege asyrylǵan.
2025 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha múgedektigi boıynsha MÁJ alýshylar sany shamamen 542,5 myń adamdy, asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha shamamen 198,1 myń adamdy qurady. Múgedektigi boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri múgedektiktiń tobyna jáne sebebine, sondaı-aq tıisti qarjy jylyna arnalǵan «Respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda belgilengen eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasyna baılanysty bolady. Asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri qaıtys bolǵan asyraýshynyń asyraýyndaǵy adamdardyń sanyna, qaıtys bolý sebepterine, eń tómen kúnkóris deńgeıine baılanysty bolady.
Budan bólek, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylarǵa áleýmettik táýekelder týyndaǵan jaǵdaıda MÁSQ-dan áleýmettik tólemder júzege asyrylady. Máselen, 2025 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı negizinde 93,2 myń adam eńbek etý qabiletinen aıyrylý boıynsha áleýmettik tólem, 64,2 myńǵa jýyq otbasy asyraýshysynan aıyrylý boıynsha áleýmettik tólem aldy.
Tólemderdiń mólsheri keıingi eki jyldaǵy MÁSQ-ǵa áleýmettik aýdarymdar júrgizilgen ortasha aılyq tabys, eńbekke qabilettiliginen aıyrylý koeffısıentteri, asyraýyndaǵy adamdar sany, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysý ótiline baılanysty. Bul tólemder respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin uqsas járdemaqylarǵa qosymsha júzege asyrylady.
Múgedektigi asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap eń tómen kúnkóris deńgeıiniń ulǵaıýyna baılanysty 6,5%-ǵa ósti. Úkimettiń sheshimimen eńbekke qabilettiliginen aıyrylý, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha MÁSQ-dan tólenetin tólemderdiń mólsheri de 6,5%-ǵa artty. Mysaly, bıylǵy jyly jalpy aýrýdan múgedektigi boıynsha MÁJ mólsheri I top úshin 101 702 teńgeni, II top úshin 81 362 teńgeni, III top úshin 55 474 teńgeni quraıdy. Eńbekke qabilettiliginen aıyrylý boıynsha áleýmettik tólemderdiń ortasha mólsheri 70 245 teńgeni, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha 72 524 teńgeni qurady.
Múgedek jandar tarapynan túrli ótinish-shaǵymdar jıi túsip jatady. Olardyń birde-biri jaýapsyz, aıaqsyz qalǵan emes. Tıistiligine qaraı ákimdikterge, basqarma-bólimderge, basqa da uıym-mekemelerge joldanyp, der kezinde tııanaqty jaýaby beriledi.
Jarymjan adamdarǵa teń múmkindik jasaý – olardyń bilim alýyna, jumys isteýine, qoǵamdyq ómirge qatysýyna jaǵdaı jasaý degen sóz. Bul – tek zań talaby emes, adamzattyq borysh. Arbamen júretinderge arnalǵan pandýstar, arnaıy lıftiler, dybystyq baǵdarshamdar men beıimdelgen kólik túrleri – fızıkalyq qoljetimdiliktiń kórinisi. Bul rette múgedekter jóninde jeke-jeke áleýmettik karta toltyryp, olardyń turmys jaǵdaıy, qoǵamǵa aralasýy, suranystary, talap-tilekteri týraly maǵlumattar jınaý durys jolǵa qoıylǵan. Sonyń arqasynda, múgedekterdi ońaltý baǵdarlamalary boıynsha san myńdaǵan adam oryndyq-arbalarmen, sýrdoteplotehnıkamen, protezdeýmen, sanatorııalyq-kýrorttyq emdeýmen, gıgıenalyq jabdyqtarmen, ymdaý tili kómekshisi qyzmetimen qamtamasyz etilgen. Sondaı-aq arnaıy baǵdarlamalar arqyly múgedektigi bar jandardyń bilim alýyna, kásip úırenýine, jumys tabýyna jaǵdaı jasaý olardyń ózine degen senimin arttyryp, qoǵamǵa paıda ákelýine jol ashady.
Qoryta kelgende, jarymjan adamdarǵa meıirimmen, túsinistikpen qaraý – ár azamattyń mádenıettiligi men rýhanı kemeldiginiń belgisi. Jarymjan – jarty adam emes. Ol da tolyq ómir súrýge, yqylas pen qurmetke laıyq. Olarǵa qamqor bolý – qoǵamnyń izgiligin tanytatyn abyroıly borysh.
