Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Ulttyq baspasóz – ulttyń tarıhyn túgendep, bolashaǵyna baıypty baǵdar beretin qýatty kúsh. Táýelsizdikpen birge tynysy keńeıgen otandyq aqparat quraldary azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna, memlekettik tildiń óristeýine aıryqsha úles qosyp keledi.
Aqparat alańynda aıshyqty orny bar «Qazaq gazetteri» seriktestigi 1999 jyly el Prezıdentiniń ókimimen qurylǵan edi. 2023 jyldyń basynda damýdyń jańa kezeńine aıaq basqan ujym qaıta jasaqtalyp, «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda», «Ana tili», «Aqıqat», «Mysl», «Uıǵyr avazı», «Úrker», «Aqjelken», «Baldyrǵan», «Ulan», «Drýjnye rebıata» sekildi irgeli basylymdar bir shańyraq aıasyna toptasty. Memlekettik ıdeologııany, ulttyq bolmys pen qundylyqtarymyzdy dáriptegen «Qazaq gazetteri» búginde qalam men oı tizginin teń ustaǵan rýhanı alańǵa aınalyp otyr.
«Qazaq gazetteri» seriktestiginiń quramyndaǵy «Baldyrǵan» jýrnaly – bala tabıǵatyn tanyp, baldyrǵandardyń júrek lúpilin dóp basatyn birden-bir basylym. Qazaq balalar ádebıetiniń atasy atanǵan kórnekti qalamger Muzafar Álimbaev negizin qalaǵan basylym 66 jyl boıy tartymdy ári taǵylymdy dúnıelerimen baldyrǵandardyń tilin ustartyp, olardy adaldyq pen izgilikke baýlyp keledi. Jýrnal talaı jas jetkinshektiń rýhanı serigine, aqylshy dosyna, ulaǵatty ustazyna aınaldy. Búginde ujym qyzmetkerleri aǵa urpaq qalyptastyryp ketken izgi dástúrge adaldyq tanytyp, oqyrmandaryn tili shuraıly, kórkemdik qýaty mol dúnıelerimen qýantyp keledi. Jýrnaldyń eń utymdy jeri – balalardyń rýhanı álemindegi mańyzdy mindetti atqaryp, balabaqsha men tómengi synyp oqýshylaryna arnap shyǵarylýynda. «Baldyrǵan» balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar usynýmen shektelmeı, balalar ádebıetiniń kadrlaryn tárbıeleýde, jas tilshilerdi jasaqtaýda úlken qyzmet atqarady.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Bıyl seriktestik quramyndaǵy «Ulan» gazetiniń jaryq kórgenine 95 jyl toldy. Bala armanyna qanat bitirip, balǵyn oıǵa baǵyt bergen basylym – jasóspirimderdiń oı-sanasyn tárbıelep, dúnıetanymyn keńeıtip, armanyn aıqyndaýǵa yqpal etken rýhanı ustaz. Basylym betinde jaryq kórgen óleńder men áńgimeler, esseler men suhbattar oqyrmanyn tek oqytýǵa emes, tárbıeleýge, oılandyrýǵa, armandaýǵa jeteleıdi. Basylymnyń búgingi bıigi – tutas qazaq jýrnalıstıkasynyń bala tárbıesine baǵyttalǵan aǵartýshylyq qyzmetiniń jemisi dep ataýǵa bolar. Gazet tarıhynda Sansyzbaı Sarǵasqaev, Kemel Toqaev, Ábilfaıyz Ydyrysov, Farıza Ońǵarsynova, Seıdahmet Berdiqulov, Ýálıhan Qalıjanov, Beıbit Qoıshybaev, Ǵalym Dosken, Beısenbaı Súleımenov, Sultan Qalıuly syndy qazaq rýhanııatynyń kórnekti ókilderi bas redaktor boldy.
Aı buryn ǵasyr toıy atap ótilgen «Aq jelken» balalar jýrnaly – jas oqyrmannyń rýhanı jolbasshysy. Jýrnal betinde keıipker de, oqıǵa da balanyń óz ómirinen alynǵandaı shynaıy. Sonymen qatar «Aq jelken» balalar basylymy ǵana emes, bul – tárbıe quraly. Munda el tarıhy, mádenıet, ǵylym-bilim, ádebıet, tabıǵat, tehnologııa týraly bala tilimen tartymdy jazylady. Ár sany – balalardy erkin oılaýǵa, izdenýge otansúıgishtikke baýlıtyn mazmunǵa toly. Oqyrman jýrnaldaǵy túrli aıdarlar arqyly el men jerdi tanyp, ádebıet álemine jaqyndaı túsedi.
Balalarǵa arnalǵan qazaq baspasóziniń tarıhynda ózindik orny bar, orys tilinde jaryq kóretin tanymal basylym – «Drýjnye rebıata» gazeti. Gazet betinde el tarıhy, zamanaýı jańalyqtar, ǵylym men tehnıka jetistikteri, óner men mádenıetke qatysty tanymdyq materıaldar turaqty jarııalanady. Talantty jastarmen suhbat, vıktorınalar, komıkster, qyzyqty aıdarlar arqyly oqyrmandy mazmundy oıǵa jeteleıdi. Gazettiń ataýynyń ózi aıtyp turǵandaı, ult pen ulysty bólmeı, barsha balaǵa ortaq rýhanı keńistik usynady.
Aqparat keńistigine engen kúnnen bastap ulttyq baspasózdiń týyn abyroımen arqalap kele jatqan respýblıkalyq «Ana tili» gazeti – «Qazaq gazetteri» seriktestigine qarasty irgeli basylymnyń biri. Osy jyly gazettiń aqparat aıdynyna qosylǵanyna 35 jyl tolyp otyr. El tarıhy men urpaq tárbıesine qatysty ótkir máselelerdi batyl kóterip júrgen onyń ár sany eldik múdde men ulttyq bolmystyń únparaǵy desek, artyq bolmas. Qalam ustaǵan qaýymnyń mártebeli minberine aınalǵan gazet egemendiktiń eńseli jyldarynda memlekettik tildiń bedelin bıiktetýge, ulttyq sanany jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosty. Ásirese, basylym betinde jaryq kórgen til, dil, dástúr, din, ádebıet, mádenıet, tarıh taqyryptaryndaǵy taǵylymdy materıaldar qoǵamdyq oıdy qozǵap, halyqtyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa qyzmet etip keledi. Kúni keshe «Ana tili» gazetiniń ujymyna Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Alǵysy tabystalǵan edi.
Qoǵamnyń oı-órisi men rýhanı deńgeıin aıqyndaýda ǵylymı-tanymdyq basylymdardyń orny erek. Osy rette «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń quramyndaǵy «Aqıqat» pen «Mysl» jýrnaldary – eldegi qoǵamdyq pikirdi qalyptastyryp, ıdeıalyq ustanymdardy júıeli túrde zerdeleýge úles qosyp kele jatqan basylymdar qatarynda. «Aqıqat» – ýaqyt únin dóp basyp, dáýir daýysyn tereń paıymmen jetkizetin ıntellektýaldy jýrnal. Munda elimizdiń bedeldi ǵalymdary, sarapshylary men qalamgerleri ult pen urpaq taǵdyryna qatysty mazmundy zertteýlerin jarııalap keledi. Sol sekildi «Mysl» jýrnaly – elimizdegi orys tildi ıntellektýaldy aýdıtorııaǵa arnalǵan bedeldi ǵylymı-saraptamalyq basylym. Jýrnal betindegi qoǵamdyq ǵylymdar, fılosofııa, áleýmettaný, saıasattaný, tarıh, mádenıettaný baǵytyndaǵy mazmundy maqalalar – oıly oqyrmannyń taptyrmas oljasy.
Seriktestik quramyndaǵy oqyrmany kóp basylymdardyń biri – «Uıǵyr avazı» gazeti. Basylym – elimizdegi uıǵyr dıasporasynyń basty aqparat kózi. Onda uıǵyr halqynyń mádenıeti, tili, dástúri men qoǵamdyq ómiri, ulttar dostyǵy, qazaq pen uıǵyr halqynyń rýhanı baılanysy týraly materıaldar jarııalanady. Irgetasy 1957 jyly qalanǵan gazet eldik, memlekettik máselelerden shet qalǵan emes. Gazet betinde ult zııalylarynyń maqalalary, ádebı shyǵarmalar, jastar tárbıesine arnalǵan dúnıeler úzbeı jaryq kórip turady.
«Uıǵyr avazı» – dostyqty bekemdeıtin, yntymaqqa úndeıtin basylym. Uıǵyr qaýymynyń shynaıy únine aınalǵan gazet – elimizdiń birtutas aqparattyq keńistiginiń mańyzdy bóligi. Gazette kóptegen kásibı jýrnalıster men qalamgerler eńbek etip, qazaq jáne uıǵyr halyqtarynyń rýhanı baılanysyn nyǵaıtýǵa úles qosyp júr», deıdi «Uıǵyr avazı» gazetiniń bas redaktory Ershat Ásmetov.
«Qazaq gazetteri» seriktestiginde ult rýhanııatynyń kókjıegin keńeıtip, ulttyq sóz ónerine serpin bergen «Úrker» jýrnaly mańyzdy mánge ıe. Qoǵamnyń jandúnıesine úńilip, oı men sananyń jańǵyrýyna yqpal etip kele jatqan bul basylym búgingi ádebıet pen pýblısıstıkanyń jańasha damýyna jol ashty. Jýrnal betinde qalamy qarymdy jastardyń tyrnaqaldy týyndylary men izdenisteri jarııalanyp, olardyń shyǵarmashylyq qanaty qataıa túsedi.
«Basylym betindegi ár maqalada ulttyń taǵdyry, tildiń túıtkili, ónerdiń órisi keńinen qozǵalyp, oqyrmandy tereń oıǵa jeteleıdi. Tól ádebıetimizdiń órken jaıýyna, jastardyń oı kókjıeginiń ósýine qyzmet etip kelemiz», deıdi «Úrker» jýrnalynyń bas redaktory Jaras Sársek.
Elimizdiń aqparat keńistiginde ózindik orny bar, ǵasyrlyq tarıhy men bedeli qalyptasqan «Kazahstanskaıa pravda» gazeti – respýblıkalyq mańyzy bar saıası-áleýmettik basylym. Ol el damýynyń barlyq kezeńin shynaıy sıpattap, qoǵam damýyna, memlekettik ıdeologııanyń qalyptasýyna qomaqty úles qosyp keledi. 1920 jyly alǵash «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» ataýymen jaryq kórip, keıin birneshe ret ataýyn ózgertip, 1925 jyldan bastap qazirgi ataýyn ıelendi. Keńestik kezeńnen bastap búginge deıin bul gazet respýblıkalyq deńgeıdegi resmı aqparat kózi retinde qyzmet etip keledi. Gazet resmı basylym retindegi mıssııasyn saqtaı otyryp, eldiń damý strategııasy men reformalaryn, ulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimdi nasıhattaıdy.
Sol sekildi «Qazaq gazetteri» seriktestigine qarasty basylymdardyń ishinde qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazetin erek ataýǵa bolady. Ǵasyrdan asa ýaqyt boıy ulttyq ıdeıa men memlekettik saıasattyń jarshysy bolǵan, oıly sóz ben salmaqty pikirdiń minberine aınalǵan gazet – eldegi oqyrmany eń kóp basylym.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Oqıtyn ult» tujyrymdamasyn usynǵanda, el bolashaǵyn parasatty, bilimdi, mádenıetti urpaqpen baılanystyratynyn anyq ańǵartty. Álbette, oqý mádenıetin qalyptastyrý tek kitappen shektelmeıdi. Gazet oqý – sol úrdistiń ajyramas bóligi. Sebebi gazet – ýaqytpen úndes tiri tarıh, qoǵamdyq oıdyń aınasy. Ulttyq basylymdardy oqý – el ishindegi ahýaldy saralaý, memlekettik saıasatty tereń uǵyný, til men dilge degen qurmetti arttyrýdyń bir joly. Qazirgi aqparat aǵynynda oqyrmanǵa durys baǵyt beretin, resmı ári senimdi derek taratatyn gazet-jýrnaldarǵa degen suranys qaıta artýǵa tıis. Prezıdent bastamasyndaǵy «Oqıtyn ult» uǵymy – jaı ǵana ádebıetti paraqtaý emes, sanaly aqparat tutynýshysyna aınalý.
ALMATY
