– Osy kúni elimizde Ulttyq korpýsty qalyptastyrý máselesine aıryqsha kóńil bólinip otyr. Biraq kópshilik Ulttyq korpýs degenniń ne ekeninen áli de beıhabar. Sondyqtan eń áýeli, osy uǵymdy qarapaıym tilmen túsindirip berseńiz.
– Ulttyq tildik korpýs – belgili bir ulttyń tildik materıaldaryn júıeli túrde jınaqtap, sandyq bazaǵa túsiretin elektrondy platforma. Ony jaı ǵana mátin jıyntyǵy emes, tildi túrli qyrynan zertteýge arnalǵan ámbebap qural dep túsingen jón. Korpýsta kórkem ádebıetten bastap, gazet-jýrnal materıaldary, ǵylymı mátin, aýyzsha sóıleý úlgilerine deıin qamtylady. Eń bastysy, árbir mátinniń qaıda, qashan shyqqany, ony kim, qandaı stılde jazǵany syndy derekter qosa beriledi. Bul – tildi naqty ómirde qalaı qoldanatynymyzdy jan-jaqty zertteýge taptyrmas qural.
– Bundaı bazany jasaýdyń negizgi maqsaty men paıdasy qandaı?
– Eń aldymen, bul – tildi saqtaýdyń, damytýdyń zamanaýı joly. Jasandy ıntellekt, aýdarma júıeleri, sózdik jazý, termınologııa – barlyǵy qazir aınalyp kelgende osy korpýsqa súıenedi. Búginde úlken tildik modelder (mysaly, ChatGPT) tildi osyndaı elektrondy bazalardan úırenedi. Eger mátin durys, baı, qurylymy júıeli bolsa, jasandy ıntellekt te qazaqsha durys sóıleı alady. Al korpýs – sol mátinderdiń eń senimdi kózi. Demek qazaq tiliniń sıfrlyq keńistikte ómir súrýi korpýsqa tikeleı baılanysty. Sózderdiń jıiligi, qoldanylý orny, stıldik reńki, grammatıkalyq formasy – munyń bári korpýs arqyly zertteledi. Mysaly, Ahmet Baıtursynulynyń shyǵarmalaryna taldaý jasap, «men» sóziniń qaı kezde esimdik, qaı kezde shylaý retinde qoldanylǵanyn op-ońaı sanap shyǵýǵa bolady. Buryn bir sózdiń qoldanysyn ondaǵan kitapty aqtaryp, óte uzaq izdeıtinbiz, al til korpýsynan ol málimetti 2–3 sekýndta tabýǵa bolady. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tildik korpýs – qazaq tiliniń sandyq jadysy. Ol tildiń búginin túsinýge, bolashaǵyn boljaýǵa kómektesetin eń mańyzdy qural.
– Ulttyq korpýs sonda naqty kimderge qajet? Tek ǵalymdarǵa ma?
– Joq, tek ǵalymdarǵa emes. Muǵalimder, stýdentter, aýdarmashylar, jýrnalıster, IT mamandary, kez kelgen sala mamanynyń – bárine kerek. Mysaly, korpýs naqty bir sózdiń túrli kontekste qalaı qoldanylatynyn kórsetedi. Bul, ásirese mashınalyq aýdarmada, avtomatty mátin óńdeýde óte mańyzdy. Tipti avtomattandyrylǵan sózdikter men termınologııalyq bazalar da korpýsqa súıenip jasalady. Budan bólek, korpýstyń qyzyǵyn oqytýshylar men oqýshylar kóre alady. О́ıtkeni qazaq tilin úıretýde sózdiń shynaıy qoldanysyn kórsetý óte mańyzdy. Korpýsta naqty mysaldar jınaqtalǵandyqtan, oqýlyqtar men tapsyrmalar jasaǵanda naqty derekkóz retinde paıdalanýǵa bolady. Eger sala-sala boıynsha mátindik korpýstar jasaqtalsa, ony ár maman tutyna alar edi.
– Qazaq tiliniń mátindik korpýstaryn qurý qazirgi ýaqytta qarqyndy júrgizilip jatyr ma?
– Iá, sońǵy jyldary birshama ilgerileý baıqalady. Jalpy, otandyq til korpýstarynyń ázirlený baǵyttary men maqsattary ár alýan. Osynyń ózi zaman talabyna saı elimizdiń sıfrlandyrý jaǵdaılaryndaǵy áleýetin damytýǵa edáýir úles qosary anyq. Endi elimizdegi bizge belgili mátindik korpýstardy tizip aıtsaq, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy (https://qazcorpus.kz), Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń «Almaty qazaq tili korpýsy (http://webcorpora.net/KazakhCorpus/search/?interface_language=kz), Nazarbaev ýnıversıtetiniń ISSAI - Qazaq tili korpýsy (https://issai.nu.edu.kz/ ), «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń «Qazaq tili ulttyq korpýsynyń kishi korpýstary» (https://qazcorpora.kz/ ), L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Qazaq tiliniń fýnksııalaryn keńeıtý jáne mádenıetin arttyrý úshin ǵylymı-lıngvıstıkalyq negizder men IT resýrstardy ázirleý» jobasy (https://kazlangres.enu.kz/#/), sondaı-aq sońǵy jyldarda ázirlengen A.Baıtursynulynyń qazaqsha-oryssha parallel korpýsy (https://baitursynuly-corp.kz/kz ) jumys istep tur. Budan bólek, 2021–2023 jyldary «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń «Qazaq tili ulttyq korpýsynyń kishi korpýstaryn ázirleý» jobasyna jetekshilik ettik. Ol joba áli sol uıymda jalǵasyp keledi. Qazirgi ýaqytta «A.Baıtursynuly shyǵarmalarynyń qazaqsha-oryssha parallel korpýsyn» jasaýǵa qatysyp otyrmyz.
– Al basqa elderde ulttyq korpýs qalaı damyǵan?
– Álemdik tájirıbege kelsek, sheteldik til korpýstaryn ázirleý salystyrmaly túrde áldeqaıda erte bastalǵan. Mysaly, Batys elderinde korpýs jasaý degen – jaı bir jobalyq jumys emes. Bul – tutas ınstıtýttar, zertteý ortalyqtary aınalysatyn turaqty, memlekettik deńgeıdegi sharýa. Máselen, Ulybrıtanııada 1980 jyldary-aq Brıtan ulttyq korpýsy (BNC) jasalyp qoıǵan. Onda 100 mıllıon sózden turatyn ári túrli janrdan alynǵan aýqymdy mátin bazasy bar. Qazir bul korpýs arqyly oqýshylarǵa tapsyrma qurastyrý, jasandy ıntellektige aǵylshyn tilin úıretý syndy jumystar istelip jatyr. Al orys tiliniń ulttyq korpýsy XI ǵasyrdaǵy tarıhı jazbalardan bastap búgingi ınternet hattarǵa deıingi derekti qamtıdy. Jalpy kólemi – 2 mlrd sóz qoldanys, al quramynda 16 ishkorpýs bar. Bul jerde tildiń tek ádebı nusqasy emes, aýyzeki sóıleý, dıalekt, tipti blogtegi jazbalar da bar. Árbir sózge grammatıkalyq teg, morfologııalyq sıpattama, ýaqyt mejesi qoıylǵan. Munyń bári zertteýshige, til úırenýshige naqty derek beredi.
Chehııa da shette qalyp otyrǵan joq. 1994 jyly negizi qalanǵan ınstıtýt korpýsynyń (https://www.korpus.cz/) qazirgi kólemi – 3 mlrd sóz qoldanystan asady. Sondaı-aq korpýsta 30 tildiń parallel korpýsy jasalǵan, endi taǵy 20 tildi qosý josparlanǵan. 2012 jyldan bastap CNC Chehııanyń Bilim, jastar jáne sport mınıstrliginiń Iri zertteý ınfraqurylymdary baǵdarlamasy aıasynda qarjylandyrylady. Cheh korpýsyn iske asyrýǵa 200-den astam maman atsalysypty. Osydan-aq til korpýsyn jasaýdyń mańyzdylyǵymen qatar, jumystyń aýqymdylyǵyn baıqaýǵa bolady.
– Siz termınderdi korpýs arqyly zerttep júrsiz. Bul til saıasatyna qalaı áser etedi?
– Termıntanýshy emespin, alaıda osyndaı zertteýler de jasaldy. Termınder – tildiń ımmýnıteti. Termındi barynsha ıgerip qabyldaý máselesi til mamandarynyń zertteýlerinde jıi qarastyrylǵanymen, ózektiligin áli de joımaı otyr. Al til saıasaty tek qana zańnamalyq aktilermen shektelmeı, qoǵamnyń mádenı jáne rýhanı ómirine tereńinen enip, azamattardyń sana-sezimine yqpal etedi. Biz 2018 jyly qazaqsha nusqadan qaıtadan orys tilindegi nusqaǵa aýystyrylǵan termınderdiń 42-sin zerttedik. Korpýstyq ádis arqyly bul termınder qoldanysynyń statıstıkasyn, jıiligin, kontekstik máni anyqtaldy. Máselen, bul termınderdiń 23-i áli de qazaqsha balamada jıirek qoldanylatyny belgili boldy. Iаǵnı korpýs arqyly til saıasatynyń qanshalyqty yqpaldy ekenin de baǵamdaýǵa múmkindik bar. Qoryta aıtqanda, til tek qarym-qatynas quraly ǵana emes, ol – ǵylym. Qazaqty qazaq etip turǵan onyń tili desek, sol tildegi ár sóz – ulttyń baılyǵy. Al ony jınaqtap korpýsqa engizý – qazaq tilin ǵylym tiline, IT platformalar men tehnıka tiline aınaldyrýdyń, álemdik suranystaǵy til deńgeıine kóterýdiń basty qadamy.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
