Alaıda naqty sektordaǵy oń dınamıkaǵa halyqaralyq saýda men memlekettik bıýdjettiń oryndalýyndaǵy tómen kórsetkishter saı kelmeı tur. Eksport jyldyq mánde 11,9%-ǵa qysqarǵan. Ásirese Azııa elderine shıki munaıdy satý boıynsha qatty tómendeý baıqalady. Bul árıne, óz kezeginde Ulttyq qor túsiminiń azaıýyna, ol ári qaraı respýblıkalyq bıýdjet transfertine, memlekettik bıýdjettiń kirisi men shyǵysyna zardabyn tıgizbek.
«Sáýirdiń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha memlekettik bıýdjettiń oryndalýy 96% boldy. Alaıda onyń ártúrli quramdas bólikteriniń oryndalýynda ájeptáýir aıyrmashylyq bar. Josparlanǵan maqsattyń 86%-yn ǵana oryndaǵan respýblıkalyq bıýdjettiń ahýaly jergilikti bıýdjettiń táýir kórsetkishterine keri áser etýde. Respýblıkalyq bıýdjettiń tolyq oryndalmaýy Ulttyq qordan josparlanǵan transfertterdiń az bolýymen túsindiriledi. Bul transfertter munaı sektorynan túsetin salyq túsimderiniń azaıýyna jáne Ulttyq qordyń turaqtandyrý portfeliniń qysqarýyna baılanysty tolyq kólemde júzege asyrylmaıdy», delingen AERC sholýynda.
Ári qaraıǵy tizbek bylaı jalǵasady:
- Munaı sektoryndaǵy kásiporyndardan keletin salyq túsiminiń tómendeýi korporatıvti tabystyń azaıýyna baılanysty. Korporatıvti tabys munaı baǵasynyń arzandaýy jáne azııalyq naryqqa eksporttyń qysqarýyna baılanysty qysym jaǵdaıynda tur.
- Taý-ken ónerkásibinde aıryqsha jyldam ósim baıqalyp otyr. Bul el ekonomıkasyna eleýli úles qosyp jatyr.
- О́ndiristiń ornyqty joǵarǵy deńgeıine qaramastan munaı eksporty quldyrap jatyr. Bul ahýal egjeı-tegjeı taldaýdy talap etedi.
- Ekonomıkanyń naqty sektory eptilik kórsetýde. Qysqamerzimdi ekonomıkalyq ındıkator (QEI) bıyl qańtar-sáýirde jyldyq mánde 108,5% paıyz boldy.
Memlekettik bıýdjettiń kiris bóliginiń oryndalýy qańtar-naýryzdaǵy 93%-dan qańtardan sáýirge deıingi aralyqta 96%-ǵa deıin jaqsarǵan. Bul respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýynyń sál de bolsa joǵarylaýymen baılanysty. Respýblıkalyq bıýdjettiń kirisi josparly kórsetkishten qalyńqy, alaıda onyń deńgeıi sáýirde 86%-ǵa deıin (naýryzdaǵy 83%-dan) joǵarylady.
«2020 jyly daǵdarys bastalǵan sátten 2023 jylǵa deıin bıýdjettiń jalpy tapshylyǵy jáne munaılyq emes tapshylyq ta turaqty túrde tómendedi. Alaıda osy kezeńde munaıǵa qatyssyz tapshylyq ortasha alǵanda jalpy tapshylyq kóleminen 3,2 ese asyp tústi. Bul bıýdjettiń munaı tabysyna tym qatty táýeldi ekenin aıǵaqtaıdy. 2024 jyly eki tapshylyq ta óse bastady», deıdi sarapshylar.
Sholýda jazylǵandaı, 2030 jylǵa deıingi fıskaldy basqarý tujyrymdamasyna sáıkes, bıýdjettik baqylaý kórsetkishterine (IJО́-niń 2%-ymen shektelýge tıis jalpy tapshylyqty jáne IJО́-niń 5%-ymen shektelýge tıis munaıǵa qatyssyz tapshylyqty qosa alǵanda) 2030 jylǵa taman qol jetkizilýge tıis. Biraq fıskaldy organdar qazirden tártip buzyp jatqan kórinedi. Bıyl qańtar-sáýirde bıýdjettiń jalpy tapshylyǵy 76,4 mlrd teńgege jetse, munaıǵa qatyssyz tapshylyq 2,48 trln teńgeni quraǵan.
