Qalaqtaı qara dombyranyń shómishteı ǵana shanaǵyna Alashtyń balasyna máńgilik azyq bolar rýhanı mol dúnıe – shertpe kúıdiń baı qazynasy qalaısha syıyp kelgen deseńizshi?! Isi qazaqqa tıesili osy ıgilikti júreginiń túbine saqtap, búgingige jetkizgen Sádýaqas balasy Dáýletbek edi... Qos ishektiń boıynda bebeý qaqqan beý dúnıeniń sol Dáýkeńniń basynan ótip ketkenine de alty jyl bolyp qalypty. Biraq, qara shalǵa daryǵan kúı kıesin onyń artynda qalǵan urpaǵy – úlken uly Qaırolla men ózge de balalary hám nemereleri ustap qaldy. Qan qýalaǵan kúı sarynnyń quımaqulaq urpaqty adaspaı tapqany – Allanyń alqap, arýaqtyń jebegeni de. Sol Qaırolla Dáýletbekulymen bolǵan áńgimemiz dáýlesker kúıshiligi bir bólek, óz janynan birinen biri ótetin ózgeshe saryndy kúıler de shyǵarǵan Dáýkeńdeı tulǵanyń birtýar bolmysyn tanı túsýge arnaldy.
– Qaıreke, áńgimeni Dáýkeńniń shyqqan tegi, ósken ortasynan bastasańyz...
– Arqada bizge qarasty elge kúıdiń kıesi qonǵan deıdi. Sonaý Qyzdarbekten bastap bizdiń ákeıge deıingi aralyqty alar bolsaq, jaýhar dúnıeleri zamana synynan ótip, bizge deıin jetken Ábdı, Sembek, Maqash, Aqmolda, Ábiken, Shyryn, Begimsal degen áıgili kúıshiler bolǵan. Biz osy kisilerge atalas týys bolyp kelemiz.
Ákeı dombyrany 1988 jyldan bastap sherte bastady. Oǵan deıin, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt qolyna almaǵan eken. Onyń sebebi – Keńes ókimeti shertpe kúıge ólerdeı ósh boldy: atadan balaǵa mıras bolǵan asyl mura kóneni kókseýshi, eskiniń zarly sarqynshaǵy retinde qatty qýdalaý kórdi. Almaǵaıyp zamanda áıgili kúıshiler Sembek, Ábdıler atylyp ta ketti. Ábiken Hasenov ákemiz de kóresini kórip baqty.
Jalpy, kúıshiligi óz aldyna, ákeı on saýsaǵynan óner tamǵan sheber boldy. Áli esimde, úıdegi úlken qara qazanǵa sýdy qaınatyp, oǵan aǵashty salyp, ıip jatatyn. Biz: «Ne istep jatyr?», dep qyzyqtap, jan-jaqtan antalaıtynbyz. Sóıtsek, bizge shańǵy jasap jatqandaǵysy eken. Kıiktide turatyn aǵaıynnyń esinde bolar, bir kezderi ákeı aýylda aeroshana jasady.
– Dáýkeńniń kúıshilikten basqa biz bilmeıtin qandaı óneri boldy? Áıgili kúıshiniń búginde izbasarlary bar ma?
– Jalpy, ákeıdiń ózi jaýyryny jerge tımegen balýan bolǵan. О́kinishke qaraı, osy qyry áli kúnge deıin aıtylmaı keledi. Baıaǵyda Kıiktide turǵanynda Ybyraıdyń Qalkeni, Aqtaı degen shaldar ákeıdi Jańaarqadaǵy asqa kúresesiń dep alyp barypty. Ol kezde shaldardyń aıtqany zań. Sodan ákeı asqa barsa, túıe balýandyqqa qarsy jaqtan eki ıyǵyna eki kisi mingendeı, tórtpaq kelgen tatar jigiti túsipti. Ol kez ákeıdiń jıyrmadan endi asyp, jilik maıy tolysqan kezi eken. Sodan ne kerek, tatar balýandy jyǵyp, ataq ákeıde qalyp, báıgeni shaldar alyp, aýylǵa toılap qaıtypty.
Ákeı Bosaǵada partkom hatshysy bolyp, qyzmet etip júrgeninde de kúresken. Birde Shet aýdanynyń úshinshi hatshysy telefon soǵyp, Qaraǵandyǵa, oblystyq jarysqa baryp kúresesiń depti. Ákeı: «Meni jyndy bala dep júrmisińder, barmaımyn», dep úzildi-kesildi bas tartqan. Kónbeı qoıǵan soń, aýdannyń birinshi hatshysy Kámálı Dúısembekovtiń ózi shaqyrtypty. «Oblysqa baryp, aýdannyń atynan kúresesińder. Birinshi oryn almasańdar, sol jaqta qalyńdar, qaıtpańdar!», dep qaharyna mingen eken birinshi basshy. Sodan ne kerek, amal joq, baryp kúresip, aýdan balýandary komandalyq birinshi oryndy jeńip alypty.
Ákeıdiń kindiginen bes ul, eki qyz taradyq. Qudaıdyń qudireti ǵoı, shetimizden kúı tartamyz. Eń úlkeni – men. О́zimmen tete Halel degen inim 1999 jyly qaıtys boldy. Odan keıingi Erbol degen inim de 37 jasynda júrekten qaıtty. Marqum inimniń keremet kúıshiligi óz aldyna, ol ákeıge tartqan myqty balýan da edi: qazaq kúresi men sambodan Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberi bolatyn. Qazir onyń Aqjigit degen uly kúıshilik, ánshilik ónerimen tanylyp keledi. Til-aýzymyz tasqa, árıne, ákeıdiń ózi bul nemeresi týraly: «Mynaý sumdyq kúıshi bolady», dep aıtyp ketken. Qazir ol Qaraǵandyda mýzykalyq kolledjde oqıdy. Ákeıdiń Aqjigitten úlken Júsip degen nemeresi Almatydaǵy konservatorııada oqyp júr. Ol da saýsaǵynan bal tamǵan kúıshi.
– Dáýkeńniń úlken sahnalarǵa shyǵyp, ónersúıer, kúı uǵar qaýymǵa tanymal bolýyna bireýlerdiń yqpaly tıdi me?
– Ákeıdiń kúıshilik óneriniń jaryqqa shyǵýyna óziniń týǵan baldyzy, jazýshy Kámel qajy Júnistegi kóp eńbek sińirdi. «Muny jaryqqa shyǵarý kerek qoı. Bul degen keler urpaqqa qalar asyl mura emes pe?», dep qaırap otyratyn.
Ákeıdiń úlken sahnaǵa shyǵýy Jezqazǵannan bastaldy. Munda ol Jarqyn Shákárim, Janǵalı Júzbaev jáne basqa óner adamdary qatysqan telehabarda kúı tartty. Sodan, jańaǵy adamdardyń aıtýymen daqpyrty Almatyǵa jetti-aý deımin. Al, shyn máninde, ákeıdiń kúıshilik ónerin baǵalaǵan adam – «EL» prodıýserlik ortalyǵynyń basshysy Ǵalym Dosken degen azamat boldy. Tileýińdi bergir osy kisi 22 kúı engen kúıtabaqty arnaıy tapsyrys berip, «Arqa kúıleri» degen atpen Japonııada jazdyrtty, sonyń ishinde Dáýletbek Sádýaqasovtyń oryndaýyndaǵy kúıler de bar. Ákeıge quny on myń dollardan asatyn sahnalyq shapan tiktirip berdi, Qapshaǵaıdan alty qanat aq úıdi barlyq jabdyǵymen ákeldirip bergeni taǵy bar. Ol azdaı, tapsyryspen ákeı týraly «Telaǵys» fılmin túsirtti.
Dáýkeń shertpe kúıdiń zamany týyp, baǵalana bastaǵanyna erekshe shattanyp júrdi. «Shirkin, Almaty ónerdiń ordasy ǵoı!» dep ol jaqtaǵy jurttyń ónerge, shertpe kúıge degen yqylasyn tańdaı qaǵa maqtap otyratyn. Qarshyǵa Ahmedııarov syndy birtýar óner ıesiniń konservatorııaǵa alyp baryp, stýdentterge kúıden dáris bergizgenine de dán rıza bolyp júrdi. Odan beride, ónerdiń shyn janashyry, sol kezdegi Shet aýdanynyń ákimi Qaıyrjan Tileýbergenov te ákeıge qolynan kelgenshe jaqsylyq jasaýǵa tyrysty: jasy jetpiske jetken ákeı mádenıet úıinde dombyra sabaǵyn júrgizip, sol úshin eńbekaqy alyp júrdi.
– Dáýkeń kimderdi ustaz tutty?
– Ákeı kúı tartýdy Kıikti aýylynda turǵan Anarbek degen jyrshydan úırendim dep otyratyn. Odan keıingi ustazy – keremet kúıshi Shyryn degen ákemiz bolypty. Shyryn ákemiz kúıdi kıiz úıdiń ishindegi bolyskeı kereýettiń ústinde otyryp tartady eken. Sonda aǵyl-tegil jylap otyratyn kórinedi. Sodan bir mezgil bolǵanda: «Má, sen tarta qoıshy, men bir jerge baryp keleıin», dep dombyrany ákeıge berip, ózi tysqa shyǵyp ketedi eken. Sondaǵysy, bala qysylmaı tartsyn dep, ózi úıdiń syrtynan tyńdap turatyn kórinedi. Ara-tura úıge kirip: «Myna jerin bylaı tart», – dep túzetip ketip júredi deıdi, jaryqtyq. «Kúı tartyp otyryp nege jylaıtynyn keıin bildik qoı. Sol ýaqytta onyń Hasen degen jalǵyz uly soǵysta, qyzy Bıbisara Omby jaqta turmysta eken. Sonda balalaryn saǵynyp jylaıdy eken ǵoı...», – dep otyratyn ákeı.
Negizi, ákeı kúıshiler ortasynda ósken. Shyrynnan keıingi ustazdaryn aıtsam, Dáýkeń áıgili kúıshi Ábiken Hasenulynyń kózin kórip, kúılerin tyńdaǵan. Sodan keıin, jezdesi Ábdiǵalı kúıshiden de biraz dúnıeni úırenipti. Ákeı Táttimbettiń kúılerin túgelge derlik bilemin dep otyratyn. Keıbireýler «Bestóreni» tókpe kúı sııaqty urǵylap tartady. Al ákeıdiń tartysy múlde bólek bolatyn. Bappen, baıaýlatyp otyryp, bıpazdatyp tartatyn.
Ákeı Qyzdarbek kúıshini pir tutty, óle-ólgeninshe aýzynan tastamaı ketti. Qyzdarbek ákemiz shynashaqtaı ǵana, usqynsyzdaý adam eken. Kúı tartqanda bar dúnıeni umytyp, tula boıynan ter de ketedi, kózinen jas ta parlaıtyn kórinedi. Kúı sarynyna elitetini sonshalyq, tórden bosaǵaǵa deıin quıryǵymen jyljı beredi eken.
– Dáýkeńniń qansha kúıi bar?
– Negizi, ákeıdiń kóp kúıi bolǵan. Al «EL» prodıýserlik ortalyǵy shyǵarǵan kúıtabaqqa jazdyrǵany altaý-aq. Sońǵy shyǵarǵan kúıi – «Anaǵa arnaý». Kúıleriniń kóbisi dombyra ustamaı júrgeninde umyt bolyp ketti-aý deımin...
– Qaıreke, ákeı sizdi kúıshilik ónerge arnaıy baýlydy ma, joq, álde, bul qanmen berilgen dúnıe me?
– Meni Dáýkeń 2007 jyly Aqqyzdyń Aqtoǵaıda ótken 110 jyldyq toıyna alyp bardy. Kelesi jyly Almatydaǵy «Máńgilik saryn» dep atalǵan óner festıvaline ertip baryp, «Muń qosbasardy» tartasyń dedi. Ákeı tartatyn barlyq kúıdi bilem. «Nege «Muń qosbasardy» tartam?» dep oıladym da qoıdym... Mine, sodan beri Qyzdarbek ákemizdiń «Muń qosbasaryn» tartyp kelemin.
Birde ózimizge qaraǵan aǵaıyn jıylǵan bir otyrysta barymdy salyp, Ábdıdiń «Táýbe qosbasaryn» tarttym. О́zimshe máz bolyp, ákeıden maqtaý estımin ǵoı dep otyrǵanmyn. Sodan tysqa shyqqan bir mezgilde ákeı: «Sen ne kúı tarttyń, munyń qalaı?», – dep qatty keıidi. Sóıtsem, men jeldirtip, jyldam tartqan ekenmin. Dáýkeń birtalaı shákirt daıyndaǵan adam. Shákirtteriniń bárine: «Shekti bostaý tartyp, baıaýlatyp shertińder. Sonda dombyranyń úni qońyrlanyp shyǵady», dep otyratyn.
Jalpy, ákeı «Kúı tartqanda bar yqylasyńdy salyp, taza júrekpen tart» degendi jıi qaıtalap otyratyn.
– О́z janyńyzdan shyǵarǵan kúıińiz bar ma?
– Men áli kúı shyǵara qoıǵan joqpyn. Biraq, bir sarynnyń aınalsoqtap júrgenin sezemin. Qaraǵandyda Bıdaly degen ózi kúıshi, mýzyka pániniń muǵalimimen tanystym. Sol jigit bir saryndy shertip otyrǵanymda: «Oı, mynaý daıyn kúı ǵoı!», degen edi. Maǵan salsa, ol áli pise qoımaǵan dúnıe sııaqty bolyp turady.
– Sizdiń dombyra shabatyn ónerińiz bar deıdi...
– О́zim ishki ister organdarynda 25 jyl qyzmet etip, 1996 jyly zeınet demalysyna shyqtym. Qol bosaǵandaı boldy. Jasymnan ákeıge tartsam dep armandaıtynmyn, kúıin tartyp, qolónerin ustaǵym keldi. Sodan, zeınetkerlikke shyqqan jyly ákeıge eliktep, men de dombyra shaptym. Kádimgi temirjoldaǵy relstiń astyna tóseıtin shpaldan... Álgi dombyranyń sheshen sóılegeni sondaı, Astanadaǵy Mýzyka akademııasynyń oqytýshysy Janǵalı Júzbaev jata kep jabysty. Birinshi jasaǵan dúnıem bolǵan soń, bermedim. Qazir ol dombyra Aqsý-Aıýlydaǵy Halel inimniń úıinde tur.
Ekinshi jasaǵan dombyramdy ákem unatyp, ózi menshiktep aldy. Aldyńǵysyna qaraǵanda bul úlkendeý, salmaqtyraq bolyp shyqty. Bul aspappen ol «Kúı-kerýenge», «Máńgilik sarynǵa» qatysty, áıgili kúıshilerdiń Qazaq radıosynyń «Altyn qoryna» ákeıdiń oryndaýynda jazylǵan týyndylary da osy dombyranyń shanaǵynan shyqqan. Qazir bul dombyra meniń qolymda.
– Dáýkeńniń dúnıeden óterinde aıtqan amanaty boldy ma, qandaı ósıet qaldyryp ketti?
– Allaǵa shúkir deıtinimiz, ol kisi aldyndaǵy ákelerinen qalǵan ısi qazaqqa ortaq asyl murany aman saqtap, bizge tabystap ketti. Dúnıeden óterinde maǵan aıtqany – osy shertpe kúıdiń ǵumyryn jalǵastyr dep batasyn berdi. Ákemniń ómiri men óneri izsiz qalmasyn degen nıetpen byltyr «Kúı-ǵumyr» atty eńbegimdi kitap etip jaryqqa shyǵardym.
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDINOV,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy.
