Tarıhı-ólketaný murajaıy Shymkentte 1920 jyly ashylǵan. Á.Kenesarın jádigerdi 1931 jyly 8 maýsymda tabystaǵan. Ony sol kezdegi esep jýrnalyna tirkelgen jazba arqyly rastaýǵa bolady. Mýzeı qundy mura úshin han nemeresine 100 som tólegen. Murajaıda 80 myńnan asa ártúrli eksponat saqtalǵan. Eń kóne jádiger sonaý tas ǵasyrynan bastalady.
Qylyshtyń júzi temirden soǵylǵan. Uzyndyǵy – 70 santımetr. Qyny taza bylǵarydan istelgen. Saby aq súıekten jasalǵan. El bılegen Shyńǵys han urpaqtary úshin aq súıek baǵaly sanalǵan. Sabynyń jińishke bolý sebebi han Kene orta boıly kisi bolǵan desedi. Shaıqasta ustaǵanǵa yńǵaıly bolý úshin ádeıi solaı jasaǵan bolýy múmkin dep topshylaıdy mýzeı qyzmetkeri Aıgúl Tólendıeva. Jalpy, Kenesaryda soǵys qarýy kóp bolǵan. Qaıqy qylysh – sonyń bireýi ǵana.
A.Tólendıevanyń aıtýynsha, qujatta Kenesary hannyń qylyshy óte eski, tot basqan dep kórsetilgen eken. Biraq qylysh búgingi tańda jaltyrap tur. Tipti elektr shamynan túsken jaryqqa shaǵylysady. Mýzeı qylyshqa eshqandaı restavrasııalyq jumys júrgizbegen. Qylyshtyń qynyn ǵana aýyq-aýyq kamfor maıymen súrtip turady. Jádigerdi kútip ustaý úshin solaı isteıdi. Al qylyshqa eksponat retinde qoıylǵaly beri eshkim qol tıgizbegen. «Mýzeıde istep kele jatqanyma jıyrma jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde qylyshty súrtip, tazalaǵan kezimiz bolǵan emes», deıdi A.Tólendıeva. Mamannyń pikirinshe, qylyshtyń jaltyldaýy júziniń tek temirden emes, basqa da qosymsha metaldardan soǵylǵan bolýy yqtımal. Biraq mýzeı osy kúnge deıin qylyshqa áli eshqandaı saraptama júrgizbegen. Sondyqtan qaı metaldan jasalǵany týraly naqty aqparat joq.
Abylaı hannyń nemeresi Kenesary Qasymulyn bilmeıtin qazaq joq. Ol – Reseı ımperııasynyń otarlaý saıasatyna qarsy kúresken dańqty tulǵa. 36 jasynda 1838 jyly Kenesary bastaǵan qol Aqmola qamalyn shabýyldap, tas-talqan etedi. 1841 jyly quryltaıda úsh júzdiń balasy Kenesary Qasymulyn qazaqtyń hany etip saılaıdy. Sol sátten bastap han Kene azattyq úshin kúresti kúsheıte túsedi. Biraq oǵan Reseı ımperııasy, Qoqan handyǵy, keıbir qazaq sultandary qarsy turady. 1847 jyly Kenesary han 15 myń qolmen qyrǵyz jerinde urys júrgizedi. Birneshe kúnge sozylǵan shaıqasta han tutqynǵa túsip, sońynda qaza tabady. Azattyq úshin kúresken osyndaı alyp tulǵanyń murasy búginde Shymkenttegi tarıhı-ólketaný murajaıynda saqtaýly tur.
Al atasynyń qylyshyn mýzeıge tabystaǵan Ázimhan Kenesarın – han Keneniń 8 ulynyń biri Ahmettiń balasy. 1878 jyly Shymkentte týǵan. Osy qaladaǵy ýchılıshede oqyǵan. Á.Kenesarın – 1905 jyly Reseı ımperııasy Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy S.Vıttege petısııa jazǵan azamattardyń biri. 1917 jyly Áýlıeata oıazy qazaqtarynyń sezin uıymdastyryp, ekinshi búkilqazaq sezi tóraǵasynyń orynbasarlyq qyzmetin atqarǵan. 1921 jyly Syrdarııa revolıýsııalyq komıtetiniń hatshylyǵyna saılandy. 1930 jyly «ultshyldyq» jalasymen tutqynǵa alynady. Qaıqy qylysh Á.Kenesarınge atadan balaǵa mura arqyly berilgen. Ony qansha ýaqyt ózinde saqtaǵany belgisiz. Deıturǵanmen birinshi qamalýdan bosap shyqqan soń aldaǵy taǵdyrynyń qalaı bolaryna alańdap, azattyqtyń aq tańy úshin ózin qurban etken atasynyń qarýyn mýzeıge tapsyryp úlgeredi. О́kinishke qaraı, Á.Kenesarın 1937 jyly ekinshi ret tutqyndalyp, sol jyly atý jazasyna kesiledi. Repressııa qurbanyna aınalǵan qazaqtyń ult zııalysy tek 1956 jyly aqtalady.
Murajaı qyzmetkeri A.Tólendıevanyń aıtýynsha, han Keneniń qaıqy qylyshy mýzeıge kelýshilerdiń nazaryn ózine aýdarǵan eń qyzyqty eksponattardyń biri eken. Elimizdiń óńirlerine jasalǵan issaparda da bul jádigerdi adamdar kóbirek tamashalaıdy. Qazaqstannyń ár óńirinde ótetin mýzeılik kórmelerde qazaqtyń sońǵy hanynyń qylyshy eń qundy jádiger retinde kelýshilerdi birinshi qyzyqtyrady.
ShYMKENT
