Jaqsylyq DOSQALIEV, professor: Adam óziniń ary aldynda taza bolýǵa tıis

– Jaqsylyq Aqmyrzauly, Gıppokrat antyn qabyldamas buryn dáriger bolamyn dep áýeli ákeńizge ant bergen eken­siz. Nege dál hırýrgııany tańda­dyńyz?

– Men negizi ınjener bolǵym keldi. О́ıtkeni 70-jyldary bul mamandyqtyń bási bıik edi. Oqýshy kúnim, birde Aqtóbe­degi hımkombınatqa ekskýrsııa­ǵa apardy, sonda «Mynaý ınjener Qosybaev, Bul – ınjener Álibaev» dep atpal azamattardy tanystyrǵany, olardyń kıimderi, basyndaǵy shlemi, sýretteri qur­met taqtasynda ilingen bilikti ınjenerler beınesi meni erekshe qyzyqtyrdy. Sóıtip, 9-synypta Shymkenttegi ataqty hımııa-tehnologııa ınstıtýtyna oqýǵa qalaı túsýge bolatynyn surap hat jazdym. Jaýapta kórsetilgen pánder boıynsha daıyndalyp júrdim. Sol ýaqytta ákem qyltamaq bolyp aýyrdy, ol kezde bul aýrýdyń emi joq. Qatty qınalǵanyn kózimmen kórdim, soıqan soǵysty kórgen ákem aýrýǵa berile qoıǵan joq. Bar jaǵdaıyn maǵan aıtady, sebe­bi úıde jalǵyz ulmyn, qalǵany qyzdar, ózim jetekteımin, jýyndyramyn, kıindiremin, dáretke shyǵaramyn. Derti ábden dendegen sátte aýrýdy basatyn ýkol salǵyzý kerektigin eske salamyn. «Dáriden basym aınalady, odan da maǵan eki shelek qar ákelip, aıaǵyma, ústime salshy, janyp bara jatyrmyn» deıtin. Sodan sýyq qarmen denesin kómip, ústin japqyshpen qymtap qoıamyn, uıyqtap qalady. Tamaq ótpeıdi, sý ishedi, qusyp tastaıdy. Halin surap kelgender «Oı, Aqmyrza, jazylyp ketesiń» deıdi, soǵan bala kóńilmen senip júrdim. Bir kúni ol meni shaqyryp qolyndaǵy saǵatyn berdi: «Má, mynany endi sen taǵasyń, anańa, qaryndasyńa, áke, ájeńe (ákemniń aǵa-jeńgesin solaı ataýshy edik) qara. Endigi jaýapkershiliktiń bári – sende», dedi. Kózime jas kelip qaldy, sonda ákem: «Azamat emessiń be, qalaı saǵan senem men! Osy úıdiń ıesisiń ǵoı. Bar endi, men kishkene demala turam», dep máńgi uıqyǵa ketti. Basqa bólmege baryp, odan saıyn toqtaı almaı jyladym, sodan uzaq oılanyp, hırýrg bolam dep sheshtim, endigi isim dál ákemdi alǵan osy aýrýmen bolsyn dep ózime ant berdim. Injener bolýǵa daıyndalyp júrgen pánderim dáriger mamandyǵyna da saı kelip, Aqtóbe medısına ınstıtýtyna tústim.

– Instıtýtty úzdik bitirgen soń aýrýhanada jumys istep, ári qaraı da bilim jetildirý úshin Máskeýge attandyńyz, ol jaqtan elge ne alyp keldińiz?

– Men ózime, ákeme bergen sertimdi bir sátke de umytpadym, ınstıtýt bitirip, jergilikti aýrý­hanada jumys istegenimmen, óńeshke operasııa jasaý týraly oı mıym­nan shyqpady. Sodan izdenip, ondaı operasııany Onkologııa ıns­tıtýtynda jasaıtynyn bildim. 1985 jyly sondaǵy aspırantýraǵa túsemin dep Almatyǵa attandym. Onda túsetin adamdardy aldyn ala daıyndap qoıady eken, «Qaıtesiń, Almatyda biraz kúlip-oınap, óz aýylyńdaǵy ınstıtýtqa bara ǵoı» degen professorǵa kózdegenim bilim alý ekenin aıtyp, ózimdi synap kórý úshin emtıhanǵa jiberýdi surap, óte jaqsy tapsyryp shyqtym. Bir professordyń aspıranty ótpeı qalyp, meni oqýǵa shaqyrdy. Sodan bir kún buryn sol ınstıtýtta isteıtin jerlesim jolyǵyp qalyp, maǵan munda ǵylym joq ekenin, tek myqty hırýrg, akademık Muhtar Álıevte oqýǵa bolatynyn nemese Máskeýge barǵan jón ekenin aıtty. Túsip turǵan oqý­dan bas tartyp, Máskeýge kettim. KSRO Ǵylym akademııasynyń Búkilodaqtyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵyna oqýǵa tústim. Ańdap qarasam, professor Aleksandr Fıodorovıch Chernoýsov basqaratyn «Asqazan jáne óńesh hırýrgııasy» bólimi bar eken. Chernoýsovtyń óńesh pen asqazanǵa kózdi jumyp turyp operasııa jasaǵanyna kýá boldym. О́zim basqa bólimge, ózge professorǵa stýdent bolsam da Chernoýsovtyń operasııalaryna suranyp, kirip júrdim. Kandıdattyq dıssertasııa qorǵap Aqtóbege oraldym, Máskeýde úırengen operasııanyń barlyq túrin jasadym, óńeshten ózge. О́ńeshke bizde Muhtar Álıev jasaıtynyn estip, Almatyǵa qaıta kelip, «Uıqy beziniń transplantasııasy» atty doktorlyq taqyrybymdy kórsetip, jumysqa alýyn suradym. Kelisetinin, biraq úı máselesin ózim sheship kelýimdi tapsyrdy. 90-jyldardaǵy toqy­raý kez, Aqtóbedegi 3 bólmeli páterimdi Almatydaǵy 2 bólmege aýystyryp, bala-shaǵamdy ertip, ǵylymnyń sońyna tústim. Sol jerde zerdelep júrip, doktorlyq dárejemdi qorǵap, uıqy bezin aýystyrýdy, óńeshke operasııa jasaýdy tolyq ıgerip aldym.

– Kóbi ǵylymnan ketip jatqan kezde kelgenińizdiń ózi er­lik eken, al ákeńizge ber­gen anty­ńyzdy qashan oryn­dadyńyz?

– Almatydan Aqtóbedegi ınstıtýtqa rektor bolyp bardym. О́sken óńirimde alǵash ret óńeshke operasııa jasadym. Sol sátte baryp «Áke, mine, ýádemdi oryndadym!» dep ishteı keýdemde tynyshtyq ornaǵan edi. Qazir kózimdi jumyp turyp óńeshke operasııa jasaı alamyn.

– Siz eki ret mınıstr, rektor, depýtat boldyńyz, sóıte tura adam ómirin arashalaý isinen de qol úzbedińiz, qalaı úlgerdińiz? Bul kásipke degen adaldyq pa, álde járdem suraǵan jandarǵa janashyrlyq pa?

– Mynaý (arqasy bıik qara kreslony kórsetip – red) – ýaqytsha nárse. Uly Áıteke bıdiń aıtqan sózi bar: «Baq degeniń – qus, qonady da ketedi. Taq degeniń – tús, kiredi de ketedi. Baılyq degeniń – muz, erıdi de ketedi. Máńgilik qalatyny – adal is». Adal dáriger bolsam – osy máńgilik dep túıdim. Mysaly, meni eshkim rektor, depýtat, komıtet tóraǵasy, mınıstr dep tanymaıdy, birdi-ekili qyzmettes bolǵandar bolmasa. Kópshilik dáriger, hırýrg dep biledi, maman dep keledi. Adal, kásibı, myqty maman bolý – birinshiden, abyroı ákeledi, ekinshiden, ataqty da beretini osy. Qalaı úlgerdiń degenge kelsek, qaı zamannan beri kele jatqan ádetim – tańym 5-te atady, qazir túngi 11-de uıyqtap qalamyn, buryn 12-lerde jatatynmyn. Memlekettik qyzmette júrgenimde tańerteń saǵat 6-8 aralyǵynda operasııa jasap, saǵat 9-da jumysta otyratynmyn. Janashyrlyqtan góri eńbeksúıgishtik degen durys bolar. Munyń bári – ákemniń qanymen, anamnyń sútimen sińgen qasıetter. Ákem soǵysqa bir qolyn berip kelgen adam, biraq eshqashan múgedektigin alǵa tartyp, 6 balasyn asyraý úshin bireýden birdeńe suraǵan joq. Al anam meni bosan­ǵanda 3-aq kún dekrette otyryp, zaýyttaǵy jumysyna shyqqan. Balasyn emizýge 45 mınýt beredi eken, 3 shaqyrym jerden jaıaý kelip, meni emizip otyrǵanda úlken ápkem sheshemniń aýzyna tamaq salyp otyratyn kórinedi. Qaıtarda aýyr, janbaı qalǵan kómirdi (shlakty) qaptap tasyp, úıin jylytqan. Mine, eńbek! Biz osyny kórip óstik, eńbekpen kelgen nandy jep jetildik. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen.

– О́zińizdi bilikti dáriger et­ken ǵylym sekildi. Sebebi siz­di erteden biletin áriptes dosta­ryńyz únemi zertteýmen shuǵyl­danatynyńyzdy aıtady. Dese de árdaıym ǵylymı mekemede jumys istegen joqsyz ǵoı...

– Siz ekeýmiz qazir men jumys isteıtin №2 qalalyq aýrýhanada otyrmyz. Bul eshqandaı da ǵylymı ınstıtýt, zertteý orta­lyǵy ıa ýnıversıtet emes, soǵan qaramastan, eshkim mindettemese de shákirtterimmen birge mynadaı (tartpasynan keıingi 2-3 jylda alǵan patentter, avtorlyq qu­qyqtar týraly qujattaryn kór­setti) jumys júrgizip otyrmyz. Izdenisti úzbeıtin adam kez kelgen jerde ǵylymmen aınalysa alady. Jaı praktıkalyq jumys ǵylymı jumyspen qatar júrmese, nátıje bolmaıdy. Jańa emdeý-dıagnostıkalyq tásilder osyndaı izdenisten týady. Bul úshin ıns­tıtýt ashyp, ortalyq qurýdyń qajeti joq, nıet, ǵylymǵa degen súıispenshilik kerek.

– Kez kelgen sala tereń bilim, jiti zertteýsiz damymaıdy. Biraq kóp adam buǵan mán bermeıdi, ǵylym nege ekinshi orynǵa ysyrylyp qala beredi?

– Naǵyz ǵalymdar bar, sodan soń jasandy ǵalymdar bar. Jasandy ǵalymdar óz dıs­serta­sııa­synyń taqyrybyn da bilmeıdi, ádette ataǵy, ǵylymı dárejege beriletin aqshasy úshin barady, ishi bos keledi. О́ıtkeni olar ǵylymı zertteý jumysynyń dámin sezbeıdi, sezbegennen keıin basyna altyn quısań da nátıje shyǵara almaıdy. Dámi – zertteýdiń túpki jemisin kóre bilýde, ony óndiriske, qoldanysqa engize alýda. Aldymyzda jatqan osynshama patenttiń aınalasynda júrgen shákirtterim – meniń jemisim.

– Sizdiń atyńyz atalǵanda, eń aldymen baýyrdy aýystyratyn myqty maman retinde tanıdy. Transplantologııada óte kúr­deli jumysqa jatatyn osy organ­dy almastyrý isin qalaı meńgerdińiz?

– A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa orta­ly­ǵynda jumys istep júrgenimde meni jáne taǵy bir professordy Ger­manııaǵa jiberdi. 6 aı boıy ba­ýyr aýystyrýdy úırendik. Eli­­mizde Muhtar Álıevpen birge alǵash ret 1997 jyly baýyr aýys­tyr­dyq. 2013 jyldan bastap eli­­mizge ba­ýyr transplantasııasyn engizdim. Ońtústikkoreıalyq dosym, professor Lımen birge Ult­­tyq ǵylymı medısınalyq orta­­lyǵynda baýyr aýystyrdyq. Sodan soń respýblıkadaǵy hırýrg­ter­­­di úı­renýge shaqyrdym, solar­dyń ishinde Bolatbek Baıma­hanov ta bar.

– Tin jasýsha (stvolovye kletkı) deımiz ǵoı, rezervtegi tinderdi «tiriltý» ádisin de elimizde tuńǵysh engizgen edińiz. Qalaı júzege asty?

– Sol 1997 jyly Muhtar Álıevke kelip, endi «stvolovye kletkı degen dúnıe bar, osymen aınalysyp kóreıik» dedim, ǵylymı jýrnaldardan oqyp alǵanmyn ǵoı. Búkil qarajat baýyr aýystyrýǵa ketken, qorjyn bos. Sodan Aqtóbege rektor bolyp barǵanda osy iske kiristim, 5-6 kafedra meńgerýshilerin jınap «Embrıonaldy tin jasýshany engizeıik» dedim, olar ań-tań. «Mynaý rektordyń basy isteı me?» degendeı túrmen qarady, «Biz qaıda, jasýsha qaıda?» degen shyǵar. Jınalǵandarǵa osy taqyryptaǵy ǵylymı ju­mystardy qarap, taýyp­ ákelýge 1 aı ýaqyt berdim. 1 aıdan keıin taǵy jınap suradym, eshteńe joq. «Onda 10 kún ýaqyt beremin, taǵy eshteńe shyǵara almasańdar, oryndy bosatyńdar» dep qysqa qaıyrdym. Ýaqytynda taǵy jınadym, sóıtsem bar eken, talaı materıaldy taýyp ákelipti. Bárin ózim oqyp, taldap, kafedra meńgerýshilerinen áldeqaıda jas 10 shaqty dosent, assıstentti jınap, jańa zertteý taqyrybyn usynyp edim, olardyń kózi janyp ketti. Orynbordan zertteýge qajet 20 egeýquıryqty (ishin­­de 1 erkegi bar, qalǵany urǵashy) satyp aldyq. Bir urǵashysy týýǵa ábden jaqyndaǵanda assıstentterge kúni-túni kúzetýdi tapsyrdym. Túnniń bir ýaǵynda qońyraý tústi, dereý áreketke kóshtik, óıtkeni balasy emip qoımaı turyp bólek alý qajet. 20 egeýquıryqtyń 10-na dári egip, qoldan baýyryn zaqymdadyq. Jańa týǵan egeýquıryqtyń balasynan, ıaǵnı uryqtan arnaıy ádispen jasýshalaryn alyp, ábden álsirep jatqan tyshqandarǵa jiberdik. Úsh kúnnen keıin qarasaq, aýyrǵan baýyrdyń ishinde jasýshalar tirilip jatyr. 2 aıdan keıin saý, jańa baýyr paıda boldy. Osy bir zertteý jumysynyń aınalasynda qanshama doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Sóıtip, bizdegi tinderdi tiriltý ádisiniń otany Aqtóbe bolyp tarıhta qaldy. Astanaǵa kóship kelgennen keıin ári qaraı adamdarǵa klınıkalyq zertteý júrgizdik, túsik tastaǵandaǵy uryqtan materıal alyp, 6 túrli (baýyr, búırek, júıke, alqa bezi, uıqy bezi, she­mirshek jasýshasyn) «tiriltý» ádisin engizdik. Nátıjesinde, osy taqyryptaǵy jumysqa birneshe jyl buryn Abaı Baıgenjın bastaǵan shákirtterim Memlekettik syılyqty ıelendi.

– Ǵalymnyń oılap tapqan ónertabysy adamzatqa ortaq. Bir qyzyǵy, osy tinderdi «tiriltetin» ádisińiz ınsýlt alǵanda ózińizdi emdeýge qol­danylypty. Bul sáıkestik pe, álde eńbektiń jemisi me?

– Iá, bul artymnan ergen, bar bilgenimdi aıanbaı úıretken izbasarlarymnyń maǵan jasaǵan janashyrlyǵy shyǵar. Kez kelgen jumysyńnyń nátıjesi, ónimiń ózińe qaıtyp kelýi múmkin, kásipke adaldyq ta osy úshin kerek. Meni adam bolady dep eshkim oılaǵan joq, sot kezinde ádeıi istedi dep qaraýsyz qaldyrdy. 8 aı boıy
1 adamdyq kameraǵa qamap tastady. Sol jalǵyzdyq maǵan ótip ketti, janyma qatty batty. Bir jaǵym tolyq istemeı qaldy. Insýltten keıin 5 jyl boıy ońaltýdan óttim, barmaǵan jerim joq, Japonııa, Germanııa, Ońtústik Koreıa men Túrkııaǵa shapqyladym. Sonyń ózinde, qarańyz, sol qoldaǵy bas barmaǵym qysqa bolyp qaldy, áli kúnge ınsýlt alǵan qolymdaǵy eki saýsaǵym istemeıdi, 8 saýsaqpen operasııa jasap júrmin, bastapqy úsh saýsaq eken ǵoı qysqyshqa keregi (kúlip).

– Sizdi sotqa súırelep, súrindirýge tyrysqan sátten, sol synnan ne alyp shyqty?

– Adam óziniń ary aldynda taza bolýǵa tıis, sonda synaqta synbaıdy. Men aldymen óz arymnyń aldynda taza ári soǵan senimdi bolǵandyqtan, túptiń túbinde shyndyq meniń jaǵymda ekeni belgili boldy. Dálelderi joq qoı, aıyptary kúlkili, jaýaptary sáıkespedi. Shyndyq bireý ǵana, eki shyndyq bolmaıdy. Al ótirik kóp bolýy múmkin, ótirikti shyndyq báribir jeńip shyǵady.

– Dostaryńyz siz týraly suhbattarda joǵary laýa­zym­da otyrǵan kezderde de esh ózger­megenińizdi aıtady. Biraq qan­shama jyldyq adal eńbe­gińiz bola tura naqaq ket­ke­ni­ńizde ózińizdi ózgert­tińiz be, qaı qasıetińizden ıa usta­ny­my­ńyzdan aınydyńyz?

– Eshkimge senbeıtin boldym.
Jeti jyl boıy dárigerlikke oqy­ǵanda adamǵa senýge, aldyńa aýrýyna em surap kelgenderdi emdeýge úıret­ti. Al basyma túsken jaǵdaıdan túıgenim – eshkimge senbeý kerek eken.

– Sizge qııanat jasaǵandardy bilesiz be?

– Bilemin, biraq eshkimdi qarǵaǵan da, ósh alǵan da joqpyn. Aqqa Qudaı jaq, Allaǵa tapsyrdym. Sóıtken adamdardyń bireýi de ońǵan joq, basty fıgýrant mıyndaǵy isikten qınalyp óldi, bireýi jol apatynan ketti, úshinshisiniń balalary nashaqorǵa aınaldy.

– Jetpis jasta operasııa úste­lin­de 5-12 saǵattap aıaqta turý­ǵa densaýlyq kerek. О́z den­saý­ly­ǵyńyzdy qalaı kútesiz?

– Qazir 12 saǵattyq operasııa jasamaımyn. 67 jasqa deıin 12 saǵat jasap tura beretinmin. Koronavırýspen aýyryp, ókpem­niń 65 paıyzy zaqymdanyp, sol álsiretip ketti. Osy kúni kóp degende 6-7 saǵattyq operasııaǵa shydap beremin. Kóbine kúrdeli operasııalarǵa kiremin. Densaý­lyqty kútýge kelsek, araq ishpeı­min, temeki tartpaımyn, durys tamaqtanamyn.

– Dárigerdiń mindeti áskerı tártipten bir mysqal kem emes qoı, oǵan qosa zertteý ju­my­­syńyz bar. Osyndaı jas­ta da suranysqa ıe bolý, óz kásibińdi bilikti maman retinde jalǵastyrý úshin ne kerek?

– О́z kásibińe degen jan­kesh­ti súıispenshilik kerek. Súıis­penshilik bolsa, Qudaı da adamǵa densaýlyq beretin sııaqty.

– Bizde, ásirese oblystarda ǵalym dárigerler az, aýyl medısınasynyń hali múshkil, qaıtsek jaqsarta alamyz?

– Aýylda halyq bar, biraq ınfraqurylym joq, nashar. Úkimet aýylǵa kadr tartýǵa kóp jaǵdaı jasap jatyr. Báribir maman tapshy. Bul máseleden «Mobıldi telemedısına» joba­sy alyp shyǵa alady. Ár aýdanda 5-6 jol tańdamaıtyn jeńil kólik bolýy kerek. Sol kólikke aýrýdy anyqtaıtyn, kóz, qulaqty qaraýǵa bolatyn, EKG, ÝDZ sııaq­ty eń qajetti dıagnostıka­ túrlerin jasaıtyn arnaıy medısınalyq apparat ornatylady. «Mobıldi tele­medısına» jobasyndaǵy kólikte dıagnostıka jasaǵan feldsher tıisti dárigerge habarlasyp em-dom jazyp beredi. Osylaısha, adamdar shalǵaıda turǵanyna qaramastan, bastapqy medısınalyq qyzmetti ýaqtyly, sapaly alyp, der kezinde emdele alady. Buryn mınıstr kezimde engizgen jyljymaly medısınalyq poıyzdar áli de júıtkip júr. Tipti qalaishi­lik jyljymaly flıýrografııa kólikteri de jumys istep tur. Osy kúni qoldanystaǵy jyljymaly medısınalyq beketter tek jol bar aýyldarǵa barady, al jol salynbaǵan jerlerge men aıtqan tásil – tıimdi.

– Dalada dári satý isin shektep, rettegen de siz edińiz. Bizdegi farmasevtıka qazir kimniń qolynda?

– Elimizge dári ákeletin ár fırma óz bilgenin jasap otyr. «Áı deıtin aja, qoı deıtin qoja joq». «SK-farmasııa» kompanııasy kepildendirilgen kómekke ǵana dári satyp alady, aýrýhana, emhanalarǵa taratady. Al dári­hana­lardaǵy taýarlardyń baǵasyn fırmalar ózderi qoıady. Muny retteıtin kúsh úkimettiń qolynda. О́zińiz de bilip otyrsyz, kezinde dalada dári satqandardy da zańmen tıdyq qoı, mınıstrlik múddeli bolsa, muny da retteı alady.

– Elimizde qasqyr alatyn ıttiń tuqymyn arenaǵa shy­ǵarǵan ekensiz, biz bilmeıtin taǵy qandaı qyryńyz bar?

– Artyńyzdaǵy qabyrǵada ilýli turǵan kartınadan sol alpaýyt tazylarymnyń fotosýretin kóre alasyz. Men tazylardy buryn ustaǵan adam emespin. Qazaqtyń ardaqty azamaty Muhtar Qul-Muhammed birde gazetke tazy týraly keremet maqala beripti. Muqań­nyń jazýyn bilesiz ǵoı, ystyq­tan shóldep kele jatqanda bulaq­tan taza, salqyn sý ishkendeı bolasyz. «Kıevka» degen jerde bir joldas jigitten tazy alyp, asyrap, ósirdim. Sol tazym qoıandy da, túlkini de aldy. Muqań taǵy bir ańshylyq kitabynda syrttan tazylar jóninde de jazǵan. Surastyryp júrip sondaı syrttan tazylardyń erkegin Shet aýda­nynan, urǵashysyn Shyǵystan kú­shik kezinde aldyrdym, sol tu­qy­­m­nan ósken ıtter ǵoı sýret­tegi. Bul syrttan tazylar qasqyr alǵanda aldyna jan salmaıdy. Saıat­­shylyqpen aınalystym, qazir ańǵa shyqpaımyn, buǵan ýaqyttyń azdyǵy men densaýlyq jaǵdaıym sebep.

– Bir sózińizde jas ǵalym­dar­dyń júrek otyn jaǵý keregin aıtypsyz. Munyń bir jolyn ózińiz shákirt tárbıeleý arqyly kórsetip júrgen sııaqtysyz, júrek otyn jaǵa alǵan izbasar­laryńyzdan kimdi aıtar edińiz?

– Joǵaryda aýzyma alǵan akademık Bolatbek Baımahanov hırýrgııa ortalyǵyn basqarady, transplantologııada eńbek etip júr. Almatydaǵy «Sovmınkanyń» basshylyǵynda otyrǵan medısına ǵylymdarynyń doktory Ashat Bralov, Qazaq onkologııa ınstıtýtyna jetekshilik etip júrgen medısına ǵylymdarynyń doktory Erbol Bekmuhambetovti ataýǵa bolady. Bul eske túskenderi ǵana, tize berse kóp, qazir aty atalǵan shákirtterimniń óz shákirtteri bar, sabaqtastyq degen osy.

– Sabaqtastyq otbasyńyzda da kórinis taýyp otyr ǵoı...

– Qyzym basqa salany tańdady, al ulym izimdi basty, neırohırýrg. Oqýshy kezinen túrli eksperımentke qatystyryp, janymnan tastamaýǵa tyrystym, maǵan kómektesip júrip ózi de medısına jolyna tústi.

– Osynshama kóp qyzmetti, ja­ýapty mindetti atqara júrip ot­ba­syna ýaqyt taba aldy­­ńyz ba?

– E, balalarym perzenthanadan shyqqanda ózim shomyldyryp, massajyn jasaıtynmyn. Per­zentterimdi ómirde adam­ger­shilikke, eńbekke, adal­dyq­qa úı­ret­tim. Bir ul, bir qyzymnan, táýbá, nemere, jıen súıip otyrmyn. Qyzym úlkenin uzatty. Ulym­­nan úshem nemerem bar. Úshem. Bul — endi ekiniń birine buıyra bermeıtin, sózben aıtyp jetkize almaıtyn, úsh eselengen­ baqyt. Úsheýi kúnde konsert qoıa­dy, qyzyǵyna toımaımyz.

– О́mirlik tájirıbeńizge súıenip keıingige qandaı keńes beresiz?

– Eń aldymen adal bolý, ózińe, aınalańa, kásibińe. Ekinshi, eńbekti súıý. Úshinshi, aldamaý, ózińdi de, óz­geni de. Aldaǵan adamdy unat­paı­myn. Tórtinshi, urlamaý, urla­ǵan­dy tipti jek kóremin. Besinshi, talap, men áýeli ózime, sodan soń aı­na­lama óte qatalmyn, talapshyl­myn. Jumystan adamnyń óz isine kish­kene qarny ashyp, er­teń bas­qa­sha isteýge talaptanyp shyq­qany jón. Bul árdaıym óziń­di je­til­dirýge, jigerlendirýge jete­leı­di.

Áńgimelesken –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»