Qant zaýyttary qanshalyqty qýatty?

О́ndiristik ahýal týraly

Byltyr 469,3 myń tonna qant ımporttalǵan. Onyń 438 myń tonnasy – Reseıden, 31 myń tonnasy  Belarýsten jetken. Eksport kólemi  143,1 myń tonna bolsa, onyń 112,5 myń tonnasy О́zbekstanǵa jóneltilgen. Eksporttyń edáýir bóligin ózimizdiń tátti túbirden daıyndalǵan qant emes, shıkizaty shetelden keletin qant quraǵynan óndirilgen ónim qurap otyr. Elimizde naq qazir jumys istep turǵan 4 qant zaýyty bar. Ol – Jetisý oblysyndaǵy Aqsý, Kóksý qant zaýy­tymen qosa, Jambyldaǵy Merki, Taraz zaýyttary. Osynyń ishinde Aqsý, Kóksý jáne Merki qant zaýyttary qant qyzylshasyn óńdeıdi. 

Taraz qant zaýyty tek quraq qantyn ǵana shıkizat retinde paıdalanady. Iаǵnı qant qyzylshasyn óńdeýmen aınalys­paıdy. Olar qant quraǵyn Reseı, Brazılııa, Úndistan elderinen alyp otyr. Qyzylsha óńdeıtin zaýyttardyń jalpy jobalyq qýaty táýligine 8,7 myń tonna, al quraq qantyn óńdeıtin Tarazdaǵy zaýyttyń qýaty 2,4 myń tonnaǵa jetedi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bergen aqparatqa sensek, osy qant zaýyttary byltyr tehnologııalyq múmkindigine, shıkizat kólemine qaraı tolyq qýatynda jumys istegen. Sharýalardyń ónimi mol bolypty. Munyń sebebin qant salasyn damytýǵa baǵyttalǵan jobalarmen baı­lanystyrsaq bolady. Agroónerkásip ke­shenin damytýdyń 2021–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda qant salasyn damytýǵa júıeli qoldaý sharalary qabyldanǵan. Investısııalyq sýbsıdııalaý qaǵıdalaryna sáıkes, ınvestorlardyń qant zaýyttaryn, qyzylsha qabyldaý pýnktin jáne janama ónimderdi óńdeý jelilerin salýǵa, jańǵyrtýǵa sondaı-aq aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasyn satyp alýǵa jumsaǵan ınvestısııalyq shyǵyndarynyń 40%-y óteledi. Budan ózge «Agrarlyq nesıe korporasııasy» jelisi boıynsha negizgi jáne aınalym qarajatyna jeńildetilgen nesıeler berý arqyly qoldaý kórsetiledi. Salyq kodeksine engizilgen ózgeristerge saı 2021 jyldan beri qant óndirýshiler úshin qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesi 70%-ǵa tómendegen.

                                                               Qyzylshanyń qadirin ekken biledi

Qant qyzylshasyn egetin sharýalarǵa da sýbsıdııa tólenedi. Kóktemgi dala jumys­taryn qarjylandyrý baǵdarlamasy sheń­be­rinde jeńildetilgen nesıe beriledi. Tuqym, tyńaıtqysh, ósimdikterdi qorǵaıtyn quraldardan bólek, sý berý jónindegi qyz­­met­terdi satyp alýǵa sýbsıdııa qaras­ty­­ryl­­ǵan. Ol azdaı qyzylsha jınaıtyn kom­­baındardy, sepkishter men pálek keskish­terdi satyp alýǵa ınvestısııalyq sýb­sı­dııalar beriledi. Osynyń nátıjesinde bolsa kerek, byltyr Jambyl oblysynda 11,2 myń gektarǵa qant qyzylshasy egilip, 600 myń tonnadan astam ónim jınalǵan. Bul – óńir úshin keıingi jyldardaǵy re­kordtyq kórsetkish. Jınalǵan ónimniń 597,1 myń tonnasy óńdeýshi zaýyttarǵa jó­neltilgen. Sharýalar onyń 478,2 myń ton­na­syn – Merki qant zaýytyna, 99,6 myń tonna­syn – Aqsý qant zaýytyna, 19,3 myń ton­na­syn Qyrǵyzstandaǵy «Koshoı» qant zaýy­­tyna ótkizgen. Mol ónim jappaı kúzde tasy­mal­danǵan soń qant zaýyttarynyń aldynda júk kólikteriniń uzyn-sonar kezegi tizildi. Sha­rýalar, kólik júrgizýshilermen qosa qant zaýytynyń jumysshylary biraz ábi­ger­ge tústi. Júrgizýshiler aptalap ke­zek kút­se, aýyl turǵyndarynyń jú­rip-turýy qıyn­dady. Mysaly Merki qant zaýy­ty­nyń ma­ńyn jaılaǵan aýyl turǵyndary al­ǵa­shyn­da júk kólikteriniń keptelisinen qa­jysa, keıin jaǵymsyz ıisten, qara shybyn­nan zá­­re­­zap boldy. Sharýalardyń esil eńbegi zaıa ketti.

Qyzylshanyń qadirin ekken biledi. Merki qant zaýyty byltyr kúzde qabyldaǵan tátti túbir­diń 130 myń tonnasyn shiritip aldy. Kók­temde birneshe aı qara shybyn qaptady, qolqa qa­batyn ıis ketpedi. Zaýyt basshylyǵy qal­dyqty Oıtal aýylynan 20 shaqyrym qa­shyq­taǵy karerge tógip, ońaı qutylǵysy kel­gen. Jurt oǵan narazy boldy. Áıteýir zaýyt­tyń olqy­lyǵyna aýdan ákimdigi aralasyp, aýmaq­ty dáriledi. Turǵyndar shybyn-shir­keı­den qu­tyl­dy. Mundaǵy jaǵdaıdy ózimiz­she baǵa­lap, syrttaı ton pishýden aýlaq­­pyz. Áıt­se de, óziniń óndiristik qýatyn bes­ke bile­tin zaýyt basshylyǵy kótere almaı­tyn shoq­pardy beline baılap, qaryzǵa bat­qany qa­laı? Aýyr júk kólikteri irgege kel­gen­de jer­gilikti ákimdik sharýalardyń betin qaı­tarmaýdy surady ma, álde basqa da se­bep sal­dary boldy ma, ol jaǵy naqty belgisiz.

Merkiniń jaıy alańdatady

Merki qant zaýytynyń negizi 1934 jyly qalanǵan. Jumys qyzǵan shaqta mundaǵy jumysshylardyń sany 500-ge jetedi. Egemendik alǵaly zaýyt qoldan qolǵa ótip, basshylyqqa kim kelip, kim ketpedi. Kim kelse de zaýytty túbegeıli jóndeýden ótkizýge ańsary aýmady, jany ashymady. Qazirgi basshylyǵynan da habar joq. Mán-jaıdy bilý úshin Merki qant zaýytyna eki kún qatar baryp, ishke kire almadyq. Resmı jaýap beretin birde-bir maman tabylmady.

Jýyrda Jambyldyń sharýalary Merki qant zaýytynan jalpy sommasy 2 mlrd teńgeden astam qaryzyn ala almaı júrgenin aıtyp, jıyldy. Zaýyt tátti túbirdiń kılosyn 15 teńgeden qabyldaǵan. Memleket tarapynan taǵy 25 teńge sýbsıdııa berilgen. Sharýalardyń qolyna memleketten beriletin sýbsıdııa tıgenimen, 200-ge jýyq sharýa zaýyttyń ózi beretin somany byltyrdan óndire almaı áýre-sarsań. Kásiporynnyń jumysshylary 2 mlrd 200 myń teńge qaryzdyń nege ótelmeı jatqanynan beıhabar. Qaryzdy jabý úshin zaýyt basshylyǵy bankten taǵy nesıe alýdy josparlapty. Odan basqa amal-shara joq.

Zaýyttyń sharýalar aldyndaǵy bere­shegin óteı almaı otyrǵany bir bul emes. 2020 jyly zaýyt sharýalarǵa 918 mln teń­ge qaryz bolǵan. Ol kezde de keleń­sizdikke jergilikti ákimdik aralasyp, másele sheshilgen. Beride Merki qant zaýyty jón­deýden ótip, táýligine 3 000 tonna qant qyzyl­shasyn qabyldaýǵa múmkindik týǵan. Kásip­oryn basshylyǵy 2023 jyly zaýyt­ty modernızasııadan ótkizýge 2 mlrd teńge jumsaǵan. Oǵan deıin óndiris 2016–2017 jyldary jóndeýden ótken. Alaıda aýmaǵy keń, áleýeti joǵary qant zaýytynyń eń­se­sin tiktep, ónimdilikti arttyrý úshin qy­rýar qarjy qajet. Onsyz is bitpeıdi. Kúz taıaý, qant qyzylshasyn qabyldaıtyn maý­sym da kóp uzamaı bastalady. Al Merki qant zaýyty sharýalar aldyndaǵy bereshegin áli ótemedi. Ju­mys­shylary da jarytyp jalaqy almaıdy. Jer­gilikti ákimdik úılestire almaǵan má­seleni Úkimet deńgeıinde qarap, sheshpes­ke bolmaıtyn tárizdi. Áıtpese, zaýyt bas­shy­ly­ǵy­nyń qaryzdan taıaý jyldarda qutylýy ekitalaı.

Jaǵdaıdy shamamen bilgen soń, eldegi qant zaýyttary halyqty qantpen 100% qa­shan qamtıdy degen saýalǵa jaýap berýden tartynamyz. Búginde qant salasyn damytý jónindegi 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldanǵan. Soǵan sáıkes qant qyzylshasynyń egis alqaptaryn 2026 jylǵa deıin 16,7 myń gektardan 38 myń gektarǵa deıin ulǵaıtý kózdelipti. О́ńdeý kásiporyndaryn keńeıtýmen shektel­meı, jańa zaýyt salý josparda bar kórinedi. Bul jobalar iske asqan jaǵdaıda, 2026 jyl­ǵa deıin qantpen ishki qamtý deńgeıin 7%-dan 43%-ǵa deıin arttyrý múmkindigi týmaq. Jýyrda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Qazaq Arab Sugar» kompa­nııa­symen Almaty oblysynda qant zaýy­tyn salý týraly kelisimge qol qoıdy. Quny ­­580 mln dollardy quraıtyn ınvestısııa­­lyq joba iske assa, jylyna 500 myń ton­­naǵa deıin qant óndirýge bolady. Ári 800 jumys orny ashylady degen boljam bar.

Eger eldegi basqa zaýyttardyń eskir­genin, qant tutynýshylarynyń kóbeıip jat­qanyn eskersek, jap-jańa bir zaýytpen otan­dyq qant naryǵyndaǵy búkil máseleni ońal­tamyz dep aıtý qıyn. Sebebi eldegi ózge sa­lalar sekildi qant zaýyttarynyń kúni­ de mem­lekettiń, bankterdiń qoldaýyna jáne­ shet­eldiń ınvestısııasyna qarap
tur.