Bul qandaı kongress?
ISAAC (International Society for Analysis, its Applications and Computation) halyqaralyq taldaý, qoldanbalar jáne esepteýler kongresi – búkil álemdegi jetekshi matematıkterdi, ǵalymdar men zertteýshilerdi jınaıtyn, osy salanyń bolashaǵyn baǵamdaıtyn, ǵylymnyń túrli baǵytyndaǵy keleshektiń kúrdeli máseleleri men sheshimderin ortaǵa salatyn jetekshi akademııalyq jıyn.
Kongress plenarlyq dáristerdi, ǵylymı sessııalardy jáne taldaýdyń teorııalyq jáne qoldanbaly aspektileri, matematıkalyq modeldeý, dıfferensıaldyq teńdeýler, garmonıkalyq taldaý sııaqty kóptegen taqyrypty qamtıtyn semınarlardan turady. Bul basqosý negizinen bilim almasý, baılanys ornatý, sondaı-aq matematıka men sabaqtas ǵylymdardaǵy eń jańa jetistikterdi talqylaý alań bolady.
Eń alǵash 1997 jyly Amerıkada uıymdastyrylǵan kongress keıin Japonııa, Germanııa, Kanada, Italııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Polsha, Qytaı, Shvesııa, Portýgalııa, Belgııa sekildi zertteýge aıryqsha den qoıǵan, ǵylymy qalyptasqan, bir izge túsip, damý joly aıqyndalǵan elderde ótti. Endi bıyl Ortalyq Azııa eli, sonyń ishinde bizdiń memleket osyndaı irgeli is-sharany ótkizý mártebesine qol jetkizip otyr. Mundaı mártebeni jeńip alǵan – sońǵy reıtıng kórsetkishteri boıynsha Ortalyq Azııadaǵy jetekshi joǵary oqý orny qatarynan kóringen Nazarbaev ýnıversıteti.
Jıynnyń mańyzy
Ádette konferensııa, kongress, forým degen dúnıelerdiń bıýdjetti biraz bosatyp ketetinin bilemiz, sol sebepti de kópshilik onyń mán-mańyzy men qajettiliginen góri uıymdastyrýǵa jumsalǵan qarajat pen shetelden shaqyrylǵan sarapshylardyń gonoraryn kóbirek tilge tıek etip jatady. Al biz sóz qylyp otyrǵan ǵalymdardyń kongresi – ótkizý múmkindigi birneshe kezeńdi qamtıtyn ashyq konkýrs arqyly ǵana beriletin, uıymdastyrýshylardan shyǵyn shyqpaıtyn, kerisinshe qatysýshylar jarna tóleıtin bedeli bıik basqosý.
Mundaı kóp adam jınalatyn 5 kúndik is-sharany uıymdastyrý bizdiń ǵalymdarǵa ne beretini dál osy bedelinen kórinip turǵandaı. Sebebi dúnıe júzindegi atynan at úrketin Oksford, Kembrıdj sekildi ýnıversıtetterdiń professorlary, Nobel syılyǵyna parapar Fılds syılyǵynyń ıegerleri, Nobel syılyǵyn taǵaıyndaıtyn komıtettiń músheleri osy kongress minberinde tyń tájirıbesin bólisip, mazmundy baıandamalar jasaıdy. Al biz osyndaı álemdik tulǵalar boı kórsetetin jerdi, ıaǵnı elimizdi sol sarapshylar arqyly dúıim jurtqa tanyta túsemiz. Bul halyqaralyq deńgeıi óte joǵary sheteldik mamandardyń ózi pikirimen, zertteýimen sanasatyn ǵalymdardyń, ǵylymnyń bizde de bar ekenin kórsetedi.
Já, endi qur sózden naqty is júzinde qandaı paıdasy baryn jazaıyq. Bıyl 15-ret ótip otyrǵan «ISAAC-2025» kongresiniń tóraǵasy, Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory, akademık Dórbetqan Suraǵan osyǵan deıin bizge bergen suhbatynda dál osy máselege:
– Elimizde matematıkaǵa qyzyqqan 100-ge jýyq jasty konkýrspen iriktep aldyq, «Qalan» kompanııasy «Travel grant» bólip, olardy sheteldik bilikti jas mamanmen birge jataqhanaǵa jaılastyramyz, konferensııaǵa qatysyp, baıandama oqıdy, pikir almasady, osynyń ózi jastarymyzdy shabyttandyrady. Bul – jumsaq kúsh, mundaı jaǵdaı arqyly qazirgi býyn erteń sheteldik zamandasymen birge zertteý júrgizýi múmkin. Kongrestiń taǵy bir bereri – osy konferensııa aıasynda túsken baıandamalardy, ǵylymı maqalalardy suryptap, úzdikterin dúnıejúzine belgili «Sprınger» baspasynan shyǵatyn «Qazaqstandaǵy matematıka» degen ekitomdyq kitapqa jınaqtadyq. Bas redaktor retinde jumystardyń sapaly, qysqa emes, tolyq, telavtor retinde kemi 1 otandyq ǵalymnyń bolýyn qadaǵalaımyn. 60-qa tarta maqalanyń ishinen 30-ǵa jýyǵyn ekshedik. Tomdyqqa enetin eńbek halyqaralyq deńgeıde saraptamadan ótedi, kvartıli joǵary jýrnalǵa maqala shyǵarǵanmen birdeı bolady, keıin álemdik ýnıversıtetterdiń kitaphanalaryna taratylady, ondaǵy ǵylymı jumystarǵa siltemeler jasalady. Sondaı-aq avtordyń biri retinde shyqqan elimizde oqyǵan doktorant osy arqyly doktorlyq dárejesin qorǵaýǵa joldama alady, ǵalymdardyń bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. Kongrestiń ashylýynda kitaptyń tusaýy kesiledi. Ári osynyń bári eńbegi jarııalanǵan mamandarǵa tegin úlestiriledi, – degen edi. Naqty ne bererin osydan kórýge bolady.
Qatysýshylar pikiri
Kongreske kóptiń aldy bolyp kelgen basty qonaqtardyń biri – ISAAC prezıdenti Ýve Keler (Uwe Kähler). Ol osy jıynǵa qatysýshy jastardyń qarasy kóptigine toqtalyp, ǵylymǵa qyzyqqan talantty býynǵa uıymdastyrýshylardyń grant arqyly qoldaý kórsetýi olardy bolashaqta ǵylymǵa kelýine yntalandyrýy múmkin ekenin aıtty.
– Bul jerde osynshama jas ári jańa tulǵalardy kórgenime qýanyshtymyn. Árkim osy múmkindikti jańa dostar men ǵylymı seriktester tabýǵa paıdalanady dep úmittenemin. Aıta keteıin, bizdiń kongress te qatysýshylardy ǵylymǵa shabyttandyrýǵa yntaly. ISAAC konferensııalary aıasynda eki dástúrli syılyq tabystalady. Birinshisi – úzdik jas matematıkterge beriletin bedeldi «ISAAC Award». Bıylǵy Italııadan kelgen Elia Bruè laýreat atanyp otyr. Ekinshi marapat – «President’s Award for Young ISAAC’s», atalǵan syılyq qoǵamdastyqtyń belsendi múshelerine beriledi. Bul marapatqa osy jyly Belgııa ókili Duvan Cardona ıe boldy, – dedi «ISAAC» prezıdenti.
ISAAC-2025 kongresi uıymdastyrýshylarynyń aqparatyna súıensek, kongrestiń ózegi – matematıka, alaıda qazirgi ǵylym mejeli túrde pánaralyq sıpatqa ıe. Sondyqtan talqylanatyn taqyryptar óte keń, naqtyraq aıtqanda 20-dan astam túrli ǵylymı baǵytty qamtıdy. Bul – qazaqstandyq zertteýshiler úshin álemniń úzdik ǵalymdarymen kásibı baılanys ornatýǵa berilgen biregeı múmkindik.
Sol talqylaýlardy ishinara tarqatsaq, qazir álemde kún tártibinen túspeı turǵany – jasandy ıntellekt taqyryby. Osyǵan qatysty oı-pikirin bildirgen aýstrııalyq-brıtandyq matematık, Fılds medaliniń ıegeri, Shveısarııadaǵy EPFL professory Martın Haırer jasandy ıntellekt jańa ıdeıalardy týdyrmaıtynyn aıtty.
– Jasandy ıntellekt kúrdeli máselelerdi sheshe ala ma – ázirge belgisiz. Men osyndaı quraldardy qoldanyp kórdim, biraq olar meni tańǵaldyrmady. Shynynda, bul júıeler jańa ıdeıalar usyna almaıdy. Al uzaq ýaqyt sheshilmeı kele jatqan kúrdeli esepterdi sheshý úshin bizge múlde tyń kózqaras, jańa ıdeıa qajet. Qazirgi modelder bar aqparatty óńdeı alady, biraq jańasyn jasamaıdy. Sebebi ol aqparatty ınternetten alady. Onyń jumys tásili – bar málimetter negizinde eń yqtımal jaýapty tabý. Ol keıde «oıdan shyǵarady», sebebi yqtımaldyqqa umtylady. Mysaly, belgili bir másele boıynsha kim jumys istegenin surasańyz, ol derekkózder tizimin beredi, onyń ishinde shyndyqqa saı kelmeıtinderi de bolýy múmkin, biraq bári yqtımal kórinedi. Jasandy ıntellekt ǵasyrdyń ǵylymı máselelerin sheshedi degenge qatty senbeımin. Jasandy ıntellekt úlken jetistikterge jetti, mysaly, «AlphaFold» jobasy (aqýyz qurylymyn boljaýǵa arnalǵan jasandy ıntellekt 2023 jyly hımııa boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan – red.) – óte paıdaly, keremet jumys. Biraq ol shynaıy túsinik bermeıdi. Matematıkada biz dál sol túsinikke umtylamyz. Máselen, ózdiginen júretin mashınalar týraly alaıyq. «Tesla» on jyl boıy tolyq avtonomdy kólikter kelesi jyly shyǵady dep aıtyp keledi. Mashınalary jaqsy jumys isteıdi, alaıda tolyq avtonomdy emes. Másele mynada: olardyń qalaı jumys isteıtinin tolyq túsinbeısiz. Qatelik bolsa, adam ólimi men apatqa ákeledi. Júıe 99,99% jumys isteıdi, biraq nege ekenin bilmeımiz. О́mirińdi senbeı, qalaı jumys isteıtinin bilmeıtin júıege tapsyrý matematıkterge unamaıdy. Biz sony túsingimiz keledi, – deıdi M.Haırer.
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, kongreste kóp ǵylymı jumystar tyńdaldy. Sonyń ishinde basty baıandamashylar boldy. Olar aldyn ala jer-jahanǵa taralǵan is-sharanyń afıshasynda úlken áriptermen jazylyp, habarlandy. Solardyń qatarynda Brazılııanyń Rıo-de-Janeıro qalasyndaǵy IMPA – Taza jáne qoldanbaly matematıka ulttyq ınstıtýtynda jumys isteıtin Alekseı Maılybaev ta bar. Onyń teginen tanyp turǵanymyzdaı, ákesi – qazaq, Kókshetaýdyń týmasy. Anasy – Vılnıýsten. Aıtpaqshy, A.Maılybaevqa Ulttyq ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń medali tabystaldy. Marapatty Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti Asqar Jumadildaev saltanatty túrde tapsyrdy. Osyǵan oraı A.Jumadildaev: «Qazaqstan – halqy az memleket, sondyqtan halyqaralyq deńgeıde tanylǵan azamattarymyz biz úshin asa qymbat. Alekseı – Brazılııada turaqty ǵylymı qyzmet atqaryp júrgen kórnekti ǵalym. Biz ony búgin osy jerde kórip otyrǵanymyzǵa qýanyshtymyz jáne bul medalmen rızashylyǵymyzdy bildirgimiz keledi», degen oı aıtty.
Al kongrestiń alǵashqy kúni basty qonaqtardyń biri retinde «Spontaneous Stochasticity» taqyrybynda plenarlyq baıandama jasaǵan A.Maılybaev kongress, jalpy matematıkanyń jańa baǵyty, Qazaqstandaǵy ǵylym týraly:
– «ISAAC-2025» kongresine qatysý matematıkanyń ókilderimen erkin pikir almasýǵa, jańa ıdeıalarmen tanysýǵa jáne óz eńbekterime basqa qyrynan qaraýǵa múmkindik beredi. Qatysýshylardyń kóbin burynnan bilemin, túrli konferensııada jıi kezdesemiz. Mysaly, byltyr Martın Haırerdiń Shveısarııadaǵy ınstıtýtynda kýrs ótkizgenmin. Sondaı-aq Sibirden kelgen tanystarymdy kezdestirdim, qazirgi ýaqytta olarmen júzdesý ońaı emes. Jańa baǵyttarǵa kelsek, jasandy ıntellekt kóz aldymyzda tez qarqynmen damyp keledi. Bul – alǵa basýdy qajet etetin asa mańyzdy qoldanbaly sala. Kóptegen el osy baǵytta AQSh, Qytaı jáne Ulybrıtanııa sııaqty kóshbasshylardan edáýir artta qalyp otyr. Qazaqstanda árdaıym myqty ǵalymdar bolǵanyn bilemin. Qazirgi ǵylym ókilderin alysta turatyndyqtan, kóp tanı bermeımin. Alaıda qazir kórip otyrmyn: munda óte qabiletti jas ǵalymdar ósip keledi eken. Olarmen jáne olardyń jumys istep jatqan ortasymen tanysý – úlken mártebe, – dedi.
Kongresti uıymdastyrý komıteti usynǵan jıynnyń qorytyndy statıstıkasyna qarasaq, sheteldik jáne otandyq belgili ǵalymdar aıtýly is-sharanyń 26-ǵa bólingen túrli taqyryptaǵy sessııalarynda ǵylymnyń árqıly baǵyty boıynsha 350-den kóp baıandama jasap, zertteýleri men sodan týǵan oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Jalpy aýqymdy jıynǵa álemniń ár qıyrynan, dálirek aıtsaq, 60 elden bas-aıaǵy 600-den asa adam qatysty, onlaın translıasııany 3000-nan kóp adam qarady. Dúnıeniń túpkir-túpkirinen kelgen jas ǵalymdarǵa grant berildi, kongrestiń ataýly syılyqtary tabystaldy.
