Jyl saıyn jaz maýsymyna aýyzsýǵa qatysty aıqaı ere keletin óńirde bıyl jaryqtyń oqys jalp etip sónýi, ıaǵnı elektr energııasynda irkilistiń oryn alý jaǵdaıy qaıtalandy. Aptap ystyqta turmystyq tehnıkalyq jabdyqtardyń jumys istemeı qalýy, apat saldarynan keıbireýleriniń buzylyp, isten shyǵýy turǵyndardyń renishin týyndatty. Oryn alǵan oqıǵaǵa oraı Mańǵystaý oblysynyń ákimi Nurdáýlet Qılybaı Mańǵystaý óńirlik elektrtoraptyq kompanııasy (MО́EK) AQ kesheninde ornalasqan jylý elektr stansasyna baryp, apattyq jaǵdaıdy joıý jóninde keńes ótkizdi.
Másele qaıdan, qalaı týyndap tur? Bir ǵana sebep – aýyzsýy joq, ıaǵnı tabıǵı aǵyndy sýlary joq Mańǵystaýda sý da, toq ta, jylý da MО́EK-tiń moınynda. Al 30–40 jyl boıy jóndeý kórmeı, «qaqqanda qanyn, syqqanda sólin alyp» migirsiz qysy-jazy aıaýsyz «tepkesin» atalǵan keshen men keshendegi jabdyqtar barynsha tozǵan. Onyń ústine saýatty, kásibı maman da tapshy. Tozý men maman jetkiliksizdiginiń ústine, ózimizde óndirilmeıtindigi saldarynan, qajetti qural-jabdyqtardyń syrttan satyp alynatyny taǵy bar. Demek jaǵdaı kúrdeli. Bul jaǵdaıǵa qalaı jettik? Ashyǵyn aıtqanda, búginde halyq bılikten kórip, bıliktegiler birinen-biri kóretin máselege bıliktegiler kináli. Ár jyldardaǵy elimizdiń energetıka mınıstrliginiń, Mańǵystaý, Atyraý oblystarynyń, Aqtaý qalasynyń tizginin ustaǵandar budan birneshe jyl buryn máselege nazar aýdaryp, aldyn alǵanda búgingi apattar bolmaıtyn, Mańǵystaýdyń júregi dep júrgen MО́EK-tiń hali munshalyqty múshkil kúıge túspeıtin edi. Salǵyrttyqtyń saldaryn halyq endi tartyp otyr. Biraq bıliktegiler tarapynan osy máselege qatysty asa qapylǵan qamdanys baıqalmaıdy – sol baıaǵy uzyn arqan, keń tusaý, Mańǵystaýda jazda da, qysta da bitpeıtin máselege eti ólip ketken tárizdi.
Jalpy, óńirde jaryqqa qatysty qyzmetke sapaly degen joǵary baǵany eshkim bere almaıdy. Sóıte tura jaryq, toq baǵasy barynsha joǵary, ýaqyt ótken saıyn kóterilip keledi. Kórshi Atyraý, Aqtóbe oblystarynan 4–5 esege qymbat aqy tólep, sapaly qyzmet ala almaıtyn Mańǵystaý turǵyndarynyń ókpe-renishi oryndy.
Mysaly, Aqtaýda sońǵy apta ishinde jabdyqtardyń tozýy saldarynan úshinshi energoblok eki ret qatarynan isten shyǵyp, nátıjesinde Aqtaýda elektr qýatyn óndirýde ýaqytsha irkilis oryn aldy, óndiris sektorynda ýaqytsha shekteýler engizildi. Keıin kúrdeli jóndeýden shyqqan ekinshi energoblok synaq rejiminde iske qosyldy.
«MО́EK» AQ bas dırektory Keńes Oraqovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda stansa elektr júıesine jalpy 357 MVt beredi. Úshinshi energobloktegi aqaýǵa baılanysty TES-2 tolyq júktemede jumys istegen.
– Energobloktiń temperatýrasyn 160 gradýsqa deıin tómendetpeı, qurylǵyny ashyp, tehnıkalyq tekserý júrgizý múmkin emes. Bul úderis 2–3 kúnge deıin sozylady. Búginde úshinshi energoblok sýytý kezeńinde. Qazirgi ýaqytta ekinshi energoblok kúrdeli jóndeýden shyǵyp, synaq rejiminde iske qosyldy, ol da tolyq qýatta jumys isteı bastaıdy. Nátıjesinde, óndiris sektoryndaǵy shekteýler joıylady, – dedi K.Oraqov.
Tozýǵa qatysty mundaı jaǵdaılar buryn da bolǵan, búgin de bar, bolashaqta da bolady. Ábden silikpesin shyǵaryp tozdyrmaı, qadaǵalaýǵa bolmady ma eken degen ókinish ár mańǵystaýlyqtyń kókeıinde tur.
Aımaq basshysy Nurdáýlet Qılybaıdyń aıtýynsha, MО́EK-tiń úsh energoblogin tolyqtaı jańǵyrtý jospary bar. Qazirgi tańda jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr.
– Aqtaý qalasyndaǵy elektr jelileriniń 66%-y jerasty júıesinde ornalasqan, kópshiligi keńestik kezeńde salynǵan. Jalpy uzyndyǵy 75 shaqyrymǵa jýyq jeli kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Bul baǵytta naqty sharalar qabyldanyp jatyr. Qajetti materıaldardy satyp alýǵa jergilikti bıýdjetten qarajat bólindi. Arnaıy kabelder men symdar negizinen shetelden jetkiziledi. Bul belgili bir ýaqytty qajet etedi. Degenmen materıaldar jetkizile salysymen, jumysqa birden kirisemiz, – dedi N.Qılybaı.
Mańǵystaý oblysynda, ásirese oblys ortalyǵy Aqtaý qalasy men oǵan kórshi aýdandarda halyq sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Turǵyn úı qurylysy birneshe jyldardan beri qyzyp-aq tur. Aqtaýǵa kóship kelýshiler sany azaıar emes. Onyń ústine týrıstik baǵytty damytyp, týrıstik ortalyqqa aınalamyz degen óńirde naǵyz qajetti sý, jaryq, jylýǵa qatysty máselelerdi sheshý dál qazirgi sharshap-shaldyqqan, tozyp-toqyraǵan MО́EK-ke edáýir kúsh.
Osy oraıda Mańǵystaý oblysynda salynatyn, qýattylyǵy 160 MVt bolatyn bý-gaz qondyrǵysy kóńilge sál úmit beredi. Jaqynda Mańǵystaý oblysynyń basshylyǵy Qytaıdyń CHDOI kompanııasynyń vıse-prezıdenti Chjoý Sınkemen kezdesip, Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınaty men Qytaıdyń «Huadian Kazakhstan Energy» kompanııasynyń birlesken «Aqtaý energetıkalyq kompanııasy» kásiporny aıasynda qýattylyǵy 160 MVt bolatyn bý-gaz qondyrǵysyn salý jobasyn talqylady. Zamanaýı elektr stansasy gaz týrbınalyq, bý týrbınalyq eki bólikten turady. Jobany iske qosý óńirdiń elektr energııasyna degen ósip jatqan suranysty qanaǵattandyryp, josparly jóndeý jumystary kezinde MО́EK qýatyn úzdiksiz qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Jobaǵa jergilikti ákimdik te, qytaılyq kompanııa da ynta tanytyp otyr. Ákimdik qyzmetkerleri joba strategııalyq mańyzǵa ıe, aımaqtyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtyp, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna tyń serpin beredi dep bilse, qytaılyq kompanııa ókilderi jobany sátti júzege asyrý úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaýǵa daıyn, sondaı-aq jergilikti resýrstar men jumys kúshin barynsha paıdalanýǵa nıetti ekendikterin aıtyp sendirdi. Qurylys jumystary aıaqtalǵan soń stansa tolyǵymen MО́EK-tiń basqarýyna ótedi. Bul MО́EK-ke qosymsha kúsh, turǵyndarǵa jańa bir tynys. Alaıda qazirde nysan qurylysyna qajetti jer ýchaskesi bólinip, jumystary endi bastalyp jatqan joba ázirge jaqsy sóz, tátti qııal kúıinde, nátıjesin ýaqyt kórsetedi.
Mańǵystaý dalasyndaǵy azynaǵan jel men shyjǵyrǵan kúnniń ystyǵy «jasyl energetıka» retinde paıdalanýǵa suranyp tur, biraq biz bardy jarata almaı, belgisiz aralyqta teńselip júrmiz. Jel men kún aımaqtyń máselesin tolyqtaı, túbegeıli sheshpegenmen ishinara, MО́EK tolyq jóndelgenge deıingi aralyqta keń kólemde qoldanýǵa bolatyn baılyq, ony tutynýǵa qajettilik bar, qunt bolsa MО́EK jumysyn biraz jeńildetip, kásiporyn moınyndaǵy aýyrtpalyqty bólisetin qurylǵy bolary anyq. Eldiń kóńilinde «MО́EK-ti mandyta almaı, qaýipsiz, kól-kósir «jasyl sýtegi» arqyly alynatyn tabıǵı energııany paıdalana almaı, qyzyl sózdi qyzdyryp, bos júre bermesek edi» degen de alańdaýshylyq bar.
Mańǵystaý oblysy
