Keshegi qıly zamanda Zeredeı zerdeli de zerek ájeden ańyz-ápsana, jyr-dastan tyńdap ósken bala Abaı uly aqynǵa aınalsa, Aıǵanymdaı ájeniń ónegesin kórip, tálimin alǵan Shoqan shoqtyǵy bıik zertteýshi, biligi tereń sardar bolyp jetildi. Aısáýledeı ana mektebinen – Ábish Kekilbaıuly, Aıshadaı ana mektebinen – Sherhan Murtaza shyǵyp, bizdiń zamannyń klassıkalyq ádebıet qamalyn, qaıratkerlik amalyn bekemdedi.
Iá, jaýapty anadan dana áje qalyptasady. Qazaqtyń árbir burymdy, burań bel qarakózi el qorǵany bolǵan azamatynyń shańyraǵynyń jylýyn saqtap, urpaǵyn kóbeıtip otyrǵan. Uly dalanyń aınymas osy zańy urpaqtan urpaqqa jetip, qalaısha buljymaı oryndalǵan? Árıne, bir qaýym elge bas bolǵan abyz aqsaqaldardyń ataly sózimen, ár isinen ımandylyq tógilgen áje tálimimen, ana áldıimen, áke qaıratymen perzent sanasyna sińip, uıatty qyz, mııatty ul ósip shyqqan. Bul rette «aınalaıyny» aýzynan túspeıtin áje orny bólek.
Áje – áýlettiń anasy, otbasy uıytqysy, bereke men birlikti, eńbek pen tirlikti úılestiretin tulǵa. Úrim-butaǵyna dástúr qundylyqtaryn qundaqtaıtyn jan. Jeti ata amanaty, qan men jan tazalyǵy – áje tárbıesiniń arqaýy.
Ol – otbasy-áýlettiń altyn qazyǵy. Birinshiden, áje aınalyp-tolǵanǵan, meıirim-mahabbatqa bólegen bala emosıonaldyq kúıi men sana-sezimi tolyq bolyp qalyptasady. Ekinshiden, ájesiniń shalǵaıyna jarmasyp júrip, úlkenderdiń ónegeli áńgimesin, tarıhtan shertken syrlaryn, shejirelerin, eskilikti án-jyrlaryn tyńdaǵan ul-qyzdyń oı-órisi tez jetiledi. Úshinshiden, ájesi bar shańyraqta úlkenge qurmet úzilmeıdi, ata-baba arýaǵy umytylmaıdy, qonaq kóp keledi, dastarqan jıylmaıdy, sondyqtan baq-bereke turaqtaıdy, ul men kelinniń tatýlyǵy, qonaqjaılyǵy artady, nemereleri meıirli de peıildi bolady. Tórtinshiden, jasy kelgen saıyn júrip-turýy qıyndaıtyn ájesiniń jumsaýymen bala úı sharýasyna beıim, elgezek, tilalǵysh bolyp jetiledi. Qyz balasy ájesiniń qolónerin qaǵyp alyp, ismerlikke beıimdeledi. Ájesin jaqsy kórip ósken uldyń óz otbasynda áıel balasyna qamqorlyǵy artyp, azamattyq ornyn tómendetpeıdi, sondaı-aq eshkimnen yqpaıdy, ójet, rýhty bolyp erjetedi. Qaı qoǵamǵa da qajet batyrlyq, parasattyq solaı qalyptasady. Ult qundylyǵynyń qaınar kózi – ájelerdiń tárbıe mektebi degen osy.
Qaıta túlegen Túrkistan oblysy qoǵamdaǵy atanyń da (ol bólek áńgime), ájeniń de laıyqty mártebesin ornyqtyrý maqsatynda biraz keshendi jumys atqaryp keledi. Mysaly, 2013 jyly 3 sáýirde irgesi qalanǵan «Ájeler alqasy» jumysy az ýaqytta-aq jemisin bere bastady. Tóle, Qazybek, Áıteke syndy uly babalardyń muratyn basshylyqqa alǵan alqa urpaqtar sabaqtastyǵyn jańa zamanǵa saı damytyp, qyzmetinde Prezıdent Q.K.Toqaev anyqtap bergen Ádiletti Qazaqstan qundylyqtaryn basshylyqqa alady. Jumystyń ózegi – adal eńbek, zań men tártip, pikir men iste tazalyq. «Taza Qazaqstandy» keń maǵynada túsiný.
Endi «Ájeler alqasynyń» negizgi jumys baǵytyna keleıik:
1) Ádilet jolyndaǵy otanshyl, elshil urpaq qalyptastyrýda aǵa býynnyń ómir tájirıbesin qoldaný;
2) Umyt bolyp bara jatqan ult salt-dástúrlerin jandandyrý;
3) Shańyraq kóterý, otbasy bolýdyń adamı, jaýapty jolyn, sharalaryn nasıhattaý;
4) Ana men balany qorǵaý, otbasynda ananyń róli, ákeniń orny, ene men kelin arasyndaǵy syılastyq týraly kezdesýler, syrlasýlar, keshter uıymdastyrý;
5) Qyz tárbıesi, olardyń bilimi men jaýapkershiligi týraly, áıel zatyna, jarǵa qurmet etıketi jóninde qoǵamdyq sharalardy jandandyrý;
6) Eńbekke, kásipke baýlý boıynsha aǵa býynnyń bilim ordalarynda tárbıe saǵattary men sheberlik synyptaryn ótkizý.
Qurylym Túrkistan oblysynyń barlyq 17 aýdandyq, qalalyq ardagerler keńesi janynan, iri 528 eldi mekenderde qurylyp, júıeli jumys atqaryp, ortaq iske 75 myńǵa jýyq áje men anany tartty.
2023 jyly uıymnyń 10 jyldyǵyna oraı barlyq aýdan men qalada «Áje – ult uıytqysy» atty shara ótip, ol sol jyldyń 22 qarashasynda Túrkistanda «Aıaly áje» forýmymen qorytyndylandy. Saltanatty jıynǵa oblys, ortalyq keńes basshylary, Jambyl oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Erkimbek Soltybaev, Qyzylorda oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Serik Dúısenbaev, basqa da zııaly qaýym ókilderi, osy qurylym qaıratkerleri, mektep basshylary men ustazdar, jastar men oqýshylar qatysty.
«Ájeler alqasynyń» eleýli eńbegi qatarynda «Anamnan qalǵan qolóner», «Qyz kórki – minezde», «Áje ósıeti – urpaqqa úlgi, bolashaqqa baǵdar», t.b. eldik sharalardy, «Ulttyq salt-dástúrdi jańǵyrtý arqyly jastarǵa tárbıe berý», «Áje – ult uıytqysy», «Urpaq tárbıesi – bizdiń bolashaǵymyz» atty kitap, jınaqtardy ataı alamyz.
Memleket basshysy 2023 jyly Túrkistan qalasynda ótken Ulttyq quryltaıda: «Bala tárbıesi – eń aldymen ata-ananyń mindeti, al mektep – bilimniń ǵana emes, tálim-tárbıeniń ordasy» dep qadap aıtty. Oblysymyzdyń «Ájeler alqasy» Prezıdenttiń Quryltaı men halyqqa Joldaýyndaǵy tujyrymdamalaryn basshylyqqa alyp, arda ul, ımandy qyz tárbıeleýge eńbek sińirip keledi.
«Aıaly áje» forýmyndaǵy «Áje ósıeti» atty teatrlandyrylǵan kórinis pen «Ájeler alqasy» – 10 jyl belesinde» atty beınematerıal Túrkistannyń tárbıelik deńgeıin kórsetti. Osynda beldi múshelerge, kópbalaly ájeler men analarǵa laıyqty qurmet kórsetilýi sátti shyqty. Sondaı júregi keń, peıili darııa aıaýly jannyń biri – 13 bala asyrap, bir mezette 8 besik terbetken kentaýlyq Gúljahan Kerimbaıqyzynyń bas júldege ıe bolýy jurtshylyqtyń janyn jadyratty. О́neri men eńbegi eleýli etken Lıza Shámet, Gúlbala Sársenova marapaty da áriptesterin qýantty. Forýmdaǵy «Parasatty ájeler», «Ulaǵatty ájeler», «Isker ájeler», «Salt-dástúrge janashyr ájeler», «Jańashyl ájeler» atalymy jeńimpazdaryna tabystalǵan «Dáneker áje», «Úlgili áje», «Sheber áje», «Isker áje», «Yntaly áje», «О́nerli áje», «Bı padıshasy», «Kúmis kómeı» marapaty óńir mereıin asyrdy.
«Sabaqty ıne sátimen» degen, irgeli sharanyń nátıjesinde «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi ortalyq keńesiniń tóraǵasy, Májilis depýtaty, Eńbek eri Baqtyqoja Izmuhambetovtiń qoldaýymen «Ájeler alqasy» elimizdiń barlyq aımaǵynda quryldy. Túrkistan úlgisimen barsha óńirde «Aıaly áje» forýmy ótkizilip, oblysaralyq estafetanyń rámizi retinde «Aıaly áje» músin-tańbasy jasaldy. 2025 jyly estafeta Áýlıeata óńirine, kıeli Aısha bıbi anamyzdyń búgingi urpaqtaryna tabystaldy.
Jalpy, Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıingi keń-baıtaq jerimizdiń qaı túkpirin alsańyz da kıe men qasıet tunyp tur. Respýblıka boıynsha 176 aýdan men 58 qala, tipti aýyldyq okrýgter óz «Ájeler alqasyn» quryp, qoǵamdyq jumysty bastap ketkenin kórip qýandyq. Ananyń áldıi men ájeniń besik jyryna sýsap qalǵan halyq óziniń qaınar bastaýyna shynaıy umtylǵanyn kórdik. Bul – oń úderis, óresi bıik ózgeris.
Osy iste talaı tarlandy qanattandyrǵan Atyraý, asyl dúldúlderdi shyǵarǵan Abaı, syrly da jyrly Qyzylorda oblystyq ardagerler keńesi tóraǵalarynyń eńbegin erekshe aıtýdy jón sanaımyn. Irge kótergennen bergi bir jyldyń ishinde urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý, ónerpaz da ismer ájelerdiń bar ónerin, danalyǵy men ómir ónegesin jas urpaqtyń boıyna darytý, ulttyq salt-dástúr úlgilerin nasıhattaý baǵytyndaǵy is-sharalardy úılestirgen bul uıym búginde ishki saıasat, bilim berý, densaýlyq saqtaý, kitaphana, polısııa bólimderimen tyǵyz baılanys ornatyp, jaqsylyqtyń jarshysy, jamandyqtyń aldyn alýshysy bolyp otyr.
Mundaı is-shara Jambyl, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan, Ulytaý, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystary men Astana, Shymkent qalalarynda, jalpy elimizdiń barlyq óńirinde jaýapty deńgeıde ótip, dúıim jurtty dúr silkindirgeni ortaq isimizdiń ıgiligin, berekesin kórsetedi.
Ras, ata-áje urpaqqa jaýapty, sanaly urpaq búgin de, erteń de ultqa jaýapty. Shymkent shaharynda ótken forýmda jasy 90-ǵa taıaǵan ájeniń bir sózi, aq batasy esimizde qaldy: «Aınalaıyndar, «Aıaýly ájeleriń» túnde temir qazyqtaı, kúndiz jarqyraǵan kúndeı elimizdi jaqsylyqqa bastasyn. Ul-qyzdarymyz álemniń bıikterin baǵyndyrsyn! Elde de, syrtta da «qazaqtyń balasy» degen atqa daq túsirmesin!».
Túrkistan – tarıhqa da, rýhanı túleýge de jaýapty qasıetti meken. Ult dástúri men halyqtyq tárbıeni jandandyrýdy kózdegen aqsaqaldar men aıaly ájeler ókilderin óńir basshysy Nuralhan Kósherov qabyldap, júıeli qoldaý kórsetip keledi. Túrkistan oblystyq ardagerler keńesi respýblıkalyq ortalyq basshylyǵymen birge osy eldik jobany áli de salalandyrýdy kózdeıdi. Qazynaly qartynyń batasymen kógergen, shańyraǵy bıik, keregesi keń, irgesi myqty elimizdiń shyǵar asýy bıik bolǵaı!
Jeńisbek MÁÝLENQULOV,
Túrkistan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy
