Foto: Ashyq derekkóz
Aımaqtaǵy barlyq elderde áleýmettik kómek kórsetýdiń negizi uqsas – balanyń dúnıege kelýi, zeınetke shyǵý, múgedektik, asyraýshysynan aıyrylý nemese jumyssyz qalý sııaqty jaǵdaılar. Alaıda qoldaýdy uıymdastyrý men qarjylandyrý tásilderi ár elde ártúrli.
Zeınetaqy tólemderi boıynsha Qazaqstan aıqyn basymdyqqa ıe. Ortasha zeınetaqy mólsheri elimizde 157 843 teńge, al О́zbekstanda – 61 303 teńge, Qyrǵyzstanda – 60 706 teńge, Tájikstanda – 22 886 teńge. Bul kórsetkish Qazaqstandaǵy áleýmettik qamsyzdandyrý deńgeıiniń joǵary ekenin kórsetedi.
Júktilik pen bosaný boıynsha tólemder de Qazaqstanda áldeqaıda joǵary. Ortasha eseppen bul tólemder 164 350 teńgeden 1 158 107 teńgege deıin jetedi. Al О́zbekstanda – 34 520 teńge, Qyrǵyzstanda – 43 215 teńge, Tájikstanda – 11 415 teńge kóleminde ǵana.
Sonymen qatar Qazaqstanda áleýmettik qoldaý tek tikeleı tólemdermen shektelmeıdi. Memleket birqatar salalardy sýbsıdııalaıdy. Mysaly, jolaýshylar tasymalyna bólinetin qarjy kólemi artqan. Bıyl Astanada 62,34 mlrd teńge, al Almatyda 107,6 mlrd teńge áleýmettik mańyzy bar baǵyttardy sýbsıdııalaýǵa baǵyttalǵan. Budan bólek, kommýnaldyq tarıfterdiń ósýine baılanysty ótemaqylar jergilikti bıýdjet esebinen tólenedi.
Ortalyq Azııa elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterine kóz júgirtsek, aıyrmashylyq aıqyn baıqalady. Qazaqstanda:
- ortasha jalaqy – 473 158 teńge;
- eń tómengi jalaqy – 85 000 teńge;
- eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 50 851 teńge.
Bul kórsetkishter Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstanmen salystyrǵanda edáýir joǵary.
Balaly otbasylarǵa kórsetiletin qoldaý da júıeli túrde damyp keledi. Qazaqstanda birjolǵy tólemder 1-3 balaǵa 164 350 teńge, 4 jáne odan kóp balaǵa 272 475 teńge mólsherinde beriledi. Jumys isteıtin analar úshin júktilik jáne bosaný tólemi 1 158 107 teńgege deıin jetýi múmkin.
Sonymen birge, 1,5 jasqa deıingi bala kútimine aı saıynǵy járdemaqy qarastyrylǵan:
birinshi balaǵa – 24 912 teńge, ekinshige – 29 454 teńge, úshinshige – 33 952 teńge, tórt jáne odan kóp balaǵa – 38 493 teńge tólenedi. Qyrǵyzstanda, О́zbekstanda jáne Tájikstanda bul tólemder kólemi aıtarlyqtaı tómen. Máselen, Qyrǵyzstanda birjolǵy tólem 21 607 teńge (4 000 som) ǵana bolsa, О́zbekstanda – 34 519 teńge shamasynda.
Kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylardy qoldaý baǵytynda da Qazaqstan naqty tetikterdi engizgen. Elde kópbalaly otbasylarǵa aı saıyn 69 330 teńgeden 121 360 teńgege deıin tólenedi. Al «Kúmis alqa», «Altyn alqa» jáne «Batyr ana» ıegerleri 27 680-32 005 teńge kóleminde qosymsha járdemaqy alady.
Elordada áskerı qyzmetkerlerdi áleýmettik qoldaýdyń tetikteri talqylandy
Az qamtylǵan otbasylar úshin de júıeli qoldaý bar. 1-6 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa 1,5 AEK (6 487,5 teńge) mólsherinde tólem beriledi. Sonymen qatar jumyssyz qalǵan jaǵdaıda tólem sońǵy 24 aıdaǵy tabystyń 45%-yna deıin jetýi múmkin.
Múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan áleýmettik tólemder de joǵary deńgeıde. I top – 111 873 teńge, II top – 89 498 teńge, III top – 61 022 teńge. Salystyrǵanda, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstandaǵy bul tólemder birneshe ese tómen.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan áleýmettik qoldaýǵa kóbirek qarjy bólip, júıeli ári kópqyrly qoldaý tetikterin qalyptastyrǵan. Bul – azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan júıeli saıasattyń kórinisi.
