Foto: Ashyq derekkóz
Nátıjesinde bul energetıkalyq paradoks týdyrdy. Qazaqstanda kómirsýtek qory mol ári olardy shetelge eksporttap otyrǵanyna qaramastan, el ishindegi gaz tapshylyǵy shegine jetti. Negizgi sebep – óndiristik ınfraqurylymnyń tozýy jáne ınvestısııalardyń jetkiliksizdigi. Osy jaǵdaı jańa ekonomıkalyq modelge tolyq betburys jasaý qajettiligin aıqyndady. Bul model saladaǵy ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyryp, ony uzaqmerzimdi turǵydan ornyqty etýge baǵyttalǵan.
Teńgerimsizdik anatomııasy: turaqsyz model jáne onyń jahandyq konteksi
Qazaqstandaǵy gaz salasy kóp jyldar boıy ekonomıkalyq jaǵynan turaqsyz boldy. Gaz óńdeýshi zaýyttar ishki naryqqa suıytylǵan munaı gazyn jáne basqa munaı ónimderin óndiris shyǵynynan edáýir tómen baǵada satýǵa májbúr boldy.
Sala mamandary men quzyrly mekemelerdiń málimetinshe, TMD-da bir tonna óndirý quny 128-147 dollar bolǵanda, retteletin kóterme baǵa 82-96 dollar deńgeıinde jasandy túrde bekitilgen. Onyń ústine, QR Energetıka mınıstrliginiń resmı boljamdary máseleniń aýqymyn aıqyn kórsetedi: mysaly, 2025-2026 jyldarǵa Almaty qalasy men Almaty oblysy úshin taýarlyq gazdyń boljamdy quny myń tekshe metrine 98 dollardy quraıdy, al dál osy óńirler úshin 2025 jyldyń ortasyna deıin bekitilgen kóterme baǵa eki esege jýyq. Bul tásil árbir óndirýshi úshin avtomatty túrde tikeleı shyǵyndardy týdyrdy, negizgi bıznesti josparly shyǵyndy kásipke aınaldyrdy jáne ony damýǵa yntalandyrýdan tolyqtaı aıyrdy.
О́nerkásip negizinen ulttyq sýbsıdııalaýdyń jasyryn mehanızmi retinde jumys istedi, munda ishki satýdan túsken shyǵyndar basqa, joǵary marja munaı ónimderinen túsetin eksporttyq kirister esebinen ótelýge májbúr boldy. Bul baǵa dısproporsııasy Qazaqstandy álemdik energetıkalyq kartadaǵy biregeı anomalııa retinde kórsetti.
2024 jyldyń sońyndaǵy derekterge sáıkes, halyq úshin tabıǵı gazdyń ortasha álemdik baǵasy bir kVt/saǵ (durys halyqaralyq salystyrý úshin paıdalanylatyn energııa birligi) $0,086 deńgeıinde belgilense, Qazaqstanda ol álemdegi eń tómengi kórsetkishterdiń qatarynda qaldy.
Gazdyń qalypty emes qoljetimdiligi tek absolıýttik mánde ǵana emes, salystyrmaly túrde de joǵary boldy: zertteýlerge sáıkes, Qazaqstan turǵyndarǵa ortasha tabysqa jylyna 10 myń tekshe metrge deıin gaz satyp alýǵa múmkindik beretin gaz qunynyń ortasha jalaqyǵa qatynasy boıynsha Eýropada jetekshi orynǵa ıe boldy, bul álem elderiniń basym kópshiligi úshin qol jetimsiz kórsetkish. Tipti keıde kúrdeli ári energııany kóp qajet etetin TMD-nyń 1 lıtri bótelkedegi aýyz sýdyń lıtrinen arzan turdy.
Tikeleı saldarlar: shamadan tys tutyný, ınfraqurylymnyń tozýy jáne kóleńkeli naryq
Gaz baǵasynyń qoljetimdiligi el ishinde shamadan tys tutyný mádenıetin qalyptastyrdy. 2024 jyly taýarlyq gaz tutyný 9%-ǵa artyp, 21,2 mlrd m³-ke jetti, al SNG tutyný 5,6%-ǵa ósip, 2,42 mln tonna boldy. Bul ósim óndiristik qýattylyqtyń artýymen emes, tutyný sheksizdigimen baılanysty.
Ishki satýdyń shyǵyndy bolýy salany júıeli túrde qarjylandyrýdan aıyrdy, nátıjesinde óndiristik ınfraqurylym qatty tozdy. Sońǵy úsh jylda elimizdegi úsh iri munaı óńdeý zaýytynda 400-den astam jospardan tys toqtaý tirkelgen. Máselen, «QazGPZ» zaýytynda qysymǵa tózimdi qurylǵylardyń 98%-y 40 jyldan astam ýaqyt boıy jumys istep tur.
Sonymen qatar, Qazaqstan men kórshi elderdegi baǵa aıyrmashylyǵy qara naryq pen zańsyz eksporttyń keńeıýine jol ashty. Mysaly, avtogazdyń lıtri Qazaqstanda $0,21 bolsa, Reseıde – $0,36. Bul jaǵdaı Qazaqstannyń kórshi elderdiń tutynýshylaryn jazasyz sýbsıdııalaýyna alyp kelip, ishki naryqtaǵy tapshylyqty kúsheıtti.
Strategııalyq jaýap: resýrstyq bazany keńeıtý boıynsha aýqymdy baǵdarlama
Qazirgi reformalar elimizdiń turaqty ári ınvestısııalyq jaǵynan tartymdy energetıka modeline kóshýiniń bir bóligi. Úkimet 2028 jylǵa deıin baǵany óndiristik shyǵyndarǵa sáıkes keletin deńgeıge jetkizýdi kózdeıtin uzaq merzimdi Jol kartasyn qabyldady.
Bul qadam tutynýshylar úshin aýyr bolǵanymen, ınvestorlar úshin salanyń bolashaqta tabysty jáne boljamdy bolatynynyń nyshany. Jańa strategııanyń ózegi – gaz resýrstary men óńdeý qýattylyqtaryn keńeıtý.
Jańa strategııanyń ortalyq elementi resýrstyq baza men óńdeý qýattaryn keńeıtý boıynsha aýqymdy baǵdarlama bolyp tabylady. Maqsat – 2030 jylǵa qaraı taýarlyq gaz óndirýdi qazirgi 23 mıllıard tekshe metrden 31 mıllıard tekshe metrge deıin arttyrý.
Buǵan qol jetkizý úshin birneshe baǵytta jumystar júrgizilip jatyr. О́ndiristik sektorda 2023 jyldyń sońyna qaraı «Anabaı», «Shyǵys О́riktaý» jáne «Rojkov» ken oryndary paıdalanýǵa berildi. 2025–2026 jyldar aralyǵynda jalpy alynatyn qory 50 mlrd m³ astam «Batys Prorva», «Ortalyq О́riktaý» jáne «Barhannaıa» ken oryndaryn iske qosý kútiledi.
Gaz óńdeý salasynda da iri jobalar júzege asyp jatyr. Atyraý oblysynda Qashagan shıkizaty negizinde jańa gaz óńdeý zaýyty salynyp jatyr. Alǵashqy kezeńi jylyna 1 mlrd m³ gaz óńdeıdi, 2030 jylǵa qaraı ekinshi kezeń – 2,5 mlrd m³ qýatpen iske qosylady. Bul jobaǵa Katardyń bedeldi UCC Holding kompanııasynyń qatysýy – reformalarǵa degen senimniń kórinisi.
Sonymen qatar, Jańaózende 900 mln m³ qýatty GО́Z salynyp jatyr. Qarashyǵanaq ken ornynda jylyna 4 mlrd m³ gaz óńdeıtin joǵary tehnologııaly zaýyt salý boıynsha kelissózder júrgizilýde.
Baǵdarlama quramynda basqa da strategııalyq jobalar bar. Atap aıtqanda: Almaty JEO-laryn gazǵa kóshirý, soltústik pen shyǵys óńirlerdi gazdandyrý, «Beıneý–Bozoı–Shymkent» magıstraldy gaz qubyrynyń ekinshi jelisin salý. Sońǵy joba 2025 jyldyń sáýirinde bastalyp, gaz qubyrynyń ótkizý qabiletin jylyna 15 mlrd m³-ke deıin arttyrady.
О́ndiristi arttyrýmen qatar, eldiń tranzıttik áleýeti de kúsheıýde. 2024 jyly gaz tranzıti 10%-ǵa ósip, 69,6 mlrd m³-ke jetti. О́zbekstan eksporttaýshydan ımporttaýshyǵa aınalǵan tusta, Qazaqstan Reseı gazy úshin mańyzdy tranzıttik hab retindegi rólin nyǵaıta túsedi.
Uzaq merzimdi perspektıva jáne zańnamalyq qoldaý
Reformalardyń strategııalyq maqsaty – tek otyn naryǵyn turaqtandyrý emes, sonymen qatar tereń óńdeýdi damytyp, otandyq gaz-hımııa ónerkásibin qurý. Osy maqsatta zańnamalyq baza jańartylyp jatyr.
2023 jyly jer qoınaýyn paıdalanýshylardan gaz satyp alý formýlasy qaıta qaraldy, nátıjesinde 2025 jyly ónerkásiptik óndiristi bastaýǵa daıyn bes kompanııa anyqtaldy.
Energııa únemdeýdi nasıhattaý maqsatynda Parlamentte «Gazdy uqypty tutyný týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Ol gazdy esepke alýdy sıfrlandyrýdy jáne normadan artyq tutynǵandar úshin joǵarylatylǵan tólem koeffısıentterin engizýdi kózdeıdi.
Sonymen qatar gaz-motor otyny naryǵyn damytý jónindegi Jol kartasy qabyldandy. Ol qoǵamdyq kólik parkin jańartý jáne avtogaz quıý kompressorlyq stansııalaryn kóbeıtý arqyly ishki suranysty boljaýǵa múmkindik beredi.
Jańa áleýmettik kelisim men naryq arasyndaǵy tepe-teńdik
Bul reformalardy iske asyrý eldiń ekonomıkalyq júıesi men qoǵamy úshin úlken synaq. Degenmen memleket naryqtyq saıasat júrgize otyryp, áleýmettik jaýapkershilik qaǵıdalaryn saqtaýǵa tyrysady.
2024 jyly áleýmettik osal toptarǵa gazǵa arnalǵan jeńildik vaýcherlerin usynatyn sıfrlyq joba iske qosyldy.
Sondaı-aq, gazdandyrý baǵdarlamalary jalǵasyp jatyr. Tipti bıznes-logıka turǵysynan tıimsiz sanalatyn shalǵaı aýyldarǵa da ınfraqurylym tartylyda. 2025 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha eldegi gazdandyrý deńgeıi 62,4%-ǵa jetip, 12,6 mln adam gazǵa qol jetkizdi. Batys óńirler men iri qalalar tolyq qamtylǵan, endigi maqsat eldiń ortalyq aımaqtaryna bet buryp, 2040 jylǵa deıin tehnıkalyq turǵydan múmkin aımaqtardaǵy halyqtyń 90%-yn gazben qamtý.
Bul tásil gazdandyrýdy tek ekonomıkalyq joba emes, aımaqtardy damytý men ómir sapasyn arttyrý quraly retinde qarastyratynyn kórsetedi. Bul – eldegi turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy alǵysharty.
