Reıtıngi joǵary kompanııaǵa nege renjımiz?

Tolyq jańarýǵa tórt jyl qaldy

Bılet nege joq degende kompanııanyń aıtar biregeı ýáji – vagon tapshylyǵy. Qazir elde 2 667 vagon bar eken. Sonyń 44%-y tozǵan. Bıyldan bastap jyl saıyn 200-den astam vagon satyp alynyp otyrmaq. Nátıjesinde, 2030 jylǵa taman 1 200 jańa vagon qatarǵa qosylýǵa tıis.

«Jolaýshylar tasymaly» AQ-nyń bergen jaýabyna qarasaq, mekeme 2030 jylǵa deıin 993 vagon satyp alýdy josparlap otyr. Vagon saýdasyna qarjy qaıdan alynady degen saýalymyzǵa «qarjylandyrý respýblıkalyq bıýdjetten qaıtarymdy negizde bıýdjettik kredıt bólý jolymen júzege asyryldy jáne jetkiziletin vagondar áleýmettik mańyzy bar baǵdarlarǵa qatynaıtyn poıyzdarǵa bólinedi» dep jaýap berdi. «ZIKSTO»-nyń 300-den astam vagony «О́nerkásipti damytý qory»-nyń zaemdyq qarajaty esebinen qaıtarymdy negizde qarjy lızıngi arqyly satyp alynbaq.

«Barlyq satyp alynyp jatqan vagondar otandyq óndiristen shyqqan jáne olar halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi. Vagondardyń quny kelisimshart talaptaryna sáıkes jarııa etilmeıdi. Otandyq vagon óndirisi «Jolaýshylar tasymaly» AQ-nyń ishki suranysyn 100% qanaǵattandyrady. Kompanııanyń strategııalyq mindette­rin iske asyrý barysyn eskere otyryp, ult­tyq tasymaldaýshy 2029 jylǵa qaraı búkil parkti tolyqtaı jańartady», delinedi «Jolaýshylar tasymaly» AQ jaýabynda.

Bılet baǵasyna bılik júrmeıdi

Burynǵy Kólik mınıstri Marat Qarabaev «eger eski vagondardy aınalymnan shyǵaryp tastasaq, onda elde bılet tapshylyǵy bolady» degen edi. Eski vagondardy qatardan shyǵarmasa da bılet tabý ońaı bolmaı tur. Soǵan qaraǵanda másele vagon sanynda da emes sekildi. Olaı deıtinimiz – eldegi alypsatarlyq sharýa áli de «quziretinen» aıyrylmaǵan. Qaı kúnge, qaı baǵytqa bolsa da bılet taýyp beremiz deıtin «arnaıy mamandardyń» telefon nómirin taýyp, habarlasqan edik, «ıá, ras, taýyp bere alamyz» dedi. «Biz tappaǵandy siz qaıdan taýyp ala qoıasyz sonda?» dep edik, «bul bizdiń jumysymyz emes pe» dedi. Jýrnalıst ekenimizdi aıtyp, máseleni egjeı-tegjeı suraǵymyz kelip edi, «Sol QTJ-nyń saıtynan kirpik qaqpaı qarap otyramyz, bosaǵan oryndy satyp ala qoıamyz» dep taıqydy. Dál olaı izdeýdi bizdiń de biletinimiz belgili. Odan ári «arnaıy mamannyń» aýzynan aqıqatty sýyryp ala almaıtynymyzdy ańdadyq, desek te munda bir qupııanyń buǵyp jatqanyn da túsindik. Másele vagonda emes sııaqty deıtinimiz sol.

Bizdiń bul turǵydaǵy saýalymyzǵa Kólik mınıstrligi «Búginde jol júrý qujattaryn qaıta satý múmkindigi joq» dese, «Jolaýshylar tasymaly» AQ «Ulttyq tasymaldaýshy «alypsatarlar» dep atalatyndarmen kúresti eshqashan toqtatqan emes jáne deldaldarmen kúrestiń belgili bir ádisteri tıimdi jumys isteýde» dep jaýap berdi. Sosyn ekeýi de bılet­terdi elektrondyq satý júıesinde jańa algorıtmder engizilgenin alǵa tartty.

«Bos bılet qaıta satylymǵa qashan shyǵa­rylatynyn eshkim bilmeıdi. 3, 15 mınýt nemese jarty saǵattan keıin shyǵýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda bıletterdi úıles­tirip qaıta satý tipti múmkin emes. Bilet.railways.kz saıtynda bir paıdalanýshy tek 10 jolaýshynyń atyna bılet rásimdeı alady. Ol buzylǵan jaǵdaıda jeke kabınet avtomatty túrde buǵattalady jáne qol­jetimdilikti qalpyna keltirý múmkin emes. Elektrondyq kezek – qaıtarylǵan bıletter birden satylymǵa túspeıtin kútý paraǵy. Aldymen olar kezekte turǵandarǵa túsedi. Mundaı ádis bos oryndardy ádil bólip qana qoımaı, alypsatarlardyń bıletterdi ustap alý múmkindigin de tómendetedi. «Kútý paraǵy» qyzmeti arqyly bıyl birinshi jartyjyldyqta 182 myń bılet usynylyp, 72 myń bılet satyp alyndy», deıdi «Jolaýshylar tasymaly».

Hosh delik. Bılettiń tapshylyǵy bir másele bolsa, ekinshi túıtkil – bılet baǵasynyń jyl sanap qymbattap jat­qany. 2024 jyly 1 qazannan bastap bılet qunynyń 20%-ǵa qymbattaıtyny aıtylǵan. Al bıyl Temirjol jáne sý transporty komıteti tóraǵasynyń orynbasary Nurjan Kelbýǵanov jolaýshylar tasymaly qyzmetiniń baǵasy taǵy 7%-ǵa qymbat­taıtynyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, elimizde dál qazir 140 jolaýshylar marshrýty bar, tarıftiń kóterilýi sonyń 62-sine qatysty bolady. Kelbýǵanovtyń sózinshe, baǵany ósirý vagon parkin jańartý, servıs sapasyn kúsheıtý jáne qyzmetkerler jalaqysyn tóleýge qajet bolyp otyr.

Osydan birer jyl buryn jýrnalıst Juldyz Ábdildá Almaty – Saryaǵash baǵy­tyndaǵy poıyzǵa eki adamnyń bıleti 72 myń bolǵanyn jazdy. Buǵan qatysty salalyq vedomstvo bylaı jaýap beredi:

«Almaty – Saryaǵash baǵyty boıynsha 2 poıyz júredi: «Talgo» vagondarynan qurastyrylǵan №001/002 Almaty – Tashkent jáne standartty vagondardan qurastyrylǵan №87/88 Almaty-2 – Sary­aǵash. Almaty – Saryaǵash baǵytyndaǵy tósek-oryn jabdyqtaryn eskere otyryp Almaty – Tashkent poıyzyndaǵy otyrmaly oryndar 2S – 6 758, Týrıst 2d (kýpe) – 16 997 teńge; Grand PMR 2B (lıýks) – 23 997, Bıznes 1b (lıýks) – 20 288-den 24 094 teńgege deıin. Atalǵan jolaýshy poıyzy kommersııalyq bolyp sanalady, sol sebepti jol júrý qunynyń baǵasy memleket tarapynan rettelmeıdi. Poıyzdy uıymdastyrý boıynsha shyǵystar «Jolaýshylar tasymaly» AQ-nyń óz qarajaty esebinen jabylady. Sol sebepti 2 adamǵa shaqqandaǵy eń joǵary tarıf 1b bıznes klasty vagonda 48 188 teńgeni quraıdy. Al №87/88 Almaty-2 – Saryaǵash poıyzy memlekettik bıýdjet esebinen sýbsı­dııalanady, ondaǵy baǵa plaskartta – 6 528 teńge, kýpede – 11 694 teńge».

QTJ qaryzdan qalaı qutylady?

Keıbir derek kózderiniń málimeti bo­ıynsha, keıingi 4 jylda temirjol salasyn da­my­týǵa 2 trln teńge jumsalǵan. Munsha mol qar­jyny tıimdi kádege jaratýǵa bolar edi ǵoı de­gen oı mazalaıdy... Sóıtsek, jemqorlyq bul sa­laǵa da tis batyrypty. Májilistiń eks-depýtaty Rýslan Ber­denov bir jolǵy depýtattyq saýalynda ­«5 jyl­da QTJ laýazymdy tulǵalary men onyń vedomstvolyq uıymdaryna qatysty 136-dan astam qylmys­tyq is tirkelgenin jarııa etti.

«52 adam sottalǵan. Keıbir sarapshy­lardyń boljamyna sáıkes, QTJ júıesindegi jemqorlyqtyń jyldyq aınalymy – 200 mln dollar. QTJ-ǵa sapasyz qyzmet, jaılaǵan jemqorlyq, tıimsiz jobalardy joıý qajet», degen edi sol kezde.

Keıin Joǵary aýdıtorlyq palata tór­aǵasy Álıhan Smaıylov «Búginde QTJ-nyń óz mindettemelerin tolyq tóleýge qabileti joq jáne kredıttik táýekeldiń qyzyl aımaǵynda tur» dep málimdedi.

«Onyń boryshy 2024 jyly 2,9 trln teńgeni qurady. Qaryz áli de ósip jatyr. QTJ-nyń barlyq shyǵyny negizinen tranzıttik tabys­tar esebinen jabylady. Bul ekonomıkalyq jaǵynan qısynsyz. Birde bir kásipker óz qyzmetin qaıyrymdylyq qaǵıdaty bo­ıynsha júzege asyrýǵa múddeli emes. Bul – bankrottyqqa aparatyn tóte jol», dedi bas aýdıtor.

Kólik vıse-mınıstri Maqsat Qalıaqpa­rovtyń aıtýynsha, Joǵary aýdıtorlyq pa­lata qorytyndysynyń negizgi máni QTJ júk ta­sy­maldarynyń 70%-dan astamyn sýb­sı­dııalaýy, ıaǵnı ózindik qunnan tómen tasy­maldaýy boldy. Aıtylyp otyrǵan 903 mlrd teńge –  QTJ tarapynan otandyq kompanııalarǵa úsh jyldaǵy sýbsıdııalar kólemi.

«Joǵary aýdıtorlyq palatanyń piki­rin­she, mundaı tájirıbe kompanııanyń qarjylyq jaǵdaıynyń odan ári nasharlaýyna  alyp keler edi. О́ndiristik-ekonomıkalyq kórsetkishter ósýiniń arqasynda kompanııa máseleniń odan ári  ýshyǵýyna jol bermedi. Kerisinshe, kompanııanyń qarjylyq jaǵdaıy edáýir jaqsardy jáne halyqaralyq agenttikter muny rastaıdy. 2021 jyly S&P, al ótken jyly Moody’s  QTJ  reıtıngterin kóterdi. Júk tasymaldarynyń kólemi jyldan jylǵa ósýde, eki jyl buryn tarıhı maksımýmnan ótti. 2024 jyly paıdalaný júk aınalymy 272 mlrd tonna-kılometrdi qurady, bul 2020 jylmen salystyrǵanda 15%-ǵa artyq», deıdi ol.

Sóıtip, qajetti ınvestısııa kólemi 5 trln teńgeden asady. Bul aqsha nesıege aly­nady. Sáıkesinshe, qaryz ósýde deıdi. Al jemqorlyq máselesine keler bol­saq, mınıstrlik QTJ kompanııalarynyń barlyq toby boıynsha sybaılas jemqorlyq táýekelderine aýdıt júrgizilip,  olardy joıý boıynsha 200 is-sharadan turatyn jospar ázirlengenin aıtty.

«Kompanııa turaqty negizde óziniń ishki tekseristeri men tergeýlerin júrgizedi. Barlyq materıaldar tez arada quqyq qorǵaý organdaryna beriledi», deıdi.

Poıyzy keshikken, bılet qunyn qaıtara almaǵan, der kezinde oryn taba almaǵan, tapsa da qaltasy ábden qaǵylǵan halyqqa S&P pen Moody’s-dyń reıtıngi bes tıyn. Tonna-kılometrlegen júk aınalymynda da sharýasy shamaly. Jaýapty oryndar muny túsinse, árıne...