Qaýipsizdikti qorǵaıtyn tehnologııa
S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Manarbek Qylyshqanov metall bólshekterdi joǵary temperatýra men agressıvti ortadan qorǵaý máselesin sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy jobany júzege asyryp jatyr. Memlekettik grantqa ıe bolǵan jumys nátıjesinde energetıkalyq jabdyqtyń qyzmet etý merzimin uzartýǵa ári jóndeý shyǵyndaryn azaıtýǵa múmkindik beretin berik antıkorrozııalyq jabyndardy jasaýǵa arnalǵan ınnovasııalyq tehnologııa ázirleýdi kózdeıdi.
Joba jetekshisi M.Qylyshqanov: «Biz eki zamanaýı ádisti biriktiretin keshendi tehnologııa ázirleýdemiz: gazotermııalyq búrký jáne lazerlik óńdeý. Bul tásil arqyly nıkel, hrom, bor jáne kremnıı negizindegi ózdiginen aǵyp, tyǵyz jabyn túzetin qorytpalardy (Ni-Cr-B-Si) metalǵa jaǵýǵa múmkindik týady. Osyndaı materıaldar óńdeýden keıin tozýǵa tózimdi, tyǵyz ári ystyqqa berik qabat qalyptastyrady», deıdi.
Energetıkalyq mashına jasaý – eń kúrdeli ári joǵary talap qoıylatyn baǵyttyń biri. Mundaǵy jabdyqtar óte joǵary temperatýra, qysym jáne hımııalyq áser jaǵdaıynda jumys isteıdi. Kez kelgen aqaý óndiristiń toqtaýyna, tipti apatqa ákelýi múmkin. Sondyqtan metall bólshekterdi arnaıy jabyndarmen qorǵaý – jaı ǵana qajettilik emes, ónerkásip úshin mańyzdy qaýipsizdik sharasy.
Jańa jabyndardyń senimdiligin dáleldeý úshin professordyń komandasy halyqaralyq ASTM standarttaryna saı qatań synaqtar júrgizedi. Bul ónimderdiń tájirıbede qoldanýǵa jaramdylyǵyn kórsetedi.
Atalǵan jobanyń aýqymy da keń, óıtkeni bul materıaltaný, mehanıka, fızıka jáne hımııa sııaqty birneshe ǵylymı baǵytty biriktiredi. Osyndaı pán-aralyq tásil shyn mánindegi ınnovasııalar arqyly ǵylymnyń túıisken núktesinde tyń sheshimder tabýǵa jol ashady.
Sonymen qatar joba aıasynda jas mamandardy daıarlaý josparlanǵan. Ýnıversıtet qazirgi zamanǵy tehnologııalardy meńgerip qana qoımaı, olardy odan ári damytatyn jańa býyn ınjenerler men zertteýshiler tárbıeleýdi kózdep otyr. Bul – otandyq ónerkásiptiń bolashaǵyna qosylatyn qomaqty úles.
Ekojúıeni qalpyna keltirý joly
QyzPU ǵalymdary ekologııalyq qaýipsizdik pen bıotehnologııa salalarynda mańyzdy ǵylymı jańalyqtarǵa qol jetkizdi. Bul «Agrarlyq ónimder men tehnologııalardy ázirleý jáne kommersııalandyrýǵa arnalǵan bıotehnologııalyq R&D ortalyǵyn qurý» jobasy aıasynda iske asyryldy.
Jobanyń basty baǵyty – aýyr metaldardan lastanǵan topyraq pen ósimdikterdi bıologııalyq ádispen tazartý. Zertteý barysynda «Pseudomonas» týysyna jatatyn bakterııalardyń aýyr metaldardy joıý qabileti jan-jaqty zerttelip, olardyń ekojúıeni qalpyna keltirýdegi tıimdiligi dáleldendi. Osy jańalyq qorshaǵan ortany bıoremedıasııalaý salasyna serpin bermek.
Ǵylymı jumys Pánaralyq zertteýler ortalyǵynda ornalasqan zamanaýı «Thermo Scientific Axia ChemiSEM» (AQSh) skanerleýshi elektrondy mıkroskop (SEM) qondyrǵysynda júrgizildi. Bul qurylǵynyń kómegimen ósimdikter men topyraqtaǵy metall qaldyqtarynyń naqty mólsheri men taralý aımaǵy anyqtaldy.
Skanerleýshi elektrondy mıkroskop – nysandardyń betki qurylymyn 3 nanometrge deıingi dáldikpen zertteýge múmkindik beretin joǵary tehnologııalyq qural. Atalǵan ádis úlginiń morfologııalyq, qurylymdyq erekshelikterin mıkro jáne nanomasshtabta tereń taldaýǵa jol ashady. SEM-ge ornatylǵan EDX (energııa-dıspersııalyq rentgen spektroskopııasy) júıesi arqyly topyraq pen ósimdik úlgileriniń elementti quramy anyqtaldy. Zertteý ádisi lastaný deńgeıin, sonymen qatar «Pseudomonas» bakterııasymen óńdelý nátıjesin naqty baǵalaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Joba nátıjesi ekojúıelerdi aýyr metaldardan tazartý arqyly aýyl sharýashylyǵyna jaramdy jerlerdi qalpyna keltirýge septigin tıgizedi. Atalǵan zertteý jumysy ekologııa, bıotehnologııa jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy ǵylym men tájirıbe arasyndaǵy baılanysty tereńdetýge baǵyttalǵan.
Skanerleıtin elektrondy mıkroskop búginde qorshaǵan ortany qorǵaý men ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde, sondaı-aq jańa bıomaterıaldar men medısınalyq tehnologııalardy ázirleýde mańyzdy ról atqaryp otyr.
Búlingen jerdi qalpyna keltirýdiń tyń tásili
Qanysh Sátbaev ýnıversıtetiniń bir top jas ǵalymdary gıperakkýmýlıatorlyq ósimdikter men mıkorızııalardy qoldana otyryp, ashyq taý-ken jumystary saldarynan búlingen jerlerdi rekýltıvasııalaý úderisin qarqyndatýdyń ekologııalyq tásilin ázirlep jatyr. Bul bastama elimizdiń shóldi jáne shóleıtti aımaqtarynda aýyr metaldarmen lastanǵan jerlerdi qalpyna keltirý isinde jańa kezeńniń bastamasy bolmaq.
Jobanyń ǵylymı negizi – belgili bir ósimdikterdiń (gıperakkýmýlıatorlar) topyraqtan aýyr metaldardy sińirý jáne jınaqtaý qabiletine, sondaı-aq topyraqtaǵy paıdaly mıkroaǵzalarmen sımbıozdyq qatynasta bolatyn mıkorızııalardyń áserine negizdelgen. Bul tásil jer bederin tabıǵı jolmen qaıta qalpyna keltirýdi qamtamasyz etip, ekojúıeniń turaqty damýyna jol ashady.
Jobanyń jetekshisi, PhD, Sátbaev nıversıteti janyndaǵy Taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń professory Jaqypbek Yrysjan ǵylymı zertteý týraly: «Gıperakkýmýlıatorlyq ósimdikter men mıkorızııalardy paıdalaný – elimizdiń klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen, tıimdi ári ekologııalyq turǵydan qaýipsiz ádis. Mundaı bıologııalyq tásilder tek taý-ken óndirisiniń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııandy áserin azaıtyp qana qoımaı, aýyl sharýashylyǵyna jaramdy alqaptardyń kólemin ulǵaıtýǵa da septesedi», deıdi.
Búginde zertteý jobasy naqty tájirıbe júzinde aprobasııadan ótip jatyr. Tańdalǵan synaq alańdarynda alǵashqy oń nátıje tirkelip, ósimdikterdiń aýyr metaldardy sińirý deńgeıi men topyraqtyń ekologııalyq jaǵdaıynyń jaqsarýy baıqalady. Bul ózgeristerdi zertteý toby ǵana emes, joba iske asyrylyp jatqan paıdaly qazbalar ken oryndarynyń basshylyǵy da joǵary baǵalap otyr.
Atalǵan zertteý jobasy elimizdiń taý-ken ónerkásibi aımaqtaryndaǵy tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalanýǵa jáne tabıǵı ortany qalpyna keltirý isine eleýli úles bolmaq. Sonymen qatar bul bastama jas ǵalymdardyń ǵylym men óndiris toǵysynda naqty nátıjege baǵyttalǵan izdenisteriniń aıqyn kórinisi bolyp otyr.
