– Maqsat Qaıratuly, aýyl sharýashylyǵyndaǵy naqty derekterdiń mańyzdylyǵy nede jáne aýyl sharýashylyǵy sanaǵy qandaı aqparat jınaýǵa múmkindik beredi?
– Aýyl sharýashylyǵy – azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin ári ekonomıkamyzdyń mańyzdy salasy. Ondaǵy ahýal aýylda turatyn halyqtyń ál-aýqatymen, olardyń turmys sapasy men tabysyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan memlekettik saıasatty tıimdi júzege asyrýǵa agrarlyq salanyń shynaıy jaǵdaıy týraly tolyq ári naqty málimet kerek.
Aýyl sharýashylyǵynda egistik qurylymy, mal sharýashylyǵynyń jaǵdaıy, agrotehnologııalar men sharýashylyq júrgizý tásilderi únemi ózgeredi. Derekter eskirse, solardyń negizinde qabyldanatyn sheshimder de burys bolady. Bul óz kezeginde memlekettik qoldaý sharalarynyń nátıjesin tómendetýi múmkin. Sondyqtan turaqty túrde naqty derekter jınap otyrý qajet.
Sanaq – aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń tolyq tizimin jasap, olar jóninde jan-jaqty ári biryńǵaı málimetter jınaıtyn shara. Onda zańdy tulǵalardan bastap, fermerlik qojalyqtar, jeke sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa deıin qamtylady. Sanaq aıasynda jer kólemi men onyń paıdalanylýy, egiletin daqyldar men olardyń qurylymy, mal men qus basy, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men jabdyqtardyń bar-joǵy, jaıylymdardy paıdalaný erekshelikteri, óndiris kólemi, ónimdi satý arnalary, eńbek jaǵdaıy men aýyl sharýashylyǵy ınfraqurylymy týraly tolyq málimet jınalady. Mysaly, jeke qosalqy sharýashylyqtar aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń aıtarlyqtaı bóligin óndiredi, biraq olar týraly málimet tolyq emes. Sanaq osy olqylyqty joıýǵa kómektesedi.
– Elimizde aýyl sharýashylyǵy sanaǵy sońǵy ret qashan ótkizildi? Osy aralyqta agrarlyq saıasatta ne ózgerdi?
– Sanaq sońǵy ret 2006–2007 jyldary ótkizildi. Ol kezden beri salada aıtarlyqtaı ózgerister boldy. Jańa tehnologııalar paıda boldy, fermerlik qozǵalys damydy, jerdi paıdalaný qurylymy ózgerdi. Jergilikti naryq qana emes, halyqaralyq naryq ta jańa talaptar qoıa bastady. Árıne, osy aralyqta resmı statıstıka arqyly belgili bir málimetter jınaldy. Biraq olardyń qamtý aýqymy men jınaqtalý tásilin aýyl sharýashylyǵy sanaǵymen salystyrýǵa kelmeıdi. Sanaq barlyq sharýashylyq sýbektisin qamtyp, derekterdi egjeı-tegjeı jınaqtaýǵa kómektesedi. Máselen, qojalyq ne sharýashylyqta eńbektenetin jumysshylardyń sany, jasy men jynysy, bilim deńgeıi týraly aqparat tek osyndaı sanaq kezinde júıelenedi.
Odan bólek, mundaı naýqan kezinde biz tórt túlikten ózge túıequs, qundyz, ondatr sııaqty janýarlardy ósiretinder týraly bile alamyz. Búginde álem elderiniń kópshiligi agrarlyq saıasatty ázirleýde dál osyndaı jan-jaqty sanaq derekterine súıenedi. Sondyqtan biz de qazirgi jaǵdaıda salany damytý úshin jańartylǵan ári tolyq aqparatqa súıenýimiz qajet.
BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy (FAO) álem boıynsha aýyl sharýashylyǵy sanaǵyn ár 10 jyl saıyn ótkizýdi usynady.
Biz júrgizip otyrǵan aýyl sharýashylyǵy sanaǵy FAO usynǵan 2020 jylǵy sanaq kezeńiniń talaptaryna tolyq sáıkes keledi. Bul – derekterdi halyqaralyq standarttarǵa saı jınaýǵa jáne olardy álemdik tájirıbemen salystyrýǵa múmkindik beredi. Bıyl bizben qatar Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan men О́zbekstan da ózderiniń ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaqtaryn ótkizgeli jatyr.
– Bıylǵy sanaq qalaı uıymdastyrylady? Qandaı resýrstar tartylady?
– Mańyzdy shara eki kezeńde ótedi. Birinshi kezeń – 1-31 tamyz aralyǵynda respondentter sanaq.gov.kz saıty arqyly onlaın formatta ózderi saýalnamany toltyrady. Ekinshi kezeńde – 20 qyrkúıek – 20 qazan aralyǵynda ıntervıýerler eldi mekenderdi aralap, onlaın formatta jaýap bermegen úı ıelerinen jaýap alady. Bul jumystarǵa barlyq óńirden 3 500-den astam ıntervıýer tartylady.
Sonymen qatar árbir aýyl ákimshiligi men statıstıka basqarmalarynda azamattarǵa yńǵaıly bolý úshin ınternetke qosylǵan kompıýteri bar oryndar uıymdastyrylady. Onlaın ádis – álemdik tájirıbede dáleldengen tıimdi ádis. Ol respondentter úshin de, uıymdastyrýshylar úshin de yńǵaıly. Respondent saýalnamany ózine yńǵaıly ýaqytta, kez kelgen jerden toltyra alady. Bul adamı faktordyń áserin azaıtyp, úderisti aıtarlyqtaı jeńildetedi. Sonymen qatar onlaın formatta alynǵan derekter tez óńdeledi, sanaq nátıjelerin jyldam jarııalaýǵa múmkindik beredi. Sanaqqa barlyǵy 2 mln úı sharýashylyǵy men 300 myńǵa jýyq sharýa júrgizetin uıym qatysady dep josparlanǵan.
– Jınalǵan aqparattyń qupııalylyǵy qalaı qamtamasyz etiledi?
– Qupııalyq – bizdiń jumysymyzdaǵy eń basty qaǵıda. Sanaq kezinde jınalǵan barlyq derek «Memlekettik statıstıka týraly» zań talaptaryna sáıkes qatań qorǵalady. Alynǵan aqparat úshinshi tulǵalarǵa jáne salyq organdaryna nemese basqa da baqylaýshy qurylymdarǵa berilmeıdi. Ol tek jalpylanǵan túrde, statıstıkalyq qorytyndy jasaý úshin ǵana paıdalanylady. Aqparattyq qaýipsizdik talaptaryn da tolyqtaı qadaǵalaımyz, derekterdiń saqtalýy men qupııalylyǵyna erekshe kóńil bólemiz.
Aýyl sharýashylyǵy sanaǵy – bul jaı ǵana statıstıkalyq naýqan emes, bul – aýyl sharýashylyǵynyń bolashaǵy úshin jasalyp otyrǵan strategııalyq qadam. Sanaqtyń nátıjeleri agrarlyq sektordyń damýyna, memlekettik baǵdarlamalar men qoldaý sharalaryn tıimdi josparlaýǵa, fermerlerdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jáne agrarlyq saıasattyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge negiz bolady. Sondyqtan biz árbir aýyl sharýashylyǵy qurylymyn sanaqqa belsendi qatysýǵa shaqyramyz.
– Rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»
