Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– «Abaı joly» qazaq ádebıetiniń qasıetti temirqazyǵy ǵoı. Ulttyq ar-ojdanymyz, ulttyq maqtanyshymyz. Atyn dúnıejúzi biletin jaýharymyz. Muhtar Áýezov bolsa, álemdik mádenıetke «Abaı jolyn» ákep qosqan uly tulǵa.
Ǵabıt Músirepovtiń ózi «Men «Abaı jolyn» tórtinshi ret qaıtalap oqyǵanda baryp túsindim» depti. 5-6-synypta oqyp júrip-aq, túsinbek turmaq syn jazǵan azamattar bar.
Al bizdiń jetemizge keıindep baryp jetti. Mektepte oqyp júrgenimizde attap-puttap, uzaq oı aıtylǵan jerdi tastap ketip, oqıǵa qýyp oqydyq. Ýnıversıtet bitirgen 21-22 jasymyzda da tolyq oqyp shyqqanymyzben, paryqtaı qoımadyq-aý deımin. Otyzdan asqanda oqyǵanymyzda Muhtar Áýezov keıipkerin jek kórgizgisi kelse jeti qat jer astyna kirgizip jiberetinin, jaqsy kórgizgisi kelse jaınatyp jiberetin sheberligine tańǵaldym. Kórkem shyǵarmadaǵy Abaıdy Abaı dep, Qunanbaıdy ómirde de sol Qunanbaı dep qabyldaǵanym da shyn. Ideologııanyń qudireti ǵoı. Áıeldi túıeniń órkeshine asyp óltirgen, óz nemeresin qylǵyndyrǵan, urpaǵyna teris bata bergen Qunanbaıdy qalaı jaqsy kóresiń? Álemde qandaı zulymdyq, qataldyq bar – bári bir Qunanbaıdyń boıynda. О́mirdegi Qunanbaı basqa shyǵar degen oı kelmegen. Qunanbaı Mekkege attanyp bara jatyp:
– Báıbishe, úı serigim ǵana emes, ómir serigim ediń. Uzaq ketken tirlikte qaı beldiń astynda júrsem de, artymda otyrǵan bir bel – óziń ediń, seniń aıtar kináń bolsa da, meniń saǵan artar bir túıirdeı nazym joq. Adal júrek, aq peıiliń úshin balalaryńnyń baǵy ashylsyn, – dedi.
– «Myrzam, mynandaı saparyńa kiná túgil naz ertsem, onym bilmestik bolar edi! – dep kúıeýiniń betine salmaqpen qarady.
– «Jastyqta adamǵa tósek te, úı de, tipti dúnıe de tar eken. Al egde tartyp, zaýal shaǵyńa beıimdelgen saıyn dúnıe keńeıe beredi eken. О́ziń bosań, kishireıe berip, aınalańda qýys dúnıeni kóp taýyp, ózgege oryn bosatyp bergiń keledi. Kináń azaıyp, keshirimiń kóbeıip, sýyna bastaıdy ekensiń, osy kóńil meni jeńgenine kóp bolǵan, – dep biraz tolas tapty. Qunanbaı asa qatty den qoıyp, uıyp tyńdap qalǵan edi» – degen tusty oqyǵanda Qunanbaıdyń da et pen súıekten jaralǵan adam ekenine kózim jetip, ishim jylyp qalǵany bar. Yzǵarly, sýyq Qunanbaıǵa oqyrmannyń júregin jylytqany jazýshynyń sheberligi ǵoı. Bul da áser shyǵar.
Sodan keıin Bójeıdiń asyna barý máselesi. Qunanbaı men Bójeıdiń qyrǵıqabaq ekeni belgili. О́lgeninde Qunanbaılarǵa habar berilmeıdi. Degenmen Zere, Uljandar taqymdap otyryp asyna barýǵa ruqsat alady. «Qunanbaı qınalyp, qynjylyp kóne me? Kekesinmen kóne me? Onyń ar jaǵyn Abaı elegen joq», delinedi. On úı – otyz-otyzdan úsh júz kisi túsetin, ishki jasaý, kórpe-jastyq, ydys-aıaq, erteńdi kesh as azyǵy, bar soıysy, barlyq kútimi Abaıdyń moınynda. Úıtilgen sansyz qoıdyń eti júzdegen jylqy etimen birge asylmaq. Oqyp otyrǵanda dastarqan máziri aýzyńnan silekeı aǵyzady.
Osy tustaǵy meniń esimnen ketpeıtindeı bolǵany jıyn aldyndaǵy keńeste Zereniń sóılegeni:
– Baılaýyn baıladyń. Endi, túge, jat jıynnyń aldynda jas balalarymnyń jaqsy talabyn jer qylmańdar. О́lige etken qyzmetten bastaryń kishireımes. Araz-qurazdy umytyńdar adam bolsań! Tirisinde alǵys almasań, endi tym qurysa, óli arýaǵynan qarǵys alma. Balalarym men kelinderim, sender de tóbeńmen júr! Otymen kirip, kúlimen shyq qonaǵyńnyń! Erdiń syny shabýyl men shaptyǵýda emes, kishipeıil, meıirde! Shaldyqsań da qabaq shytpa! Qýanyp, jarqyrap júrip kút! Dabyraıyp, jeligip te ketpeńder! Jym-jyrt, momyn júrip kútińder! Bolmasa mynaý aǵaıynnyń tórt kózi túgel otyr ǵoı, mine! Biri – qyrt, biri – daraqy maqtanshaq, biri ur da jyq, dańǵoı atanǵanda – osyndaı kóp jıyn ústinde masaıyp, ospadarlyq qylam dep, sondaı ataq alatyn! – dedi. «Myljyń», «maqtanshaq», «dańǵoı», degenderi osy arada shynymen tórt kózi túgel otyr edi.
Bul tusta da besikti de, esikti de túzeıtin áıel-ananyń óz ortasyndaǵy «bilgirlerdi» táýbasyna keltirip, óz balasynyń (Qunanbaıdyń) pendeshiligin izgilikke aınaldyrýy, túsi jyly adamgershilikke júgine otyryp, el parasatyn tanytatyn qımylǵa barǵanyna qatty áserlendim. Qazir de sondaı analar bar ma eken degen oıǵa qatty berildim.
Keıindep shynaıy ómirde Abaıdyń Bójeı asyna barmaǵanyn derekterden oqydyq qoı. Jazýshynyń keıipkerin utymdy beınelegeni, árıne, jaqsy áser qaldyrdy.
Al endi úsh jasar Kámshatty Bójeıge qun ornyna bergen Qunanbaıǵa tis qaıraıtyn taǵy bir tus – mynaý.
«Kámshat jańa kelgen kisilerdi tanymady. Biraq úı ishiniń qattylyǵyn osy jańa kelgen adamdarǵa shaqqandaı bop kemseńdep, dirildep, birtúrli álsiz únmen taǵy jylady. Buryn top-tolyq, qyzyl shyraıly, qaraqat kózdi Kámshat qazir satqaq urǵandaı aryqtap, qup-qý shólmekteı bolyp qalypty. Qol-aıaǵy shıdeı. Betinde ǵazap pen sor kóleńkesi bar sııaqty. Kirpikteri uzarǵan. Eki urty kádimgi qaıǵy shekken, ashtyq kórgen úlken adamdardyń betindeı bop, tozyǵy jetip jıyrylyp tur. Úlkeıip, alaqandaı bop ketken qap-qara kózderinen kesek-kesek jastar tamshylaıdy. Kútimsiz qor bolǵan bala shyn bısharanyń qalpynda jatyr».
Sizge ótirik, maǵan shyn, muńly bir áńgime jazyp otyrǵanda kóz aldyma osy Kámshattyń beınesi keledi. Túp sanama kirip alǵandaı. Júregim janshylady, janym eziledi. Imansyzdyqtyń uıa salǵany qatty qapalandyrǵan.
Daıyndaǵan –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
