Ýaqyt ótken saıyn ustazdyń jarqyn beınesi sanamyzda qaıta jańǵyryp, onyń fánı ǵumyry bizden alystaǵan saıyn rýhanı úlgisi, meıirimge toly jarqyn beınesi, adamshylyq isteri jańǵyra túsýde. Ǵalymnyń nusqaǵan joly, kórsetken adamshylyq úlgi-ónegesi dáris alǵan shákirtteriniń ómir jolynda shamshyraqtaı jarqyrap jaryq túsire bereri sózsiz.
Fılosofııa ǵylymyndaǵy Tókeńniń oryny oısyrap tur. Onyń ǵylymǵa degen adaldyǵy, tazalyǵy, áýeli ózi bilip almaı sóılemeıtindigi, ǵylym álemine bet burǵan jastarǵa degen ustazdyq úlgi-ónegesi, bári de ǵalymnyń ǵıbratty ǵumyrynyń bir belgisindeı jadymyzda. Elimizde álemdik fılosofııalyq oıdy jetik meńgergen eki ǵalym bolsa, sonyń biri Tóleýǵazy Ábjanov edi. Ol bizge danalyq oıdyń júırigi ári shyraqshysy syndy bolatyn.
Tóleýǵazy Ysqaquly – eleýli ǵylymı eńbekterdiń avtory. Sonyń ishinde respýblıkaǵa tanymal, qazirgi joǵarǵy oqý oryndarynda jıi qoldanysta júrgen «Adamǵa qaraı bet bursaq», «Fılosofııa tarıhyndaǵy tanym teorııasy men metod problemasy», «Oılaý tarıhynyń belesteri», «Qysqasha fılosofııa tarıhy» atty zertteýleriniń orny bólek. Bular – qazirgi qazaq tilinde bilim alýshy bolashaq mamandar kúndelikti paıdalanyp júrgen tanymal eńbekter. О́miriniń sońǵy jyldary Tókeń shákirtterimen birge «qazaq rýhynyń fılosofııasyn» zertteýdi qolǵa alyp, qazaq oıshyldarynyń danalyq dúnıetanymyn zertteýdi sara jolǵa salyp ketti.
Tókeńniń ustaz retindegi ereksheligi, ol fılosofııa men ádebıetti ǵylym dep qaraý adasýshylyq degendi jıi aıtatyn. Bul ekeýi de ǵylymnan áldeqaıda bıik, adamnyń ishki jan dúnıesimen, rýhynyń tuńǵıyǵymen ushtasyp jatyr dep otyratyn. Olarǵa ómir dep qaraý kerek deıtin. Tókeń fılosofııaǵa ǵylymnan góri ómir dep qarady. Onyń ómiri oıǵa, oıy ómirge aınalyp ketýiniń bir syry osynda. Tóleýǵazy Ysqaquly – ustaz retinde Sokrattyń fılosoftarǵa qoıǵan úddesinen shyǵa bilgen tulǵa.
Birde Sokrattan «fılosof degen kim?» dep suraǵan kórinedi. Sonda danyshpan bilgishtikke salynyp, bálsine jónelmeı, oılanypty. Ań-tań bolǵan jurt sizdi Ellınder eli «fılosof Sokrat» dep júr, fılosoftyń kim ekenin siz bilmeseńiz, kim biledi degen syńaı tanytqanda, negizgi kásibi músinshilik bolsa da, jaratylysynan fılosof bolyp týǵan Sokrat «Meniń anam ómir baqı dárigerlik qyzmet atqaryp keledi, onyń mindeti – dúnıege bala ákelýge kómektesý. Al men jaı ǵana músinshimin, meniń anamnan aıyrmashylyǵym adamdarǵa oıdyń týýyna kómektesip kele jatyrmyn» dep jaýap bergen eken. Sokrat oıdyń týýyn, jańa ıdeıa ákelýdi dúnıege bala ákelýmen para-par qubylys sanaǵan. Joǵaryda aıtqan Sokrattyń ǵalymdar men fılosoftarǵa qoıǵan úddesinen shyǵý degenimiz osy.
Tóleýǵazy ustazymyz qaı ortada júrse de óziniń joǵary tanymy men sana bıiginen adamdardy oılandyryp, tereń oıdyń jetegine telmirtip qoıýshy edi.
Ol árbir dárisin oqýǵa tolǵatatyn. Sóıtip, aýdıtorııada jalǵannyń jaryǵyna jańa ıdeıa týdyryp, ol kisiniń dárisin tyńdaý baqytyna ıe bolǵan jurt kúni boıy oılanyp júrýshi edi. Biz ustazymyzdyń osy bir qasıetin erekshe qurmetteımiz.
Qazirgi ǵylymdaǵy eń úlken problemalardyń biri – jańa ıdeıa, jańa oı ákele almaý. Dáristerde aqparat qana berý deńgeıinen asa almaý. Al aqparat únemi ózgerýde, ýaqyt óte kele umytylyp kete beredi. Sonda shákirtterdiń sanasynda ne qalýy múmkin? Osyny oılap jatyrmyz ba?
Tóleýǵazy Ysqaqulynyń ustaz retindegi bir ereksheligi sol, bul adamda izdenis jolynda toqtaý degen bolmaıtyn. Keshkilik áńgime quryp, jazdyń qońyr salqyn keshterinde talaı serýendep júretinbiz. Aǵamyz ertesi dárisi bar kezderde úıge asyǵatyn. Erteńgi dáriske daıyndalýym kerek dep. «Qyryq jyldan astam fılosofııa tarıhynan dáris oqyp kelesiz, erteń sol jetkilikti tájirıbemen oqyp shyǵýǵa bolmaı ma degende, joq, qarastyratyn suraqtarym bar» dep dáris oqıtyn oıshylynyń eńbegin mindetti túrde qaıta aqtaryp otyratyn. Tókeńniń bul jankeshtiligine talaı ret kýá bolyp, ań-tań bolýshy edik. Ol kisi bir oqyǵan dárisin qaıta oqymaıtyn, onyń ár dárisi jańa oı, tyń ıdeıaǵa toly bolyp, tyńdaýshyny erekshe oı álemine ala jóneletin. Tókeńniń ustaz retindegi bir ereksheligi, fılosofııa tarıhynan dáris oqyǵanda eshqashan qolyna qaǵaz ustamaıtyn. Sóıte tura onyń dáristeri eshqashan qaıtalanbaıtyn. Ol dáris oqýdyń erekshe mádenıetin qalyptastyrdy. Ol dáriske shyǵarmashylyq retinde qarady. Qaıtalana beretin qaǵazǵa túsken óli oılar emes, dáris oqyp turyp týatyn tiri oılardy alǵa tartatyn. Maǵan barlyq oı dáris oqyp turǵanda keledi deıtin. Tókeńde qaıtalanbaıtyn jady mádenıeti bolýshy edi. Qanshama oıdy sol jadynan alatyn.
Tókeń oıshyl retinde ómiriniń sońǵy jyldary úlken keleli máselelerdi kóterdi. Solardyń biri «mektep oılaýǵa úırete me?» degen ıdeıasy boldy. Onyń oıynsha orta mektepte adamnyń oılaý qabiletin damytatyn pánder joqtyń qasy. Eger adamdy mektep jasynan oılaýǵa baýlymasa, oılaý mádenıetiniń qalyptasýyna jol ashpasa, ol baladan jaqsy ǵalym, daryndy ádebıetshi nemese durys azamat shyqpaıdy deıtin. Tókeńniń mektep baǵdarlamalaryna oılaýǵa baýlıtyn pánder kirgizý týraly kótergen ıdeıasy bolashaq úshin mańyzy zor. Ol osy ıdeıanyń basyn bastap ketti. Shynynda da bul oılanatyn sharýa.
Tóleýǵazy Ysqaqulynyń taǵy bir ereksheligi, adamdy oılandyrýda ár túrli tásildi qoldanýy bolatyn. Ol dáris oqyp turyp keıde aýdıtorııanyń sharshaı bastaǵanyn ańǵarsa, ómirden alynǵan ártúrli oqıǵalardy, oıshyldardyń ómirinen mysal keltirip, oıly qaljyńdarǵa kóshetin. Sóıtip, aýdıtorııanyń qyzyǵýshylyǵyn qaıta týǵyzyp, ádemi qaljyńdarymen bir sergitip alatyn. Ol qaljyńdardyń ar jaǵynda da úlken oılar jatýshy edi. Osyndaı sátterde Sokratty jıi mysalǵa alatyn. Kóne grekterde Sokrat degen oıshyl bolǵan dep bastaýshy edi, ázil-qaljyńy aralas áńgimesin aǵamyz. «Sol Sokrat óziniń eń jaqyn shákirtine únemi saǵan úılený kerek dep jıi aıtatyn kórnedi. Bir kúni álgi shákirtimen áńgime quryp turǵanda Sokrattyń qyrshańqy minezdi áıeli onyń basyna jýyndyny ákelip quıyp jiberse kerek. Sonda Sokratqa shákirti «osydan keıin úılenýge bola ma?» dep suraq qoıǵan. Sonda Sokrat «mindetti túrde úılený kerek, áıeliń jaqsy bolsa eshteńe joǵaltpaısyń, baqytty ǵumyr keshesiń, al áıeliń jaman bolsa onda da eshteńe joǵaltpaısyń, fılosof bolasyń» degen eken, biraq sender endi myna Ábjanovtyń fılosof bolyp júrgeni túsinikti boldy dep oılap qalmańdar, úıdegi jeńgeleriń qudaıǵa shúkir jaqsy adam» – dep aýdıtorııany dý kúldirýshi edi. Sóıtip, bir sergitip alyp, dárisin ári qaraı jalǵastyratyn. Jeńgeleriń degennen shyǵady, Tóleýǵazy aǵa men onyń jubaıynyń arasyndaǵy jarasymdylyqtyń ózi bir úlgi bolarlyq ǵumyr deýge bolady. Dámejan táteniń Tóleýǵazy aǵa úshin jasaǵan jankeshti eńbegine, úlgi bolarlyq hareketterine, bul adamdardyń januıasynda qaı jaǵynan da úlgi alarlyq ónege mol ekendiginiń talaı kýási boldyq. Ol óz aldyna bólek áńgime.
Tókeńniń qaıratkerligine de talaı ret kýá boldyq. Ol únemi ýnıversıtettiń ǵylymı keńesterinde qazaq tiliniń máselesin qoıyp, onyń mártebesin kóterý jolyndaǵy bastamalar kóteretin. Aǵamyzdyń tulǵalyq qasıetteriniń biri ultymyzdyń tilin ulyqtaýda júrgizgen kúreskerligi deý kerek. Bul jolda óz basyma zııany tıer dep jan aıap qalǵan kezi joq. О́zim ólsem de sózim ólmesin degen ustanymmen árqashan oıyn ortaǵa salyp, nebir keleli keńesterde qoǵamdyq pikir týdyryp otyratyn. «Kim orys radıosyn tyńdamaıdy, sol aqymaq»- degen jarnamany jıi estip júrmin, bul degeniń naǵyz kórsoqyrlyq, qazaqqa jasalynyp jatqan qııanat» dep shyr-pyr bolatyn.
90-jyldardyń ekinshi jartysynda qazaq mádenıeti men fılosofııasyna, ulttyq oılaýǵa degen kózqaras ózgeshe edi. Keńes zamanyndaǵy sanaǵa sińip qalǵan ultqa degen kózqarastyń salqyn lebi eýropasentrıstik kózqarastaǵy ǵalymdardyń tarapynan aıqyn ańǵarylyp turatyn. Sol kezderde «qazaqta fılosofııa bar ma, joq pa?» degen máseleler kóterilip, ultqa degen syńarjaq kózqaras baıqalǵan tusta Tókeńniń ult múddesin qorǵap, talaı ret álemdik fılosofııa tájirıbesinen máıekti máseleler kóterip, órship kele jatqan órtti sý sepkendeı basqanyn san kórdik. Onyń qoǵamdyq pikir týdyrǵan osyndaı oılary áli kúnge mańyzyn joıǵan joq.
Eger tiri júrse, ózi bastaǵan úlken jolda shákirtteri men qalamger baýyrlaryn áli de talaı oı marjanynan sýsyndatyp, danalyq zeınetin kórer edi.
Ustazdyń dúnıeden ozǵanyna on úsh jyl ótse de, úlgi-ónegesi men taǵylymdy ıdeıalary áli eskirgen joq. Bálkim, eshqashan eskirmeıdi de.
Tóleýǵazy Ysqaqulynyń ǵıbratty ǵumyry, tazalyqpen ótkergen ǵylym joly, qaıratkerligi, ustazdyq mádenıeti, oıshyldyq tulǵasy eshqashan esten ketpek emes. Ol bastaǵan izgi ister, ol dánin sepken jaqsy bastamalar jalǵasyn taba bermek.
Baqytjan QADYRULY,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor
