Qamba dánge tolar kún jaqyn

26,7 mıllıon tonna daqyl jınaldy

Máselen, egis kólemi ártaraptan­dyrylyp, bıyl maıly daqyldarǵa molyraq oryn tıdi. Bul Memleket basshysynyń aýyl sharýashylyǵy óndirisin 5 jylda 2 esege arttyrý týraly tapsyrmasymen ushtasady. Jalpy, osy jyly 4,3 mln gektar jerge dán sińirilse, sonyń 3 mln gektary dándi, qalǵan 1 mln gektardan artyǵy maıly daqyldar.

Byltyr qarasha aıynda bolǵan Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń birinshi forýmynda sóılegen sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Qazaqstan egis alqaby jáne jaıylymdyq jer kólemi jaǵynan álemde altynshy oryn alady. Biz bıdaı eksporttaıtyn 10 iri memlekettiń qataryna kiremiz. Un eksporty boıyn­sha kósh basyndaǵy eldiń birimiz. Bıyl túrli qıyndyqqa qaramastan, qam­­bamyz astyqqa toldy. Kúzgi jıyn-terimde 26,7 mıllıon tonna da­­qyl jı­naldy.

Bul – keıingi on jyl­daǵy rekord­tyq kórsetkish», deı kelip, al­daǵy ýaqytta agroónerkásip keshe­nin qar­jylandyrýdy júıeli júr­gizýdi, salany ındýstrııalandyrýdy bel­sendi túrde jalǵastyrýdy, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymyn órkendetýdi, seleksııa men tuqym sharýashylyǵyn jandandyrýdy, ozyq tehnologııalar engizýdi, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń qolje­timdiligin arttyrý jáne agroónerkásip salasynyń eksporttyq áleýetin kúsheı­týdi tapsyrǵan edi.

«Prezıdent tapsyrmalary qalaı oryndalyp jatyr?» degen saýaldyń ja­ýabyn jýyrda Mamlıýt aýdanyndaǵy «Uly dala astyǵy» atty oraq aldyn­da­ǵy oblys aýyl sharýashylyǵy eńbek­kerleriniń semınarynda estidik. Semı­nar jumysyna oblys ákimi Ǵaýez Nur­muhambetov, Aýyl sharýashylyǵy mınıs­triniń orynbasary Amanǵalı Berdalın, aýdan ákimderi, sharýashylyq basshylary, ǵylymı orta, memlekettik organdardyń ókilderi jáne kórshi elderdegi áriptester qatysty.

Bıylǵy oraqtan ne kútemiz?

Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Marat Tasmaǵanbetovtiń aıtýyna qaraǵanda, bıylǵy kóktem birqalypty bolǵan joq. Mamyr aıynda ǵana klımat­tyq norma boıynsha túsýge tıisti 31,8 mm jaýyn-shashynnyń ornyna 73 mm ylǵal túsip, dál egis ýaqytynda qalyń batpaq­tan tehnıkalar egiske kire almaı qaldy.

«Sonyń kesirinen tehnıkalar qań­tarylyp, egis ýaqyty sozylyp ketti. Soǵan qaramaı oblys dıqandary árbir sátti kezeńdi utymdy paıdalanyp, egisti az ýaqytta aıaqtaı aldy. Kúni búginge deıin astyqtyń ósip-jetilýi ýaqytynda ob­lys­tyń keıbir aımaqtarynda 115-ten 286 mm aralyǵynda jaýyn-shashyn bol­­dy. Qalyptaǵy norma 148 ben 204 mm ara­lyǵynda bolatyn. Al Aıyrtaý, Esil, M.Jumabaev, Ǵ.Músirepov, Aqjar jáne Ýálıhanov aýdandarynda maýsym aıynd­aǵy jaýyn-shashyn 58-72 mm ara­lyǵynda ǵana boldy. Basqa aımaqtarda ylǵal­dyń úzdiksiz bolyp turǵany óskin­niń qa­lypty órýine septesti. Biraq jyly­lyq pen ylǵaldyń kesirinen túrli zııan­kes­tiń óristeýine múmkindik týyp, dıqan­darǵa kóptegen egistik alaptaryn keminde úsh retten hımııalyq qospalarmen óńdeýge týra keldi. Búgingi tańda barlyq egis alqaptarynyń 90 paıyzy jaqsy kútilgen jaǵdaıda. Aldyn ala jasalǵan agrometeorologııalyq jaǵdaıdy eskere otyryp bıyl astyqtyń árbir gektarynan 14-17 sentnerden, al maıly daqyldardyń ár gektarynan 10 sentnerden ónim alarmyz dep boljap otyrmyz», deıdi M.Tasmaǵanbetov.

Jetistikke jetkizetin alǵysharttar

Jaqsy nátıjege qoljetkizý úshin de alǵysharttar kerek. Ony aldymen Úki­met, sosyn jergilikti bılik tarapynan bólinetin qarjylaı qoldaý arqyly júzege asyrýǵa bolady. Álemniń barlyq damyǵan elderi aýyl sharýashylyǵyna arnaıy nesıeler men jeńildetilgen sýbsıdııalar beredi. Elimiz de keıingi 2-3 jylda bul isti qalypty jaǵdaıǵa aınaldyryp, sharýalardy qoldaıtyn tıimdi tetikter engizdi. Bıyl Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, aýyl eńbekkerlerine buryn bolmaǵan kólemde qarjylyq qoldaý kómegi jasaldy. Bizdiń oblysqa ǵana «Keń dala-1» jáne «Keń dala-2» baǵdarlamalary boıyn­sha 97 mlrd teń­ge qoldaý qarajaty bólindi. Bul byl­tyrmen salystyrǵanda 2,5 ese ar­tyq, tipti elimizdegi eń joǵary kórset­kishterdiń biri dese de bolady.

«Memleket agrarshylarǵa júıeli qoldaý kórsetip keledi, jeńildetilgen nesıeleýden bastap qaıta óńdeýdi ynta­landyrýǵa jáne syrtqy naryqqa shyǵýǵa deıin úzilissiz kómek jasalyp jatyr. Egis jáne oraq naýqany jumystaryna 5% mólsherlememen jeńildetilgen qar­jylandyrý qarasty­ryldy. Buǵan deıin bul maqsatqa 70 mlrd teńge bólinse, bıyl 700 mlrd teńge bólindi, ıaǵnı 10 ese ósti.

О́ndiris shyǵyndaryn tómendetýdi barlyq fermerlik sanattar úshin qol­jetimdi etýge jumys istep jatyrmyz. Qar­jylandyrýdyń qamtylýy 2 jylda 3,5 myńnan 14 myń qaryz alýshyǵa deıin artty. Ýaqtyly berilgen jeńildetilgen nesıelerdiń arqasynda agrarshylar tyńaıt­qysh, tuqym, qosalqy bólshekter satyp alyp, jumysshylardyń eńbek­aqy­­syn qoljetimdi baǵamen tóleýge múm­­kin­dik aldy», deıdi Aýyl sharýashy­lyǵy mı­nıstriniń orynbasary Amanǵalı Berdalın.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderin 5 jyl­da 2 ese arttyrý baǵdarlamasyna sáı­kes, Soltústik Qazaqstan oblysynda 340 myń tonna tyńaıtqysh alýǵa ke­lisimsharttar jasaýǵa múmkindik be­ril­gen. Sonyń ishinde tek bıyl aýyl sha­rýa­­shylyǵy qurylymdaryna 22 mlrd teń­ge­­niń tyńaıtqyshyn alýǵa sýbsıdııa bólinipti.

«Sonyń arqasynda otandyq «Qazfos­fat» jáne «QazAzot» mıneraldy tyńaıt­qysh jasaıtyn zaýyttarynan 16 myń tonna arzandatylǵan tyńaıtqysh jet­kizildi. Barlyǵy 340 myń tonna tyńaıt­qysh alýǵa kelisimshart jasaldy, bul byltyrǵydan 102%-ǵa kóp», dedi Marat Imanbaıuly.

Bıyl egis alqaptaryna órýi tómen tuqymdar múlde egilmegen. Barlyq egil­gen tuqymnyń ishinde 52,5 myń ton­na­sy – elıtalyq, 2,5 myń tonnasy – sýperelıtalyq, 132,7 myń tonna – 1-reprodýksııalyq. Bıyl oblys birinshi ret «Tuqym-Qyzyljar» atty halyqaralyq forým ótkizip, onyń jumysyna otandyq qana emes eýropalyq jáne reseılik mamandardy qatystyrdy. Oblysta jerdi sýlandyrý men sýarý tehnıkalaryn qoldaný aıasy da keńeıip keledi. 2025 jyly «Elim-aı», «Býdenyı SK» «Asylferms» JShS usynǵan joba­larǵa qoldaý kórsetilip, burynǵy 9,4 myń gektar egis alańy endi 11 myń gektar jerge deıin kóbeıtildi.

Árıne, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jańartý da mańyzdy mindetter qatarynda.

«Aýyl sharýashylyǵyn qoldaýdyń mańyzdy baǵytynyń biri – tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý. 2025 jyly tehnı­kaǵa jeńildetilgen lızıng úshin 250 mlrd teńge bólindi, 12 myń birlik satyp alý josparlanyp otyr. Eki baǵdarlama da taza 5% mólsherlememen nesıe berýdi kózdeıdi, paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýdy jáne sýbsıdııa tólemin kútýdi qajet etpeıdi. Bul – jaqsy táji­rı­be, ony basqa nesıe baǵyttaryna, onyń ishinde mal sharýashylyǵy bo­ıynsha da keńeıtý kózdelgen. 25 shil­deden bastap «Agrarlyq nesıe kor­porasııasy» arqyly aınalym qara­ja­tyn qarjylandyrýǵa ótinimder qabyl­daý bastaldy. Oǵan 50 mlrd teńge qa­rastyrylǵan», dedi Amanǵalı Berdalın.

Qazir oblysta 7 myńdaı astyq kom­baındary bar, sonyń 4 myńdaıy – Ger­manııa, AQSh jáne ózge de elder­diń joǵary sapaly tehnıkalary. Ob­lys­tyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý josparyna sáıkes 2025 jyly oblys­tyń tehnıkalyq parki 6%-ǵa jańǵyr­tylyp, jańadan 2 290 tehnıka satyp alý kózdelgen. Sonyń ishinde aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary bıyl 32 mlrd teńgege 76 kombaın, 202 traktor, 296 seıal­ka, 37 egý keshenin jáne 603 basqa tehnıka satyp aldy. Belgilengen jospar negizinen oryndalyp, bıylǵy oraqqa 12 myńdaı traktor, 9 myńdaı traktor tirkemeleri, 4,5 myń jatka jáne 5,6 myń júk avtomobılderi qatystyrylmaq. «Qazir barlyq tehnıka «Oraq-2025» naýqanyna kirisý úshin 100% daıyndyq sapynda tur», dedi M.Tasmaǵanbetov.

Sonymen qatar bıyl memleket kúzgi jıyn-terim naýqany úshin dıqandarǵa 58,2 myń tonna dızeldi otyndy jeńil­detilgen baǵamen bosatqan. Bul barlyq jetkizý, logıstıka shyǵyndaryn qosa esep­tegende dızeldi otynnyń bir lıtri 254 teńgeden aınalady degen sóz. 300 teń­geden artyqqa satylyp jat­qan naryqtyq baǵaǵa qaraǵanda bul áldeqaıda tómen. Aıta ketetin jaıt, oblysqa bólingen barlyq dızeldi otynnyń 21%-y, ıaǵnı 12,5 myń tonnasy Pavlodardyń munaı óńdeý zaýytynan jetkiziledi.

Marat Tasmaǵanbetovtiń aıtýyna qaraǵanda, keıbir sharýashylyqtardyń basshylary osynaý arzandaý dızeldi otynǵa áli kúnge tapsyrys bermegen. «Sonyń kesirinen kelip turǵan dızeldi otyndy áli kúnge tolyq bóle almaı otyrmyz» deıdi ol.

Dıqandar memlekettiń qoldaýyna rıza

Oblystaǵy ozyq sharýashylyq bas­shy­larynyń bári memlekettiń bıylǵy qol­daýyna rızashylyqtaryn bildirip jatyr.

«Memleket osyndaı qoldaý jasap otyrsa, biz oraqty jaqsy aıaqtap qana qoımaı, eren tabysqa jete alatynymyzdy kórsete bilýimiz kerek. Soltústik Qazaqstan bıyl da rekordttyq kórsetkish jasap, respýblıkada birinshi oryn alýymyz qajet. Áıtpese, ulan-ǵaıyr qoldaý kómegi bosqa ketedi», deıdi «Zenchenko ı K» komandıttik seriktestiginiń bas dırektory, Eńbek eri Gennadıı Zenchenko.

«Ashat Agro» JShS dırektory Naǵa­shybaı Barlybaevtyń sózinshe, bıyl aýa raıy da kóp jyldan beri dıqandar úshin qolaıly bolyp tur.

«Jańbyry da, ystyǵy da ýaqtyly boldy, ókpe joq. Tek kúzgi jıyn-terimde de osyndaı jaıly kúı bolýyn tileımiz. Byltyrǵy qarqyndy saqtap, bıyl da sol kórsetkishti jasaýǵa tyrysamyz. Memlekettiń qoldaýy bıyl erekshe boldy. Sharýashylyqtarymyz Esil, Qyzyljar jáne Mamlıýt aýdandarynyń aýmaǵyna jaıylǵan. Bári de 5%-dyq ósimmen nesıe aldy. Endi tek Úkimettiń qoldaýyn aqtaýymyz kerek», deıdi ol.

Búginde oblys aýmaǵynda astyq qa­byl­­daıtyn 45 elevator jumys isteı­di. Olar­dyń syıymdylyǵy – 3,2 mln tonna. Sonymen birge keıbir aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdarynyń astyq saqtaıtyn qoımalary bar. Olar 6,9 mln tonna astyq saqtap, keptirip otyrady. Astyq qurǵatqyshtardyń jalpy sany 342, olar saǵatyna 11,5 myń tonna astyq qurǵata alady. Bıylǵy astyq shyǵymynyń moldyǵy «Azyq-túlik» UK» AQ-qa qaraıtyn elevatorlarǵa syımaı qalyp, byltyrǵydaı shaqyrymdarǵa sozylǵan astyq tasýshy mashınalar keze­gi týyndaı ma degen qaýip bar. О́ıt­keni qazirdiń ózinde elevatorlar 27,4%-ǵa tolyp tur. Sonyń ishinde «Azyq-túlik» UK» AQ-qa qaraıtyn «HB-2», «7 Astyq qoımalary», «Bý­laev Astyq», «Asyl Elevator» elevator­lary syıymdylyǵynyń 40%-ynan arty­ǵyna tolǵan. Osyǵan baılanysty Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstriniń orynbasary Aman­ǵalı Berdalınnen oraq naýqany bastal­ǵansha «Azyq-túlik» UK» AQ óziniń elevatorlaryn jyldamyraq bosatý kerektigi týraly tapsyrma beri­lýin surady. Sonda ǵana astyqty jyldam ót­kizýge bolady desti semınarǵa qaty­sýshylar.

Jemshóptiń jaıy qalaı?

Astyq negizinen adam úshin bolsa, jemshóp mal úshin jınalady. Ekeýiniń de mańyzy birdeı, jemshóbiń bolmasa, maldyń da kúıi bolmaıtyny belgili. Osy máseleni eskerip, oblys basshy­lyǵy atalǵan jıynnyń aldynda «Daıyndyq AGRO» JShS bazasynda ob­lystyq «Jemshóp jınaý – mal sharýa­shylyǵynyń tıimdi negizi» degen taqyryp­ta semınar ótkizdi. Munda da mamandar táji­rıbelerin bólisip, álemdegi ozyq sha­rýashylyqtardyń úlgilerimen tanysty.

Oblys aýmaǵynda orta eseppen 940 myń tonna shóp, 235 myń tonna pishen, 278 myń tonna súrlem, 867 myń tonna saban, 818 myń tonna pishendeme úıilýi kerek. Bıyl oblys boıynsha qystatýǵa 287 myńdaı qara mal, 411 myń tuıaq qoı-eshki, 128 myńdaı jylqy qoraǵa turady. (Qazir júrgizilip jatqan aýyl sharýashylyǵy sanaǵy bul sandardy naqtylaı túseri sózsiz). Aıta ketetin jaıt, osynsha maldyń ishinde 110 myń qara mal, 263 myń qoı-eshki, 60,7 myń tuıaq jylqy jekemenshik aýlalardyki. Búginge deıin 900 myń tonnadaı shóp, 250 myń tonnadaı pishen­deme úıilgen. Bul belgilengen jospar­dyń 90%-y mańyndaǵy kórsetkish. Qazir sharýalar árbir sátti kúndi paıdalanyp, jemshóp úıýmen aınalysyp jatyr.

Oblystyń «Zenchenko ı K» KS, «Atameken Agro Korneevka» JShS, «Nejınka Erke» JShS, «Vozvyshenka SK» JShS, «Qyzyljar Sút» JShS,  «Zelıonye Lýga» JShS, «Taıynsha-Astyq» JShS-ynda ozat sharýashylyqtarynda qazirdiń ózinde eki qysqa jeterlik jem­shóp qory bar. Bular – taýarly-sút ónim­derin shyǵara­tyn kásiporyndary bar sharýa­shylyq­tar. Buryn birneshe ret jazǵany­myzdaı, oblys kóleminde 110 taýarly-sút fermasy bar, sonyń 42-si – osy zamanǵy sút keshenderi. Jyl saıyn ondaıdyń bir­ne­sheýi iske qosylyp jatady. Sútti jaqsy berý úshin mundaǵy malǵa jemazyq ýaqty­ly jáne sapaly negizde berilip turýy kerek. Sondyqtan sharýa­shylyq basshylary jatpaı-tur­maı jemshóp jınaýdy nazardan tys qaldyrmaıdy.

Oblysta jemazyq óndiretin birne­she kásiporyn bar. Olardyń ishinde «Memolux» JShS óz ónimderiniń bir bóli­gin, atap aıtqanda, bıyl 21,5 myń tonnasyn, «Kazmeal» JShS bıyl 282,9 tonnasyn shetelderge eksportqa da shyǵaryp úlgerdi. Olardyń óndirgen jemazyq unyn negizinen Qytaı sharýalary alady. Osynyń ózi soltústikqazaqstandyq jemazyq óndirýshilerdiń básekelestikke tótep bere alatynyn kórsetip tur.

Oblysta jalpy sany 5 arnaýly qura­majem óndiretin kásiporyn bar, olar jylyna 568 myń tonna ónim shyǵa­ra­dy. Olardan basqa Qyzyljar aýdanyn­daǵy Podgornoe aýylynda «Salar Farm» fırmasy jońyshqa óńdeıtin zaýyt jobasyn qolǵa alyp jatyr. Ol iske qosylǵanda jylyna 60 myń tonna jońyshqa óńdeıtin bolady. Bıyl oblys­ta jońyshqa ósiretin egis aýmaǵy 1 460 gektarǵa deıin ulǵaıtyldy.

Aýyl sharýashylyǵy – el ekonomı­kasynyń tiregi, halqymyzdyń ál-aýqaty men turaqty negizi ekeni sózsiz. Osy jolda aıanbaı eńbek etip júrgen sharýalarǵa el alǵysy sheksiz.

Soltústik Qazaqstan oblysy