Kelisim qujatynyń mátinin bedeldi aqparat quraldary jarysa jarııalady. Al sol kelisimniń eń ótkir tarmaqtarynyń biri – Armenııa aýmaǵyndaǵy Zangezýr dálizi arqyly ótetin tranzıt baǵytyn AQSh-tyń 99 jylǵa jalǵa alyp, basqarý/damytý quqyǵyna ıe bolýy.
Bul kelisim áli kúnge jekelegen kabınetterden bastap, memleketterdiń úlken saıası oryndarynda da talqylanyp jatqany anyq. Osy rette el alǵashqylardyń biri bolyp reaksııa bildirip, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qos eldiń basshylarymen telefon arqyly tildesip, elimizdiń beıbit ustanymyn jetkizip, aıtýly qýanyshpen quttyqtady.
Dese de Iran tarapy muny qaýipsizdikke tóngen qater dep atap, óz qarsylyǵyn bildirdi. Ol týraly «Al Jazeera», «Iran International» aqparat agenttikteri jarııalady.
AQSh-tyń (Tramp ákimshiliginiń) mundaǵy maqsaty ne degen saýalǵa kelsek, Vashıngton uzaq ýaqytqa sozylyp, eki elge soǵys qaýpin týǵyzǵan Qarabaq qaqtyǵysynan keıin bul mańnan Reseıdiń yqpalyn azaıtyp, keńistikke óz erejesimen kirýdi kózdegen syńaıly. Sondaı-aq Túrkııa – Ázerbaıjan – Ortalyq Azııa baǵytyndaǵy Shyǵys-Batys logıstıkasyn jedeldetý, energetıka men tranzıtke jańa esik ashýdy da basym baǵyt etip alyp otyr, bul aldymen Eýropa naryǵy úshin de úlken múmkindik bolmaq.
Jalpy, óńirde ornaǵan bul turaqtylyq bizdiń elge paıdasyn tıgizbese, zııany joq. Sebebi teńizge tikeleı shyǵa almaıtyn memleket bolǵandyqtan elimiz úshin qurlyqtyq tranzıt baǵyttarynyń mańyzy altynnan da qymbat. Bul jańalyq aldymen taýar aınalymyna oń áser bergeli otyr.
«Qazaqstan temir joly» men Ázerbaıjannyń tıisti mınıstrligi arasyndaǵy jýyrdaǵy kelissózderi – sıfrlandyrý, qýat arttyrý, «jol kartasyndaǵy» tar joldardy ashý – elimiz úshin tıimdi qadam. Qysqasy, Zangezýr arqyly temirjoldyń qaıta qosylýy Orta dálizdiń ótkizý qabiletin eselep ulǵaıtyp, Jerorta teńizine deıin sozylady.
Jalpy, Zangezýr dálizin 99 jylǵa AQSh-qa berý sheshimi óńirlik jáne halyqaralyq qatynastarǵa qalaı áser etýi múmkin? Bul kelisim Reseı men Irannyń óńirdegi yqpalyn álsirete me, AQSh-tyń Orta dáliz jobasyna aralasýy Qytaıdyń da, Túrkııanyń da múddelerine qaıshy kelmeı me, degen saýaldar aldaǵy ýaqytta da talqylana beretin syńaıly. Sarapshylar bul suraqtarǵa áli de jaýap izdep, túrli boljam aıtyp jatyr.
Otandyq saıasattanýshy Janerke Qaıratqyzynyń aıtýynsha, bul kelisimde Qazaqstannyń úlesi az emes deýge bolady.
– Sebebi bizdiń el árqashan syrtqy saıasattaǵy kópvektorly, bitimgerlik ári beıtarap pozısııalardyń aıasynda eki memlekettiń beıbit kelisimge kelýin únemi alǵa tartyp kelgen. Osy oraıda óziniń alańyn kelissóz júrgizýge usynǵan, áli de usynyp otyr.
Bul jerdegi negizgi kelispeýshilikter terrıtorııalyq túıtkilderden týǵan. Biraq olar óz sheshimin tapty. Ázerbaıjan tarapy Qarabaqty óz enshisine aldy. Endigi rette osy kelisimderge sáıkes Armenııanyń óz Konstıtýsııasyna ózgeris engizýi kún tártibinde tur.
Eki el arasyndaǵy qaqtyǵystarda Ázerbaıjan úlken ústemdikke qol jetkizgen. О́zderine qanshalyqty aýyr tıse de Armenııa halqy muny qabyldaýǵa májbúr boldy. Alaıda Konstıtýsııaǵa qandaı da bir ózgeris engizý ońaı sheshiletin sharýa bolmaıyn dep tur. Degenmen Qarabaqtyń Ázerbaıjan eline ótetinin armenııalyqtar ishteı moıyndap, qabyldaıtyn sııaqty. Dese de bul másele, ıaǵnı konstıtýsııalyq ózgeris engizý búkilhalyqtyq referendýmǵa túsetin bolsa, halyq ishindegi biraz dúmpýge ákelýi múmkin. О́ıtkeni Armenııa úshin bul óte názik taqyryptardyń biri, – deıdi saıası sarapshy J.Qaıratqyzy.
Osy rette qos el arasyndaǵy úlken daýǵa núkte qoıǵan beıbit deklarasııaǵa AQSh-tyń aralasýy Ońtústik Kavkazdaǵy geosaıası tepe-teńdikti qanshalyqty ózgertýi múmkin degen suraq ta birazdyń kókeıin mazalaǵany anyq.
– AQSh-tyń bitimgerlik mıssııasy, alǵa qoıǵan maqsattary rasymen júzege asatyn bolsa, bul Amerıkanyń Ońtústik Kavkaz, jalpy, Eýrazııa-aýmaǵyndaǵy yqpalyn áldeqaıda arttyratyny sózsiz.
Bul dálizdi keıbir sarapshylar Sýes kanalymen teńestirip jatady. Eger bul tóńirektegi jobalar shynymen júzege asatyn bolsa, taýar aınalymynyń logıstıkasyn qysqartyp, 40 paıyzǵa deıin tıimdilik berýge tıis. Biraq bul jerde geosaıası turǵydan alyp qarasaq, iri oıynshylardyń, derjavalardyń múddesi tur. Atalǵan jobanyń júzege asýy Qazaqstan úshin de Orta dálizdi damytýǵa, logıstıkalyq turǵydan áleýetimizdi arttyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi saıasattanýshy.
Degenmen Janerke Qaıratqyzy Zangezýr tóńireginde áńgime qozǵaǵanda Qytaı, Reseı, Iran syndy alpaýyttardyń da múddesi bar ekenin umytpaýymyz kerektigin eske saldy. Iran qazirdiń ózinen dabyl qaǵyp jatyr.
– Sebebi Iran Armenııa aýmaǵy arqyly Ortalyq Azııamen óziniń Ońtústik jáne Soltústik dálizin damytpaqshy. Sol sebepti bul jerde úlken múddelerdiń básekesi bar. Al bizdiń el kópvektorly, beıtarap ustanymyn basshylyqqa alyp otyr. Bul jerde qaı derjavanyń usynǵan kelisim jobasy memleketter úshin tıimdi bolsa, menińshe sol iske asady. Eger AQSh moınyna alǵan mindettemelerin oryndasa, Ázerbaıjan men Armenııany tatýlastyrý kezinde Donald Tramptyń aıtqan sózderi, usynǵan jobalary rasynda iske asatyn bolsa, ekonomıkalyq, logıstıkalyq, ınfraqurylymdyq turǵydan da, ózimizdiń munaı, taýar tasymalyn ártaraptandyrý boıynsha da úlken múmkindik ashylǵaly tur.
Bul tek qana Qazaqstan úshin ǵana emes, sonymen qatar Qytaı úshin de jáne ózge de túrki elderi, ásirese Túrkııa men Ázerbaıjan úshin tıimdi joba bolǵaly tur, – deıdi saıasattanýshy J.Qaıratqyzy.
Qalaı desek te Zangezýr tóńiregindegi daýdy sheshýge nıettenip, geosaıası betburys jasaǵan Aqúıdegi kelisim biraz elderdiń qarsylyǵyn týǵyzǵanymen, jalpy jahannyń kóńilin demdedi.
