Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Grant pen talap
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda: «Ekonomıkany bilikti mamandarmen qamtamasyz etý – asa ózekti mindet. Eń aldymen, sý, energetıka, qurylys jáne basqa da salalarda qatty baıqalyp otyrǵan kadr tapshylyǵyn joıý qajet. Sondaı-aq bolashaqta suranysqa ıe bolatyn kásipter úshin bilikti mamandar daıarlaý kerek. Bul baǵytta naqty jumystar bastaldy. Úkimet joǵary bilim salasyn halyqaralyq bilim berý keńistigimen yqpaldastyryp jatyr. Qazirdiń ózinde elimizde sheteldiń belgili 23 joǵary oqý orny jumys júrgize bastady. Olarǵa meılinshe qoldaý kórsetý kerek. Atap aıtqanda, maman daıarlaýǵa beriletin memlekettik tapsyrysty birtindep kóbeıtken jón», degen edi. Osylaısha, bıylǵy akademııalyq oqý jylynda qajetti kadrlardy daıarlaýǵa elimizde ashylǵan sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryna 2 365 grant qarastyryldy.
Bul týraly alǵashqylardyń biri bolyp «Heriot-Watt University»-diń Aqtóbedegi resmı kampýsy súıinshiledi. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń janynan ashylǵan «Heriot-Watt University»-ge 250 memlekettik grant bólindi. Endi talapkerlerge kompıýterlik ınjenerııa, elektroenergetıka, munaı ınjenerııasy jáne energomenedjment mamandyqtaryna tegin oqýǵa bolady. Q.Jubanov ýnıversıtetiniń taratqan aqparatyna súıensek, barlyq oqý baǵdarlamasy aǵylshyn tilinde ótedi. Munda oqytýshylar – sheteldik úzdik ýnıversıtetterdiń túlekteri. Qabyldaý sharttary da sonshalyqty qıyn kórinbeıdi. Mysaly, UBT-dan 65 baldan joǵary alǵandar tapsyra alady. Degenmen aǵylshyn tilinen ishki test tapsyrý mindetteledi, profıl pánderi: matematıka+fızıka/ınformatıka. Osy oqýdy bitirgender Ulybrıtanııa men Qazaqstannyń dıplomyn alyp shyǵady.
Qos dıplomdy baǵdarlamamen M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde de oqýǵa bolady. О́ıtkeni jaqynda bul joǵary oqý orny da óziniń resmı paraqshasynda 175 grant bólingenin súıinshilep jazdy. Sonyń ishinde «IT/Data Science» – 80 grant (shekti upaı – 50), «Biotechnology» – 70 grant (shekti upaı – 50), «Special Education» – 50 grant (shekti upaı – 75). Bul ýnıversıtette osy qos dıplomdy baǵdarlamamen túsken stýdentterge 4-kýrsta bir semestr AQSh-ta Arızona ýnıversıtetiniń kampýsynda oqýǵa múmkindik beriledi. Al bitirgende Qazaqstannyń jáne AQSh-tyń dıplomyn alyp shyǵady. Baǵdarlamaǵa qatysý úshin kelesi sertıfıkattardyń biri arqyly aǵylshyn tilin meńgerý deńgeıin (≥V1) rastaý qajet: Ielts – ≥ 5.0; Toefl iBT – ≥ 42; Toefl iTP – ≥ 460; Duolingo – ≥ 60. Sertıfıkat joq bolsa, sol M.Qozybaev ýnıversıtetinde aǵylshyn tilinen ishki onlaın testti tegin tapsyrýǵa bolady.
Elimizde ashylǵan sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryna memleket qana emes, bilikti kadr daıarlaýǵa múddeli uıymdar da grant bólýdi qolǵa aldy. Máselen, ótken aılarda «New York Film Academy» Qazaqstanda grant berý boıynsha konkýrs jarııalady. Grantty «Energo University» janyndaǵy «Dala.edge» kreatıvti tehnologııalar parki Qaskeleń qalasynda ornalasqan «New York Film Academy» (NYFA) kampýsynda oqýǵa arnaıy qarastyrǵan. Baǵdarlama aıasynda «3D-anımasııa jáne vızýaldy effektiler» men «Oıyn dızaıny» baǵyty boıynsha 100 jáne 50 paıyzdyq granttar usynylady. Baıqaýǵa qatysý úshin úmitker kreatıvti jumys daıyndaýǵa tıis. Granttyq joba NYFA halyqaralyq dıplomyn shetelge shyqpaı-aq alýǵa múmkindik beredi. Oqýyn sátti aıaqtaǵan túlekke Nıý-Iork pen Los-Andjelestegi akademııa kampýstarynda beriletin dıplommen teń arnaıy sertıfıkat tabystalady. Dáristerdi AQSh-tan kelgen oqytýshylar júrgizedi. Salalyq mınıstrliktiń deregine qaraǵanda, NYFA-nyń Qazaqstandaǵy fılıaly – Azııa qurlyǵyndaǵy jalǵyz fılıal. 1 naýryzda «New York Film Academy» prezıdenti Maıkl Iаngtiń qatysýymen «Almaty Energo University» janyndaǵy Kreatıvti ındýstrııalar parki aýmaǵynda fılıaldyń jumysyn bastaý týraly kelisimge onlaın qol qoıý rásimi ótken edi.
Utymdysy hám tıimdisi
Keıingi ýaqytta sheteldikterdiń elimizdegi ýnıversıtetterdi tańdaǵany týraly jaǵymdy jańalyqtar jıi jarııalanyp júr. Mysaly, 43 jastaǵy AQSh azamaty Ilıa Kýshnırskıı jaqynda M.Qozybaev ýnıversıtetine qujat tapsyrdy. Ol oqý oqyp, bilimińdi odan ári jetildirýge kesh emes dep esepteıdi. Qazirgi tańda Qozybaev ýnıversıtetinde álemniń 16 elinen kelgen sheteldik stýdent bilim alady.
«О́zim Nıý-Iork qalasynanmyn. Biraq keıingi 2 jyl boıy Sankt-Peterbýrg qalasynda klınıkalyq psıhologııa boıynsha qaıta daıyndyqtan óttim. Almatydaǵy semınarlardyń birine qatysyp, Qozybaev ýnıversıteti týraly bildim. Negizi kóp ýaqyt boıy Amerıkada turdym. Alaıda meni eki dıplom alý múmkindigi qatty qyzyqtyrdy, sondyqtan Qozybaev ýnıversıtetin tańdap otyrmyn», deıdi talapker.
Ilıa Kýshnırskıı qos dıplom baǵdarlamasy boıynsha «Bilim berýdegi psıhologııa» mamandyǵyna tapsyrǵan. Sheteldik stýdent retinde ol aqyly negizde oqıtyn bolady. Alaıda talapker úshin báribir de bul – qarjylyq jaǵynan tıimdi sheshim. Máselen, eger ol oqýdy Arızona ýnıversıtetiniń Týson qalasyndaǵy kampýsynda bastasa, jylyna 40 000 AQSh dollaryn tóleýi qajet bolar edi.
Al О́zbekstan azamaty «Heriot-Watt University»-diń Qazaqstandaǵy kampýsyn tańdady. О́tken aptalardyń birinde áleýmettik jelide taraǵan vıdeodan Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń qabyldaý komıssııasyna О́zbekstan Respýblıkasynyń azamaty kelip, «Heriot-Watt University»-diń Qazaqstandaǵy kampýsyna oqýǵa túsý úshin qujat tapsyrǵan sátine kýá boldyq.
Oqý orny taratqan aqparatqa súıensek, ózbekstandyq talapker «Kompıýterlik ınjenerııa» bilim baǵdarlamasyn tańdaǵan. Bul baǵyt – sıfrlyq tehnologııalar men IT ındýstrııanyń damýyna sáıkes suranysqa ıe mamandyqtardyń biri. Osy kúnge deıin 2 781 talapker ýnıversıtetke kelip, qabyldaý komıssııasynan ótti. «Heriot-Watt University»-diń Qazaqstandaǵy kampýsy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes bilim beretin jáne brıtandyq úlgidegi dıplom usynatyn oqý orny retinde Ortalyq Azııa elderiniń azamattary arasynda da tanymal bola bastady.
Taǵy bir mysal, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetindegi (ShQTÝ) «Lý Ban» sheberhanasynda tek otandyq stýdentter ǵana emes, álemniń ár túkpirinen aǵylǵan jastar bilim alyp jatyr. Aıtalyq, Nıgerııadan kelgen magıstrant Danıel Damılare Emmanýel «Kólik, kólik tehnıkasy jáne tehnologııalary» baǵdarlamasy boıynsha, al Pákistannan kelgen Ibtasam Ýmar Altaf Sheıh Saıf ýr Rehman «Mehanıka jáne metall óńdeý» baǵdarlamasy boıynsha oqıdy.
«Bizdiń elde osyndaı bilim alýǵa jasalǵan múmkindikti tabý qıyn – munda zamanaýı elektromobılderge, jabdyqtarǵa jáne eń bastysy, birden tájirıbede qoldanýǵa bolatyn bilimge qol jetkizýge múmkindik bar», deıdi nıgerııalyq Danıel.
Pákistandyq stýdent úshin de bul sheberhanada oqý – zamanaýı kásibı ınjenerlik daǵdylardy meńgerýdiń naqty múmkindigi. Bul týraly Ýmardyń ózi: «Men ShQTÝ-dy tańdadym, sebebi munda bilim shynaıy ındýstrııamen baılanysty. Bul tek teorııa emes, bul – bolashaq tehnologııalardy óz kózińmen kórip, qolmen ustaı alatyn múmkindik», dep pikir bildirdi.
Mınıstrlik málimetinde kórsetilgendeı, «Lý Ban» sheberhanasyna sheteldikterdiń de qyzyǵatynyndaı bar, sebebi bul – «Tesla», «BYD», «Zeekrm, «Lixiang» elektromobılderi, gıbrıdtik qondyrǵylar, baǵdarlamalanatyn dıagnostıkalyq júıeler, avtonomdy kólik platformalaryna arnalǵan stendter sekildi eldegi eń zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalǵan sanaýly oqý alańdarynyń biri. Munda stýdentter tek tehnologııalarmen tanysyp qana qoımaı, olarmen jumys isteýge, zertteý júrgizýge, óz ınjenerlik sheshimderin synap kórýge jáne jobalaýǵa naqty múmkindik alady. Sheberhanada shyńdalǵysy keletin talapkerler bolashaq kólik ınfraqurylymyna mamandar daıarlaıtyn «Kólik, kólik tehnıkasy jáne tehnologııalary», logıstıka, qaýipsizdik jáne basqarýǵa baǵyttalǵan «Tasymaldaýdy uıymdastyrý, qozǵalys jáne kólik quraldaryn paıdalaný», mehanıka, IT jáne avtomattandyrýdy ushtastyrǵysy keletinderge arnalǵan «Kólik mashına jasaýyndaǵy smart tehnologııalar men jasandy ıntellekt», klassıkalyq ınjenerlik bilim men zamanaýı qural-jabdyqtarmen jumys isteý daǵdylaryn biriktiretin «Mehanıka jáne metall óńdeý» bilim baǵdarlamalarynyń birin tańdaı alady. Bul baǵdarlamalardyń árqaısysy dýaldy bilim berý qaǵıdattaryna negizdelgen: teorııa naqty tájirıbemen ushtasady, stýdentter oqýlyq aıasynan shyǵyp, naqty óndiriste suranysqa ıe sheshimderdi ázirleýge jáne iske asyrýǵa kóshedi.
Sheberhanada mamandyq alatyn stýdentterge ǵana emes, ábden mamandanǵan óndiris ókilderi de oqýdan ótedi, Shyǵys Qazaqstan men elimizdiń basqa óńirlerindegi zaýyt-fabrıkalardyń mamandaryna mıkrobiliktilik ádistemesi arqyly kásibıligin arttyrýǵa múmkindik qarastyrylǵan.
P.S. Áýelde elimizde álemdik bedeldi oqý oryndarynyń fılıalyn ashýdaǵy maqsat ta osy bolatyn. Iаǵnı sheteldik stýdentterdi tartý arqyly bilimdi «eksporttaý», olar oqý aqysyn tóleıdi, bizdiń ýnıversıtetter tabys tabady. Ekinshiden, jastarymyzdy shekara asyrmaı, halyqaralyq deńgeıdegi bilimdi elden-aq alýǵa jaǵdaı jasaý, osy arqyly oqýǵa tólenetin qarajatty shetke shyǵarmaý. Úshinshiden, otandyq oqý oryndary arasynda básekelestik týdyrý. Tórtinshiden, óńirlik joǵary oqý oryndarynyń áleýetin arttyrý, sonyń nátıjesinde iri qalalarǵa aǵylatyn sýdentter sanyn azaıtyp, ishki-kóshi qondy retteý. Bastysy memlekettiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı damýyna ózindik úles qosyp, daıarlanǵan kadrlar elde eńbek etse ıgi.
