Reformalardyń negizgi nátıjeleri

Sarapshylar, ásirese, 2022 jyl­ǵy konstıtýsııalyq refor­maǵa erekshe nazar aýdaryp, onyń nátıjesinde Konstıtýsııanyń úshten biri jańartylǵanyn, Parla­ment pen máslıhattardyń ókilet­tikteri keńeıtilip, Konstıtý­sııa­lyq sot qurylǵanyn, Prezıdent óki­lettigi bir merzimmen shektel­genin oń betburysqa balady. Ǵalym­dar bul ózgeristerdi mem­le­ket­tiliktiń jáne saıası júıe damýy­nyń mańyzdy belesi dep esepteıdi.

Is-shara barysynda QSZI dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty osy jyldyń 11 shildesi men 12 ta­myzy aralyǵynda halyq ara­synda júrgizilgen jappaı saýal­nama nátıjelerin jarııa etti. Saýalnamaǵa 17 oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar qalalar – Astana, Almaty jáne Shym­kent qalalarynan 18 jastan asqan respondentter qatysqan. Ol irikteý kólemi 8 myń respondentti quraǵanyn málimdedi.

Áleýmettanýlyq saýalnama­ǵa sáıkes respondentterdiń 76,3 paıyzy el Konstıtýsııa­sy­nyń mazmunymen jáne negizgi ereje­lerimen tanys ekenin aıtqan. Mamandar bul toptaǵylardyń deni jastar ekenin atady. Osylaısha, 18–29 jas aralyǵyndaǵy respon­dentterdiń 79,1%-y Konstıtýsııany jaqsy biledi/oqydy nemese jalpy túsinikke ıe. Odan keıingi toptarda kórsetkish kelesideı: 30–45 jas (77,5%) jáne 46–60 jas (74,9%). 61 jastan joǵary (72,5%) egde jas tobynda kórsetkish salystyrmaly túrde tómen.

«Saýalnama nátıjeleri qazaq­stan­dyqtardyń saıası ózgerister men reformalardy jiti baqy­laıtynyn kórsetti. Azamattar olardy zań ústemdigin nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam retinde qabyldaıdy. 2022 jylǵy konstı­týsııalyq ózgerister qoǵam úshin mańyzdy boldy. Bul azamattar­dyń osy reformalardyń negizgi ná­tıjeleri týraly habardar bolýynyń joǵary deńgeıi­men rastalady. Osylaısha, usynylǵan 15 bastamanyń ishinde qazaqstandyqtar úshin eń mańyzdy úshtikke myna ózgeristerdiń kirgenin ataǵan jón. Prezıdenttik ókilettikti bir rettik 7 jylǵa ózgertý – 34,7%; Jer, onyń qoınaýy jáne basqa da tabıǵı resýrstar halyqtyń aıryqsha menshigi degen normanyń bekitilýi – 27,8%; Konstıtýsııalyq sotty qurý – 23,9%. Sondaı-aq res­pondentter nazaryna ilikken kezekti normalardyń qataryna: Májilistiń sanyn 98 depýtatqa deıin qysqartý (14,6%); ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý (13,4%); Prezıdentke, Konstıtýsııalyq sottyń tóraǵalary men múshe­lerine, Ortalyq saılaý komıssııa­syna, Joǵarǵy esep palatasyna saıası partııalarǵa múshelikke shekteýler engizý (13%); Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berý (10,3%); Parlament Májilisiniń ókilettigi men mártebesin kúsheıtý (9,7%); partııalyq tizimderge jáne mandattardy bólý kezinde áıelderge, jastarǵa jáne múge­dekterge 30% kvota engizý (9,5%) máselelerin kirgizýge bolady», deıdi A.Joldybalına.

Osy bastamalardy iske asyrý turǵysynda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn atap ótken jón. Oǵan sáıkes Ulttyq qordyń jyldyq ınvestısııalyq kirisiniń 50%-y 18 jasqa deıingi balalardyń jınaq shottaryna aýdarylady. Bul ulttyq baǵdar­lama «Ádiletti Qazaqstan» qaǵı­dat­taryna sáıkes tabıǵı resýrs­tardan túsetin tabysty qaıta bólý arqyly óskeleń urpaq­tyń turaqty bolashaǵyn nyǵaı­týǵa jáne qamtamasyz etýge ar­nal­ǵan. Jalpy, zertteý nátı­jeleri azamattardyń saıası saýatty­lyǵy artyp, 2022 jylǵy konstı­týsııalyq ózgeristerdi qoǵamdyq turǵydan maquldaǵanyn kórsetedi.

«Úsh jyldan keıin azamattar konstıtýsııalyq reformalardyń mańyzdylyǵyn jáne olardyń kúndelikti ómirindegi oń áserin atap ótedi. Sonyń nátıjesinde elimizde júrgizilip jatqan reformalar qazaqstandyqtardyń kópshiligi úshin joǵary qundylyqqa ıe. Júzege asyrylyp jatqan reformalar «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń tıimdiligin kórsete otyryp, halyqtyń búgingi suranysyna jaýap beredi», deıdi mamandar.

Qatysýshylar reformalardyń tabysty júzege asýy qoǵamnan qoldaý taýyp, ózgeristerdiń mánin jurt jiti túsinbese, mejege jetý múmkin emes ekenin atady. Osy oraıda quqyqtyq máde­nıet qalyptastyrý jáne Kons­tı­týsııany memlekettik qury­lymnyń negizi ári azamat­tardyń quqyqtary men bostan­dyqtarynyń kepili retinde keńinen nasıhattaý basty basym­dyq retinde belgilendi.

KISI GPS jumysyna Prezı­dent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Almaty qalasyndaǵy fılıalynyń dırektory Aınur Idrısova, QR ǴJBM ǴK Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Ermek Toqtarov, QR UǴA Bilim jáne qoǵamdyq damý ǵylymdary ortalyǵynyń jetekshisi Jeńisbek Tólen jáne basqa da sarapshylar qatysty.

ALMATY