– Sáken Seıitjapparuly, Prezıdent elimizdi IT memleketke aınaldyrý kerek ekenin aıtty. Osy oraıda IIM salany sıfrlandyrý baǵytynda qandaı jumystardy qolǵa aldy? Onyń maqsaty men basym baǵyttary týraly aıtyp berseńiz.
– Ishki ister organdaryn sıfrlandyrýdyń negizgi maqsaty – qoǵamdyq qaýipsizdikti saqtaý men azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý jolynda polısııany ozyq tehnologııaǵa arqa súıeıtin zamanaýı qaýipsizdik servısine aınaldyrý. Buny tek qaǵazdan bas tartý dep túsiný – qate. Elektrondyq tergeý ádil is júrgizýge jol ashady, kameralar jáne drondar qylmys pen apattyń aldyn alýǵa kómektesedi, mobıldi qosymshalar men «SOS» batyrmalary polıseılerdi halyqqa jaqyndatady, jasandy ıntellekt quqyq buzýshylardan bir qadam alda júrýge múmkindik beredi. Mundaǵy negizgi baǵyt – tehnologııany polısııa qyzmetiniń árbir salasyna, quqyq buzýshylyqtardy tirkeýden bastap azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa deıingi qyzmetine tolyq engizý.
– Tarqatyp aıta otyrsańyz. Jańa jetistikter sala qyzmetkerlerine qandaı jeńildik berip jatyr?
– Bul baǵyttaǵy jumystar keshe ne búgin bastalǵan joq. Máselen, 2017 jyly prokýratýra men ishki ister organdary birlesip «Ákimshilik óndiristiń biryńǵaı tizilimin» (ERAP) iske qosqan edi. Sonyń arqasynda polısııa qyzmetkerleriniń ákimshilik hattama toltyrý ýaqyty aıtarlyqtaı qysqardy. Aıtalyq, buryn qaǵaz hattamany toltyrýǵa 15-30 mınýt ýaqyt ketse, qazir planshet arqyly 5 mınýt jetkilikti.
Munyń taǵy bir artyqshylyǵy – toltyrylǵan hattama birden bazaǵa túsedi, ony joıyp jiberý múmkin emes. Sonymen qatar planshet qoldanýdyń arqasynda azamattar kólik qujattaryn ózimen birge alyp júrmeıtin boldy. Málimetter bazasyna JSN engizse, barlyq derek shyǵa keledi. Kólik nómiri arqyly da onyń ıesi týraly derekterdi, kóliktiń urlanǵan-urlanbaǵanyn, tehbaıqaýdan ótkenin jáne saqtandyrý polısin tekserýge bolady.
Buǵan qosa qazirgi ýaqytta ákimshilik materıaldardy sot qaraýyna joldaý da «ERAP» aqparattyq júıesi arqyly júzege asyrylady. Jyl saıyn shamamen 270 myń sot isiniń materıaldary sıfrlandyrylady. Al buryn sot qaraýyna jiberiletin materıaldar qaǵaz túrinde toltyrylyp, keıin «ERAP» júıesinde tirkeletin, sodan soń skanerlenip, «Sot kabıneti» arqyly joldanatyn.
Sondaı-aq óndiristi qamtamasyz etýge qatysty barlyq qujat onlaın rejimde júzege asatyn boldy. Atap aıtqanda, ákelý qaýlysy (prıvod), kólikti aıyp turaǵyna qoıý, memlekettik nómirdi alý, jol-kólik oqıǵasynyń syzbasy, tulǵanyń túsiniktemesi men ótinish-hattary, t.b.
Polısııa organdarynyń qyzmeti Elektrondyq medısınalyq kýálandyrý, «E-saraptama» júıelerimen ıntegrasııalanǵanyn da aıta ketý kerek. Bular júrgizýshiniń mas kúıde bolýyn tekserý úshin joldamany elektrondyq túrde rásimdeýge, sot saraptamalaryn avtomatty túrde taǵaıyndaýǵa múmkindik beredi.
– Al azamattar úshin bul ózgeristerdiń qandaı tıimdi tustary bar?
– Basty tıimdi tusy – qoljetimdilik. Ishki ister mınıstrligi memlekettik qyzmetterdiń halyqqa qoljetimdiligin arttyrý úshin sıfrlandyrý úderisterin belsendi túrde júrgizip keledi. Qazir, máselen, kólik salasyna qatysty 6 memlekettik qyzmettiń beseýin onlaın formatta alýǵa bolady. Olar – kólikti qaıta tirkeý, júrgizýshi kýáligin aýystyrý, memlekettik nómirdiń qosalqy dýblıkatyn berý, suranysy joǵary memlekettik nómirlerdi berý, kepildikterdi qoıý/alý rásimi.
«Elektrondy úkimet» servısi arqyly júrgizýshi kýáligin aýystyrý úshin ótinish berý men ony qaraý ýaqyty bir kúnnen 60 mınýtqa deıin, al kólik quralyn tirkeý merzimi 2 saǵattan 90 mınýtqa deıin qysqardy. Memlekettik qyzmetterdi onlaın formatqa kóshirýdiń arqasynda búginde shamamen 80% qyzmet qashyqtan kórsetiledi. Bul azamattardyń ýaqytyn únemdeýge, qaǵazbastylyqtan arylýǵa múmkindik berip otyr. Aıta ketsek, bıyl alǵashqy jarty jylda 831 393 avtokólik esepke qoıylyp, 342 245 júrgizýshi kýáligi berildi.
Sonymen qatar barlyq quqyq buzýshylyq boıynsha istiń qozǵalýynan bastap oryndalýyna deıin málimet beretin «SMS-habarlamalar» qyzmeti jumys istep tur. Buǵan deıin «1414» qyzmeti tek avtomatty júıeler arqyly tirkelgen jol erejesin buzý jaǵdaılary týraly habarlamany ǵana jiberetin. Qazir «Kaspi» jáne «Halyk» mobıldi qosymshalary arqyly ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalǵan boıda avtomatty túrde «Push-habarlama» jiberiledi. Buryn azamattar aıyppuldy qysqartylǵan tártippen (50%) tóleýge úlgerý úshin ózderi tekserip otyrýǵa májbúr bolǵany belgili.
«ERAP» jáne «Biryńǵaı saqtandyrý derekter bazasy» júıeleriniń ıntegrasııasy júrgizilip, jol-kólik oqıǵalary boıynsha materıaldardy saqtandyrý kompanııalaryna joldaý iske qosyldy. Endi JKO-ǵa qatysýshylar polısııaǵa baryp, osy qujattardyń kóshirmesin alýǵa mindetti emes. Osylaısha, polısııa men saqtandyrý kompanııalary arasyndaǵy qaǵaz qujat aınalymy alynyp tastaldy.
Sonymen birge eger azamat ákimshilik hattamamen, qaýlymen nemese aıyppul tóleý týraly uıǵarymmen kelispese, sondaı-aq ákimshilik iske qatysty foto jáne beınematerıaldardy kórgisi kelse, qamqor.gov.kz saıtyndaǵy «ERAP-tyń qoǵamdyq sektoryn» paıdalana alady. Ol azamattardyń ótinishterin jedel qaraýǵa, ýaqyt únemdeýge múmkindik beredi jáne quqyq buzýshylarǵa endi ishki ister organdaryna barýdyń qajeti joq.
– Sıfrlandyrý barysynda jeke derekterdiń qaýipsizdigi men qupııalylyǵy qalaı qamtamasyz etiledi?
– Derbes derekterdi qorǵaýǵa erekshe kóńil bólinip otyr. IIM-niń barlyq aqparattyq júıesi «ádepki qaýipsizdik» qaǵıdaty boıynsha jumys isteıdi, shıfrlaýdyń jáne kóp deńgeıli aýtentıfıkasııanyń zamanaýı ádisteri qoldanylady. Derekterge qoljetimdilik qatań túrde shektelgen jáne ony tek ýákiletti qyzmetker bere alady.
Aqparattyq júıeler derbes derekterdi paıdalanýdyń ashyqtyǵy men zańdylyǵyn qamtamasyz etý, ruqsatsyz kirýdiń aldyn alý, azamattardyń qupııalylyqty saqtaýǵa degen quqyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq derbes derekterdi qorǵaý salasyndaǵy zańnama talaptaryn oryndaý maqsatynda derbes derekterdi baqylaý servısine qosylǵan.
– Búginde onlaın alaıaqtyq kóbeıip ketkeni belgili. Onyń aldyn alý úshin tártip saqshylary qandaı zamanaýı múmkindikterdi paıdalanady? Bul salada jumys isteı alatyn maman jetkilikti me?
– Atalǵan qylmystardyń aldyn alý, der kezinde anyqtap, jolyn kesý zamanaýı sıfrlyq tehnologııalardyń kómeginsiz múmkin emes. Sondyqtan polısııa organdary ınternet alaıaqtyqqa qatysty derekterdi jedel taldaý úshin arnaıy baǵdarlamalyq jasaqtamalardy, blokcheın-tranzaksııalardy qadaǵalaýǵa arnalǵan servısterdi, baılanys operatorlarymen birlesken «antıfrod» júıelerin qoldanady. Sonymen qatar IIM-niń osy salaǵa jaýapty departamenti sheteldik quqyq qorǵaý qurylymdarymen jáne halyqaralyq uıymdarmen (Interpol, Eýropol) birlesip jumys isteıdi. Bul transulttyq ınternet alaıaqtyq faktilerin áshkereleýge múmkindik beredi.
Maman tapshylyǵyna qatysty aıtar bolsaq, IIM qurylymynda arnaıy daıyndyqtan ótken kıberqylmysqa qarsy bólimshelerdiń qyzmetkerleri eńbek etedi. Sonymen qatar jańa tehnologııalardy meńgergen bilikti kadrlarǵa qajettilik bar. Osy maqsatta qyzmetkerlerimizdi turaqty túrde oqytý, qaıta daıarlaý jáne halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbe almasýǵa aıryqsha kóńil bólinip otyr.
– Aldaǵy ýaqytta ishki ister organdarynyń jumysyn jeńildetetin qandaı jańa jobalardy iske qosý josparda bar?
– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha IIM tarapynan sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt elementteri men ózge de ozyq sheshimderdi engizý jalǵasa beredi. Quqyq buzýshylyqtardy tirkep qana qoımaı, bet-álpetti aıyryp tanýǵa, minez-qulyqty taldaýǵa jáne quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa kómektesetin beıneanalıtıkasy bar jańa kameralardy ornatýǵa kúsh salynbaq.
Qalalar men óńirlerde «aqyldy» jaıaý júrginshiler ótkelderi ornalastyrylady. Olar datchıkter men JI-diń kómegimen jaıaý júrginshilerdiń basymdylyǵyn qamtamasyz etedi jáne mektepter men turǵyn aýdandar mańyndaǵy apatty azaıtýǵa kómektesedi.
Polısııa arsenalynda jappaı is-sharalardy baqylaýǵa, jol jaǵdaıyn monıtorıngileýge jáne jetý qıyn aýmaqtardy patrýldeýge múmkindik beretin analıtıkasy bar jańa býyn drondary belsendi qoldanylyp keledi. Joldarda polısııa jumysynyń tıimdiligin arttyra otyryp, jol qozǵalysy men qaýipsizdikti baqylaýdy qamtamasyz etetin «TOR» júıesin odan ári damytýǵa basymdyq beriledi.
Kadrlyq jáne qarjylyq úderisterdi sıfrlandyrý, JI-assıstentterdi engizý, t.b. mańyzdy baǵyttar ashyqtyqty qamtamasyz etip, qyzmetkerlerdiń jumysyn edáýir jedeldetedi dep kútilip otyr. Osy jobalardyń bári zamanaýı, tehnologııalyq jáne azamattardyń qaýipsizdigi men senimine baǵdarlanǵan bolashaq polısııasynyń modelin qalyptastyrady. Sondaı-aq Memleket basshysynyń uıytqy bolýymen qolǵa alynǵan «Zań men tártip» qaǵıdatyn belsendi iske asyrýǵa múmkindik bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
