Shahterlerdiń zeınetke shyǵatyn jasyn tómendetý jaıy erteden aıtylyp keledi. Bul másele Memleket basshysynyń da únemi nazarynda. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda: «Meniń tapsyrmammen Úkimet zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys istep júrgen adamdardy áleýmettik qoldaý tetikterin ázirledi. Bul burynnan talqylanyp júrgen másele bolatyn, endi sheshimi tabyldy. Onyń mynadaı ólshemderi bar. Jumysshylardyń osy salany damytýǵa sińirgen eńbegi jáne densaýlyǵyna zııan kelgeni eskerile otyryp, olarǵa zeınet jasyna tolǵanǵa deıin, atap aıtqanda, 55 jastan bastap arnaıy áleýmettik tólem tólenedi», dedi.
Jerasty kenishterinde eńbek etetin shahterler, metallýrgter, munaıshylar, ýran ónerkásibi syndy óndiriste ter tógetin jumysshylardyń zeınet jasyn tómendetý áli de ózekti. Ásirese taý-ken, metallýrgııa salasynyń qyzmetkerleri 63 jastan zeınetke shyǵý aýyr soǵatynyn aıtyp dabyl da qaqqan. О́ıtkeni aýyr metaldan bólinetin gaz, joǵary temperatýra qysymy, shań-tozań, ınfraqyzyl sáýle, túrli radıasııa densaýlyqqa zııan ekeni belgili. Kenshilerdiń arasynda júrek-qan tamyr aýrýlary, tirek-qımyl syrqattary, onkologııalyq keselderge shaldyǵýshylar qatarynyń artýy da alańdatarlyq jaıt.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin azamattardyń zeınetke shyǵý jasyn tómendetý tetikterin qarastyryp, mynadaı baılam jasaǵany belgili. Erte zeınetke shyǵý úshin jasy 55-ten asýy kerek, ári Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna 7 jyldyń ishinde kásiptik zeınetaqy jarnasyn jınaýǵa tıis.
Bıylǵy shilde aıynda Májilis depýtattary óńirlerge sapary kezinde Qaraǵandy oblysynyń kenshilerimen júzdesti. Naqty aıtqanda «Kırov» shahtasynyń ujymynyń talap-tilegin tyńdaǵan májilismender kenishtegi kenshilerdiń áleýmettik máselesin Parlament minberinen kóteretinin aıtty. Jarty jylda 220 myń tonnadan astam kómir óndirgen bul ujymda 650 adam jumys isteıdi. Byltyrdan bastap elimizde zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys istegen azamattarǵa arnaýly áleýmettik tólem júıesi engizildi. 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap qaýipti óndiristegi jumysshylardyń zeınet jasyn 55-ke deıin tómendetý týraly zań qoldanysqa endi. Májilis depýtaty Baýyrjan Smaǵulov «Kırov» kenshilerimen kezdesýde zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin azamattar 55 jastan keıin kásibin doǵaramyn dese, arnaıy áleýmettik tólemder tólenetinin aıtty. Al 63 jasqa tolǵan soń zeınetaqy qorynan tólenetin tólemderge bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy qosylady. Esesine respýblıkalyq bıýdjet esebinen, jumys berýshiler men saqtandyrý kompanııalarynan aýdarylyp kelgen tólemder toqtatylady. Bul arada zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin azamat 55 jastan asqannan keıin 63 jasqa deıin de jumysyn jalǵastyramyn dese, eshqandaı tosqaýyl qoıylmaıdy. Zań qoldanysqa engen bir jarym jyldyń ishinde aýyr eńbek arqalap júrgen 15,5 myń azamat osy múmkindikti paıdalansa, sonyń 2,5 myńy Qaraǵandy oblysynyń turǵyndary ekenin atap ótti. Qyzmet jolyn taý-ken jumysshysy bolyp bastap, shahta dırektory laýazymyna deıin órlep, mol tájirıbe jınaǵan Májilis depýtaty Arman Qalyqov eńbek qaýipsizdigi qashanda qaperde bolýy kerektigin aıtady. «Shahtaǵa túsý – keńse jumysyna uqsamaıdy. Bul – shań, soqqy tolqyny, gaz. Mundaı jumysty kún saıynǵy erlik dep edim. Sondyqtan qaýipti óndiristerde eńbek etetinderdiń múddeleri men jalpy eńbek adamdarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý árdaıym Memleket basshysynyń baqylaýynda bolady. О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Ersaıyn Naǵaspaev óndiriste jazataıym jaǵdaılardyń aldyn alý máselesi aıryqsha nazarǵa alynǵanyn atap ótti. «Eńbek qaýipsizdiginiń saqtalýyna erekshe kóńil bólinedi. Kásiporyndarda taý-ken jáne óńdeý zaýyttaryn basqarýdyń sıfrlyq júıeleri, gaz ortasyn táýlik boıy baqylaý, qyzmetkerlerdiń ornalasqan jerin baqylaý jáne basqa da zamanaýı qorǵaý sharalary júzege asyrylyp otyr», deıdi sala basshysy.
Ken oryndarynda býyn almasý úderisi kezinde mamandar tapshylyǵy baıqalyp júr. Jastardy osy kásipke baýlý, jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalardy kóbeıtip, áleýmettik qoldaýdy arttyrý mańyzdy.
Eldegi irgeli óndiris ujymy sanalatyn «Qarmet» AQ-da 8 shahta bar. Onda 16 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Kompanııanyń negizgi baǵdarlamasynyń biri 5-9-5 baǵdarlamasy. Iаǵnı 5 mln tonna temir keni konsentraty, 9 mln tonna kómir jáne 5 mln tonna bolat óndirý – negizgi meje. Bul orta eseppen 2023 jylǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda óndiris kólemin 66%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Munyń bárin 2023 jyldan 2028 jylǵa deıingi kezeńde júzege asyrý josparlaǵan ujym jumysshylarynyń áleýmettik máselesi ońtaıly sheshilip keledi. «Qarmet» AQ, Kómir departamenti korporatıvtik kommýnıkasııa bóliminiń basshysy Dáýrenbek Baǵdáýletuly kompanııa basshylyǵy kenshilerdiń áleýmettik máselelerine erekshe kóńil bóletinin alǵa tartty. «Jumys oryndaryndaǵy eńbek qaýipsizdigin kúsheıtý, turmys jaǵdaıyn jaqsartý, áleýmettik jeńildikter berý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Máselen, shahtalarda turmystyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin ashanalar, jýyný bólmeleri, sanıtarlyq toraptar jóndeldi. Jumys oryn yńǵaıly bolý úshin talaı jyl jóndeý kórmegen ákimshilik-turmystyq ǵımarattar jóndeýden ótti. Kenshilerdiń densaýlyǵyn saqtaý úshin kompanııa tarapynan emdeý-saýyqtyrý oryndaryna joldamalar beriledi. Jyl saıyn zııandy eńbek jaǵdaıynda isteıtin qyzmetkerlerge sanatorıılerge, profılaktorıılerge barý múmkindigi jasalady. «Jer astyndaǵy qıyn jáne qaýipti jaǵdaılarda jumys isteıtin adamdardyń batyldyǵy men qaısarlyǵy, mamandyǵyna adaldyǵy úshin qandaı qurmet kórsetsek te jarasymdy. Kenshiler, tehnıkter, mehanıkter, elektr slesarlar, mashınıster, ken jumyskerleri jáne basqa da kóptegen maman memleketimizdegi ónerkásip salasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp keledi», deıdi E.Naǵaspaev. Bólim basshysynyń aıtýynsha, kenshilerdiń eńbekaqysyn kezeń-kezeńimen ósirý sharalary qolǵa alynǵan. Bul rette eńbek ónimdiligine, jumys jaǵdaıyna qaraı saralanǵan tásil qoldanylady. Odan ózge devalvasııaǵa saı bıyldyń ózinde aılyq 8,5 paıyzǵa ósken. Sonymen birge jańa jabdyqtar engizilip, eńbekti jeńildetý arqyly da kenshilerdiń tabysyn arttyrý kózdelip otyr. Kenshilerdi yntalandyrý úshin túrli áleýmettik, moraldyq qoldaý sharalary bar. Úzdik qyzmetkerlerge qurmet gramotalary berilip, marapattalady. Arnaıy syıaqylar men bonýstar beriledi. Túrli konkýrs, sporttyq saıystar da jıi uıymdastyrylady. Tipti byltyr ozat kenshilerge 20 jańa avtokólik te syıǵa tartylǵan eken. Munyń barlyǵy kenshilerdiń eńbegin baǵalaý jáne olardyń kásibı abyroıyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Zııandy óndiriste eńbek etetin kenshilerge qurmet tek kásibı mereke qarsańynda ǵana emes, árdaıym júzege asýǵa tıis.
