Ǵylymdy qarjylandyrý deńgeıi nege tómen?

Bári de salystyrmaly

Aqıqatynda ǵylym salasynyń damýy qarjylaı qoldaýǵa tikeleı táýeldi. Muny sonaý keńes kezindegi elimizde damyǵan jáne irgetasy myqty qalyptasqan ǵy­lymı zertteý ınstıtýttarynyń tarıhynan kóre alamyz. Mysaly, Ulttyq mem­lekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń deregine súıensek, 1990 jyldary Qazaqstandaǵy jalpy sany 279 ǵylymı mekemede 50,6 myń ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetpen aınalysatyn ǵalym bolypty. Al 2000 jyldary 14,7 myń ǵylymı qyzmetker qalǵan. Basty sebepterdiń biri ekonomıkalyq daǵda­rys­qa baılanysty memlekettik bıýdjetten bólinetin qarjynyń qysqarýy boldy. Al qazir, ıaǵnı egemen el bolǵanymyzǵa ­30 jyldan asa ýaqyt ótkende, dálirek aıtsaq, 2024 jylǵy derekte ǵylymdaǵy kadrlar sany 25,4 myń adamǵa jetken. Osy sandardan kóz jetkizgenimizdeı, respýblıkamyzda ǵalymdar sany kóbeıgenimen, báribir 90 jyldardaǵy kórsetkishtiń jartysyna ázer jetip otyrmyz. Bul óz kezeginde jan-jaqty qoldaýdyń áli de qajet ekenin aıǵaqtaıdy.

Iá, sol dáýirde ǵalymdardyń da, ǵy­lymnyń da dáýirlegen shaǵy boldy, biraq odaq taraǵan soń sala da quldyraı bas­tady. О́ıtkeni ǵylymǵa tıisti mólsherde qarajat bólinbeı qaldy. Joǵaryda bul baǵyt qarjylaı qoldaýǵa táýeldi degenimiz osydan. Bul teorııanyń dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma ekenin erteden biletin elder zertteý jumystaryna qashannan kóp aqsha qarastyrady. Aıtalyq, ashyq derekkózderde Qytaı Halyq Respýb­lıka­synda 2024 jyly ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy qarjylandyrý kólemi 8,3 paıyzǵa artyp, 3,6 trln ıýan, ıaǵnı 500 mlrd dollardy, kóp elge ortaq uǵymmen aıtsaq, bul ishki jalpy óniminiń 2,68 paıyzyn quraıdy. IýNESKO-nyń Statıstıka ınstıtýty jarııalaǵan «2024 jylǵy zertteýler men ázirlemelerge bólingen shyǵyndar» (UNESCO Institute for Statistics: Research and Develop­ment Expenditure 2024) atty derekter tizbeginde Qazaqstan 151 memlekettiń ishinde 120-orynda tur. Sebebi elimiz­de ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge ishki jalpy ónimniń 0,13 paıyzyn ǵana bóledi. Bul somanyń az ekenin oqyrman Qazaqstannyń joǵarydaǵy reıtınginde aldyńǵy qatarlarda emes, sońyna ja­qyn turǵanynan-aq túsiner. Al naqty sanmen jetkizer bolsaq, Ǵylym jáne jo­ǵary bilim mınıstrligi jarııalaǵan­daı, 2024–2026 jyldarǵa kózdelgen ǵylym bıýdjeti – 703,6 mlrd teńgeni qurady. О́tken jyly ǵylymdy damytýǵa 177,3 mlrd teńge bólindi. Osydan qalǵanyn eki jylǵa bólip tastasaq, 263,15 mlrd teń­geden keledi. Endi muny Qytaıdyń ból­genimen salystyrý úshin álemdik valıý­ta­ǵa aınaldyrsaq, 500 mln dollar bola­dy. Qytaı ǵylymdy qarjylandyrýǵa jylyna 500 mlrd, Qazaqstan 500 mln dol­lar shyǵyn shyǵarady, arasy – jer men kók­teı. Osyǵan sáıkes, kórshi turǵanymen, eki eldiń ekonomıkasy da – áleýeti jaǵy­nan alshaq. Desek te Qytaı joǵaryda­ǵy halyqaralyq uıymnyń tiziminde kósh bastap turǵan memleket emes, 14-orynǵa jaıǵasqan. Birinshi orynda Izraıl (ishki jalpy ónimniń 5,56 paıyzy), ekinshi orynda Ońtústik Koreıa (IJО́ 4,90%), úshinshi orynda Amerıka (IJО́ 4,90%) tur. Ǵylymǵa qarjylaı qoldaýdy kóp kórsetetin elderdiń úsheýi de damýdyń aldyńǵy shebinde ekenine eshkimniń daýy joq shyǵar.

Arman bolǵan 1 paıyz

2024 jyly Qazaqstanda ǵylymı qyz­metkerler sany shamamen 25,4 myń adamǵa jetti, bul ótken jylmen salystyrǵan­da 13%-ǵa óskenin kórsetedi. Mınıstr­lik málimdegendeı, mundaı ósim memleket tarapynan ǵylym salasyna bó­linetin qarjynyń ulǵaıýyna jáne ǵy­lymı-zertteý ınfraqurylymynyń damýyna baılanysty. Úkimet ǵylymǵa qarastyrylǵan qarajattyń kólemi jyl saıyn artyp otyrǵanyn habarlady. Soǵan qaramastan, álemdegi kórsetkishterde kósh bastamasa da bel ortasynan oryn ala almaı otyr. Sebebi nede? 2019–2025 jyldary bilim men ǵylymdy damytý­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamada 2019 jyly 0,13 paıyzdan bastap satylaı, 1 pa­ıyzǵa deıin kóbeıtý kózdelgen. Bi­raq bul baǵdarlamanyń kúshi joıyldy. ­Qazir qoldanystaǵy qujatta máseleniń she­shimi múldem keıinge shegerilip ketken.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek 2024 jyldyń 1 qańtaryn­da bizge bergen suhbatynda atalǵan túıtkil­ge qatysty: «Ekonomıkalyq damý jáne yn­tymaqtastyq uıymynyń usynymy boıyn­sha ǵylymǵa jylyna bólinetin qarjy kólemi ishki jalpy ónimniń 1 pa­ıyzy­nan kem bolmaýǵa tıis. Egemendik alǵaly 30 jyl ótse de biz 1 paıyzdyq mejege jete almadyq. 1990 jyly 0,82 pa­ıyz, ıaǵnı eń joǵary kórsetkish osy boldy. 2021 jyly 0,12 paıyzǵa, 2022 jyly 0,13 paıyzǵa, bıyl birden 0,26 paıyzǵa kóterdik. My­saly, Ońtústik Koreıa jylyna ishki jalpy ónimniń 4,3 paıyzyn ǵylymǵa, 4,7 pa­ıy­zyn joǵary bilimge bóledi. Sonyń nátıje­sin­de robottar, kólikter, tehnıkalar, jal­py aıtqanda, jańa tehnologııalar eline ­aınalyp otyr. Al otandyq ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna qashan, qalaı jetkizemiz? Bul mejege tek memlekettik bıýdjetpen jetý múmkin emes, buny moıyn­daý kerek. Mundaǵy negizgi másele jeke sektordan ınvestısııa­nyń tartylmaýynda bolyp tur. Máselen, sol Ońtústik Koreıada ǵylymǵa baǵyttal­ǵan qarjynyń 72 pa­ıyzy jeke sektordan túsedi. Amerıka­da bul kórsetkish odan da joǵary, 84 paıyz­ǵa teń. Elimizde, kerisinshe, 70 paıyzǵa jýyq qarjyny memleket beredi. Sondyqtan zańnama­lyq ózgeris bolýy qajet. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy Májiliske engizildi. Bıyl talqylaý bastalady, buıyrsa aldaǵy sáýir aıynda qabyldanady. Sol zań sátti qabyldan­sa, júıeli sharalarymyz zańdy kúshine ense, salyq jeńildikteri qarastyrylyp, jeke sektordy, iri kompanııalardy ǵylym­ǵa qarjy salýǵa kóptep tarta alamyz. Josparymyz boıynsha bul mejege 2025 jyldyń sońynda qol jetkizemiz», dep pikir bildirgen bolatyn.

Biraq bıyl osy ýádesiniń oryndalýy týraly suraǵymyzǵa S.Nurbek 18-qańtar­da shyqqan suhbatynda: «Iá, jańa zańǵa byltyr qol qoıyldy. Alaıda sol qujat qoldanysqa engizilse de kedergiler bolyp tur. Sonyń biri retinde Bıýdjet kodeksi men Salyq kodeksiniń byltyr qabyldanyp úlgermegenin atap óter edim. Ǵylymǵa tartylatyn qarjy kólemin jeke sektorlar men iri kompanııalarǵa kórsetiletin salyq jeńil­dikteri arqyly arttyrý týraly tetigimiz áli zańdy kúshine enbeı jatyr. 300 paıyzdyq jeńildikterden bastap, osy ýaqytqa deıin aıtylyp kelgen túrli salyqtyq shegerimder Salyq kodeksinde jazylǵan. Osy kodeks bıyl qabyldansa, joǵarydaǵy tıimdi júıe jumys isteı bastaıdy. Negizi biz basshylyqqa alatyn, 2023 jyly bekitilgen Ǵylym jáne joǵary bilimdi damytý tujyrymdamasynda zertteý jumystaryna bólinetin qarjy kólemin ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna jetkizý mejesi 2029 jylǵa belgilengen», dep jaýap berdi. Mine, osy jaýaptan joǵaryda jazǵanymyzdyń dál ýaqytyn, ıaǵnı máseleni sheshýdi endi qansha jylǵa shegerilgenin uǵýǵa bolady. Álbette, salyq shegerimderin engizý tıimdi jumys istep ketse, birshama arttyrýǵa bolar, dese de birden 1 paıyzǵa bıyl jetý qıyn-aý...

Túıtkildiń túıini

Aqıqatynda túıtkildiń árqıly qyry bar, túıinin tarqatýdyń da túrli tási­lin tabýǵa bolar, árıne oı jetse, isker­lik qabilet kóterse. О́tkende akademık, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asqar Jumadildaevty áńgimege tartqanymyzda ózekti máselege óz sheshimin: «Elimizge shetelden kelgen kompanııalardyń bári shıkizat alady. Mysaly, temirdi tas túrinde syrtqa jibere beremiz, osydan elimiz utylyp otyr. Temirden shege jasap shetelge shyǵarsa, áýelgi baǵasynan 10 ese ósedi. Biraq buǵan shıkizat satyp otyrǵandar basyn aýyrtqysy kelmeıdi, óıtkeni óńdeıtin tehnologııa jasaý, maman tabý, zaýyt ashý, óńdeýge shyǵyn shyǵarý qajet. Osy pıǵyldy ózgertken jón. Shyndyǵynda ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyn bizdegi jer qoınaýyn ıgerýshi kompanııalardyń tabysynan bóletin aqshamen-aq jaýyp tastaýǵa bolady. Olar óz tabysynyń bir paıyzyn ǵylymǵa quıyp otyrmyz deıdi. Soǵan baqylaý bolmaı tur ǵoı. Qandaı ǵylymǵa, qaı baǵytqa, qaısy taqyrypqa bóldi? Osyny ózimiz qadaǵalaýymyz kerek. Sodan soń qazir ýnıversıtet bir bólek, óndiris ózinshe, akademııa basqasha ómir súrip jatyr. Sol úshtiktiń bir qazanda qaınaǵany qajet», dep usynǵan bolatyn.

Endi osy qarjylandyrý máselesine taǵy bir jaǵynan kelip kóreıik. Az ba, kóp pe, ǵylymǵa qarjy kólemi ulǵaıtylyp jatyr. Al sol dál qajet jumysqa jum­sa­lyp jatyr ma? Bul suraqqa akademık A.Jumadildaev: «Keıingi jyldary IJО́-niń ǵylymǵa bólinetini 1 paıyzǵa jetkizbese de burynǵydan kóbeıdi. Endi sony az bólinse de saz bolatyndaı jumysqa jumsaý kerek. Sonda nátıje kórinedi. Bizde usaq taqyryptar kóp, keıbireýler mańyzyn joıǵan 40 jyl burynǵy jumysyn óńin aınaldyryp bere beredi. Qazir ǵylym bir jerde toqtap turǵan joq qoı. Kompıýterlik matematıka degen shyqty, sodan elimizde bir adam tappaısyń. Kvanttyq kompıýter jasap jatyr basqa elder. Odan kim bar? Son­daı suranystaǵy taqyryptardy, strate­gııa­lyq mańyzdy ǵalymdardy anyq­tap, soǵan qarjyny basqasy ortaqtaspaı­tyn­daı bólek berý kerek», dep jaýap
bergen-di.

Demeý me, tejeý me?

Ǵylymdy qarjylandyrý kerek eke­nin túsinip otyrmyz. Al endi sol qar­­jy qaıdan túsedi? Jalpy, bul ju­mys­ty júrgizýdiń, ıaǵnı ǵylymı jumys­tar­dy, zertteýler men jobalardy qarjylan­dyrýdyń álemde qalyptasqan birneshe tetigi bar. Sonyń ishinde Qazaqstanda qoldanylatyn túrlerin tize keteıik. Birinshisi – memlekettik qarjylandyrý. Munyń ózi birneshe túrde beriledi. Atap aıtqanda, bazalyq qarjylandyrý – ǵylymı uıymdar men zertteýshilerdiń turaqty qyzmetin qamtamasyz etý úshin bólinedi (jalaqy, zerthanalyq jab­dyqtar, ınfraqurylym); granttyq qar­jy­landyrý – jeke ǵylymı jobalarǵa konkýrs arqyly beriledi. Qazaqstanda bul qarjyny Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ulttyq ǵylymı keńes­ter arqyly bóledi; baǵdarlamalyq-nysa­naly qarjylandyrý – Ulttyq jáne stra­tegııalyq mańyzy bar zertteýlerge bólinetin uzaqmerzimdi qarjy (5 jylǵa deıin). Ekinshisi – halyqaralyq granttar men baǵdarlamalar. Qazaqstandyq ǵalymdar sheteldik uıymdardan granttar ala alady. Mysaly: Eýropalyq Odaq­tyń Horizon baǵdarlamasy, IýNESKO, NATO, BUU granttary, álemdik ǵylymı qorlardyń múmkindikterin paıdalaný­ǵa bolady. Úshinshisi – jeke ınvestısııalar men óndiristik seriktestik. Iri kásiporyndar men ulttyq kompanııalar (mysaly, «QazMunaıGaz», «Samuryq-Qazyna») ǵylymı zertteýlerge qarjy bólýi múmkin. Kásipkerler men jeke qorlar tehnologııalyq startaptardy nemese qoldanbaly ǵylymdy qarjylandy­rady. Tórtinshisi – ýnıversıtettik qar­jylandyrý. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndary óz bıýdjetterinen ǵylymǵa qarjylaı qoldaý kórsetedi. Nazarbaev ýnıversıtetindegi Áleýmettik damý qorynyń qoldaýymen atalǵan oqý ornynyń stýdentteri men izdenýshileriniń jobalaryna beriletin granttary osyǵan mysal bola alady.

О́zderińiz túsinip otyrǵandaı, Qazaq­standa ǵylymdy qarjylandyrýdyń ne­gizgi kózi – memleket, biraq jeke sektor men halyqaralyq granttardy tartý­dyń mańyzy artyp keledi. Endi osy negiz­gi kózden túsetin qarjynyń ózi qalaı keledi, qandaı kedergiler bar, elimiz­degi qarjylandyrý tásilderi ǵylymǵa demeý me, álde tejeý me? Bul suraqtar mazalaǵanda, álbette, ǵylymnyń óz ishin­de júrgenderdiń pikirine qulaq asqan jón. Ulttyq keńestiń jáne akademııa janyndaǵy Jas ǵalymdar keńesi tóralqasynyń múshesi, «Young researchers alliance» tóraǵasy Ásııa Ermuhambetova ashyq otyrystardyń birinde granttyq qarjylandyrýdyń qanshama jyl boıy sheshilmegen sharýalary dendegen dertke aınalǵanyn aıtty.

«Qańtardyń basynda sol jylǵa Jas ǵalymdarǵa arnalǵan grantqa qujat tapsyramyz. О́tinim formaldy tekseriste bolady. Árıne, biz qujatta granttyq jobanyń qańtarda bastalǵanyn kórsetemiz, biraq saraptama ótkizilmedi, osynshama jumys júrgizilip bitkenshe jaz bolady. Bizdiń alıansqa múshe zertteýshilerdiń tájirıbesinen bilemin, keıbir ýnıversıtetterde byltyr qazan, tipti qarasha aıyn­da alǵandar bolǵan. Sonda bul joba bizde úshjyldyq emes, ekijyldyq qana bolady. О́ıtkeni grantqa jobany ótkizemin, teksertemin, bárinen ótip, qarjy alamyn degenshe osy bolady. О́tken jyly jalpy konkýrsta grant jeńip alǵan joba jetekshisi, ıaǵnı ǵalym úshjyldyq grant aıasynda doktorant daıarlaýǵa mindetti bolatyny habarlandy. PhD daıarlaýǵa kemi úshjyldyq oqý kerek. Al grant pen doktoranttyń oqý merzimi bir-birimen sáıkespeıdi. Túptep kelgende, 3 jylǵa beriletin bir granttyń aıasynda doktorant­ty daıarlaý múmkin emes», dedi spıker.

Á.Ermuhambetovanyń aıtýynsha, «Ǵylym týraly» zańnyń redaksııasyna ǵylymı jobalardyń ýaqytyn 5 jylǵa sozý týraly ózgeris engizilgen. Biraq is júzinde jumys istemeıdi. Munyń sebebin mınıstrlik qansha márte túsindirdi, alaıda qaıtkende de máseleniń núktesin qoıý kerek. Ǵalym óziniń jumysyna, qosymsha jeńip alǵan granttyq jobasyna, jyldar jumsalatyn ǵylymı maqalany jazý, shyǵarýǵa jaýap berýmen qatar, endi dok­toranttyń dıssertasııasyn jazbaq pa? Talap osyǵan ákelip otyr, óıtkeni dokto­rant erteń qorǵamaı qalsa, taǵy sol grant alǵan ǵalym kináli. Dál osy tıimsiz júıe doktoranttardyń ǵylymı jetekshisine qalaǵanyn jasatyp, oıyndaǵy jalaqysyn qoıǵyzýyna jetkizýi múmkin. Sebebi doktorant bolmasa, grant bolmaıtynyn biledi. Osy túıtkildi qazir qoldanystaǵy «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańyna ózgeris engizý arqyly túbegeıli sheshý kerek. Tym bolmasa jobanyń ýaqytyn sozý qajet.