Mundaı áreketterge zańda qatań tyıym salynǵan. Bank sizdi jumystan shyǵara almaıdy jáne jumys berýshi men qyzmetker arasyndaǵy eńbek qatynastaryna aralasa almaıdy. Qaryzdy óteı almaý qylmys emes, ol tek azamattyq-quqyqtyq qatynas. Sondyqtan «qaryzyńdy tólemeseń sottaıdy, túrmege jabady» degen qorqytý zańǵa qaıshy, bul nebári manıpýlıasııa ǵana.
Endi banktiń qoldanatyn zańdy áreketterine toqtalaıyq. Bank nemese nesıe uıymy sizge habarlasyp, qaryzyńyz bar ekenin eske salady, ony óteýdiń joldaryn usynady. Eger másele uzaq ýaqyt sheshilmese, olar eki zańdy joldy qoldana alady. Birinshisi – notarıýs arqyly atqarýshylyq jazba jasaý. Bul bank pen klıent arasyndaǵy shart negizinde júzege asady. Eger siz shartta osyndaı tarmaqqa qol qoıǵan bolsańyz, notarıýs bank paıdasyna atqarýshylyq jazba shyǵara alady. Ekinshisi – sotqa júginý. Bank nemese mıkroqarjy uıymy sotqa talap aryz beredi. Sot sheshimi shyqqan soń ǵana qaryzdy májbúrlep óndirý múmkindigi paıda bolady.
Osy eki jaǵdaıda da is sot oryndaýshyǵa beriledi. Sot oryndaýshy qaryzdy óndirip alý úshin zańmen belgilengen tártipti ǵana qoldanady: shottardy buǵattaý, resmı tabystan ustap qalý, múlikti satý. Biraq bul da birden bolmaıdy. Halyq «sot sheshimi shyqsa, qaryzdy birden tolyq tóleý kerek» dep oılaıdy. Shyn máninde, zań bólip tóleýge de múmkindik beredi. Sot oryndaýshymen kelisip, qaryzdy aı saıyn nemese kezeń-kezeńimen óteýge bolady.
Keı jaǵdaıda kollektorlar boryshkerdiń týystaryna habarlasyp, onyń qaryzy týraly aıtady. Bul – zańsyz áreket. Mundaı áreketter eki negizgi zańdy buzady: «Banktik qupııany qorǵaý týraly» zań jáne «Jeke derekterdi qorǵaý týraly» zań. Bul úshin kollektorlyq agenttikke nemese bankke shaǵym jasaýǵa, qajet bolǵan jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryna júginýge bolady.
Qaryz alyp, ony tóleýge shamańyz jetpeı qaldy delik. Bul jaǵdaıda jaǵdaıyńyzdy naqty baǵalap, zań aıasynda ne bolatynyn túsiný mańyzdy. Kezeń-kezeńimen aıtyp bereıik. Birinshi qadam – bank pen kollektordyń qysymy. Olar sizge qońyraý shalyp, qaryzdy qaıtarýdy talap etedi. Keıde qońyraýlar jıileıdi, tipti túrli mekemeniń atynan habarlasýy múmkin: ózin sot oryndaýshy, polısııa, prokýratýra nemese basqa organnyń ókili etip tanystyrady. Munyń basym bóligi qorqytý jáne aldaý tásilderi.
Ekinshi qadam – banktik shottarǵa arest qoıý. Eger is sotqa jetse, sot sheshiminen keıin sot oryndaýshy sizdiń esepshottaryńyzdy buǵattap, túsken aqshany qaryzdy óteýge baǵyttaı alady. Eger jalǵyz tabysyńyz kúnkóriske arnalǵan qarajat bolsa, ol zań boıynsha tolyqtaı alynbaıdy. Azyq-túlikke, kúndelikti ómirge qajetti eń tómengi qarajat sizde qalýǵa tıis.
Úshinshi qadam – múlikti shekteý. Avtokredıt jaǵdaıynda bank kóbine avtokólikti qaıtaryp alý úshin sotqa júginedi. Biraq týystaryńyzdyń úıin, áke-shesheńizdiń shottaryn nemese múlkin eshkim tartyp ala
almaıdy.
Tórtinshi qadam – sot úderisi. Eger is sotqa jetse, qorǵanýǵa múmkindigińiz bar. Sotta óz qarjylyq jaǵdaıyńyzdy kórsetip, qaryzdy bólip tóleýdi nemese jeńildetilgen sharttardy talap etýge bolady. Qajet bolsa, medıasııa nemese keıingi satyda apellıasııa arqyly da máseleni sheshý joldary bar.
Elimiz zańnamasynda bankrottyq rásimi de qarastyrylǵan. Bul – boryshkerdiń tólem qabileti múldem joq bolǵanda qoldanylatyn resmı quqyqtyq jol. Bankrottyqqa ótinish bergen jaǵdaıda, belgili bir sharttarmen qaryzdar keshirilýi nemese qaıta qurylymdalýy múmkin. Bul – sońǵy, biraq zańdy múmkindik.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
