Bıologııalyq belsendi qospanyń dárini almastyra almaıtynyn basa aıtatyn mamandar onyń jalpy emdeý jıyntyǵyn tolyqtyratynyn joqqa shyǵarmaıdy. Mysaly, BBQ-nyń jeke komponentteri D vıtamıni jetispeıtin qarttar men osteoporoz dertine shaldyqqandarǵa paıdaly. Aıaǵy aýyr áıelderge qajetti folıı qyshqylynyń týabitti aýrýlardy emdeýge sebi tıedi. Al Omega-3 maı qyshqyly qandaǵy trıglıserıdter deńgeıin tómendetip, júrek-qantamyrlary aýrýlary zardabyn jeńildetedi. Onyń ózinde emdik maqsatta emes, derttiń aldyn alý úshin, dáriger taǵaıyndaýymen paıdalanǵan jón.
Buqaralyq aqparat quraldaryn, ınternet-resýrstardy, áleýmettik jelilerdi kúndelikti monıtorıngteý arqyly bıologııalyq belsendi qospalardyń aınalymyn baqylaýdy qamtamasyz etetin sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý qyzmeti mamandary BBQ-nyń mamandandyrylǵan azyq-túlik ónimderine jatatynyn, dárilik zat bolyp tabylmaıtynyn aıtady. Qospalar azyq-túlik ónimi retinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń «Tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi týraly», «Tamaq ónimderin tańbalaýǵa qatysty» tehnıkalyq reglamentterinde belgilengen qaýipsizdiktiń gıgıenalyq talaptaryna sáıkes kelýi tıis.
«Tutynýshylar ony satyp alǵanǵa deıin Keden odaǵynyń saıtynda ornalasqan Biryńǵaı tizilimnen memlekettik tirkeý kýáliginiń bar-joqtyǵyn teksergeni jón. Memlekettik tirkeýden ótpegen qospanyń adam densaýlyǵy men ómiri úshin qaýipti ekenin umytpaıyq. Qyzylorda oblysynyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti, onyń aýmaqtyq basqarmalary BAQ, áleýmettik jeli, ınternet-saıttar arqyly bıologııalyq belsendi qospalardyń jarnamasyna turaqty monıtorıng júrgizip keledi. Jyl basynan beri 26 jarnama taratýshyǵa jasalǵan monıtorıng aıasynda bıologııalyq belsendi qospalardyń 104 ataýynda memlekettik tirkeý kýáligi bolmaǵandyǵy anyqtaldy. Osyǵan baılanysty jarnama taratýshylarǵa 14 usynymhat jiberilip, áleýmettik jeli paraqshalaryn buǵattaý jóninde tıisti memlekettik organdarǵa qyzmettik hattar joldandy», deıdi Qyzylorda oblysynyń SEBD basshysy orynbasary Erlan Uzaqbaev.
«BBQ-nyń dáleldengen emdik áseri bar ma?» degen saýalymyzǵa jaýapty joǵary sanatty dáriger-terapevt, pýlmonolog, oblystyń shtattan tys bas allergologi Aınur Smahanovadan taptyq. Aınur Qorǵanbekqyzy qospanyń dáleldengen emdik áseri joq ekenin birden aıtty. Onyń negizgi fýnksııasy emdeý emes, aǵzadaǵy qorektik zattardyń jetispeýshiligin toltyrý. О́ıtkeni qospalar kópsatyly klınıkalyq zertteýlerden ótpeıdi. Naqty bir dıagnozdyń emi retinde tirkelgen de emes.
«Qazirgi basty másele – onyń dári-dármekke balama em retinde jarnamalanýy. Oǵan sengen naýqastardyń terapııanyń dáleldengen ádisterinen bas tartyp, kúmándi qospalar iship ketken jaǵdaılary da kezdesip jatyr. Onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqandar da jarnamaǵa ılanyp, kóp ýaqyt joǵaltyp jatqanyn kórip otyrmyz. Tıimsizdigin bylaı qoǵanda, bul eń aldymen adam ómirine qaýipti», deıdi tájirıbeli dáriger.
«Tabıǵı, qaýipsiz» degen qospany jón-josyqsyz ishken talaılar san soǵyp qalyp jatyr. Kóptegen tabıǵı qosylystardan paıda bolatyn farmakologııalyq belsendilik allergııalyq reaksııalardy týdyryp, dári-dármektermen aralastyra ishkende densaýlyqqa teris áser etedi.
«Mysaly, kóp qospanyń quramynda kezdesetin shaıqýraı tunbasy isikke, vırýsqa qarsy dárilerdiń, gormonaldy preparattardyń áserin tómendetýi múmkin. Omega-3-ti jıi ishkenderdiń aǵzasynda ýytty zattar paıda bolady. Taǵy bir eskeretin nárse – qospanyń quramy men sapasy eshqashan oǵan jasalǵan jarnamaǵa sáıkes kelmeıdi. Zerthanalyq tekserýlerde BBQ quramynan belsendi zattardyń, aýyr metaldardyń, zııandy qospalardyń nemese tipti deklarasııalanbaǵan dárilik komponentterdiń artyq dozalary anyqtalyp otyr. Bul ásirese áleýmettik jeli nemese kúmándi saıttar arqyly onlaın satyp alynǵan ónimderge qatysty», deıdi dáriger.
Mamandardyń aıtýynsha, dıetalyq qospalardyń onkologııalyq emdeýge balama retinde berilýi jaı medısınalyq qatelik emes, naýqastyń ómirine qaýip tóndiretin jaǵdaı. Mundaı naýqastarǵa ǵylymı negizdelgen tásil ǵana kómek bere alady. Halyqaralyq onkologııalyq qaýymdastyqtar men zamanaýı medısına ǵylymy osyǵan deıin dıetalyq qospanyń qaterli isik aýrýyn emdegen bir de bir faktini anyqtaǵan joq. Biraq qaterli isik dıagnozyn estigen jan áleýmettik jelilerde, forýmdarda usynylyp jatqan «aýrýdyń betin qaıtarǵan ǵajaıyp ónim» týraly jarnamaǵa ımandaı senedi.
Mamandar munyń aldyn alý úshin eń aldymen senimdi medısınalyq aqparatty manıpýlıasııalyq jarnamadan qalaı ajyratýǵa bolatyndyǵyn túsindirý kerek degen pikirdi ustanyp otyr. Bul baǵytta densaýlyq saqtaý mekemeleri BAQ materıaldary, áleýmettik jelilerdegi jarııalanymdar arqyly júıeli aqparattyq jumys júrgizýi kerek. Dıetalyq qospalardyń nasıhattaý kezinde birqatar elderde qoldanylatyn tájirıbedegideı «qaterli isik aýrýyn emdeıdi», «metastazdardy joıady» degenge múldem tyıym salǵan jón.
Elimizde dıetalyq qospalar tolyqqandy klınıkalyq synaqtardan ótpeı, kóbine sanıtarlyq-gıgıenalyq saraptamamen ǵana shekteledi. Onyń syrtynda syrttan tolyqqandy saraptamany aınalyp ótip, kádimgi tamaq ónimi retinde kelip jatqandary da bar. Sondyqtan da dárihanada satylatyndardyń bári dári emestigin, ádemi qaptama men joǵary baǵa tıimdiliktiń kórsetkishi bolmaıtyndyǵyn ashyq aıtý kerek.
«Densaýlyq saqtaý mınıstrligi byltyrdan beri bıologııalyq belsendi qospalardy mindetti sıfrlyq tańbalaý jónindegi qanatqaqty jobany qolǵa aldy. О́ndirýshiden tutynýshyǵa deıingi joldy baqylaýǵa múmkindik beretin jobanyń alǵashqy nátıjeleri de jaman emes. Alǵashqy kezekte tıisti tirkeýden ótpegen zańsyz nemese jalǵan ónimder anyqtaldy. Tańbalaý arqyly resmı túrde ákelingen jáne sertıfıkattalǵan dıetalyq qospalardy kóleńkeli ónimderden, ásirese ınternet-saýdada satylatyndardan ajyratý ońaılady. Baǵdarlamaǵa qatysatyn óndirýshiler men dıstrıbıýtorlardyń qujattardy rásimdeýge, dozalardy saqtaýǵa jáne ónimniń sapasyn baqylaýǵa muqııat qaraı bastaǵany baıqalady. Qaptamadaǵy QR kodtary arqyly tutynýshylar telefon arqyly quramy, shyqqan eli, shyǵarylǵan kúni, memlekettik tirkeý, ónimdi jetkizý joly týraly aqparat ala alady», deıdi maman.
Mamandar pikirinshe qanatqaqty jobanyń áli de jetildire túsetin tustary bar. Eń bastysy – halyq saýlyǵyn saqtaý baǵytyndaǵy bul bastama eldiń memlekettik baqylaý tetikterine degen senimin arttyra túspek.
QYZYLORDA
