Almatydaǵy Shet tilder ınstıtýty (1941), Shymkenttegi tehnologııalyq ınstıtýt (1943), Almatydaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty (1944) men Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııa (1944) – sol jyldardyń jemisi.
Qandy qyrǵyn, jappaı soǵys júrip jatqanda KSRO basshylarynyń Qazaqstanda osynsha joǵary oqý oryndaryn ashýynyń syry nede deseńiz, ol – júzdegen joǵary sanatty professorlyq-ustazdyq quram men ǵylymı ortalyqtardyń Almatyǵa evakýasııalaný nátıjesi. Osynsha ǵalymdar men bilikti ustazdardy tıimdi paıdalaný úshin ókimet olarǵa joǵary oqý ornyn ashýǵa májbúr bolǵan. «Sonyń arqasynda 1945–1946 jyldardaǵy oqý jylynda Qazaqstanda barlyǵy 24 JOO jumys istep, olarda 15,1 myń stýdent oqypty. 1946 jyly ǵana olar joǵary bilimdi 1399 pedagog, dáriger, ınjener, agronom jáne basqa da mamandar daıarlap shyǵarǵan», dep jazady M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti Qazaqstan fılıalynyń professory Jaras Ermekbaı.
О́ńirimizge belgili ónerpaz, ólketanýshy Dásten Baımuqanov elimizde ónerkásiptiń alǵa basýy soǵystyń paıdasynan boldy dep otyr... Soǵys jyldary Qazaqstanǵa zaýyttar men fabrıkalar evakýasııalandy. Soǵystan keıin olardy qaıta áketýdiń múmkindigi bolmaı, qalyp qoıdy. Sonyń arqasynda Qazaqstan ónerkásibi alǵa basty», deıdi ol. Sóziniń jany bar, bir Petropavl qalasynyń ózinde kózge kórinip, ónimi shyǵyp turǵan alty zaýyt evakýasııamen kelgen. Elimizdi shıkizat bazasy qylyp ustaǵysy kelgen KSRO-nyń saıasaty túrli syltaý taýyp joǵary tehnologııaly mundaı zaýyttar salýdy kesheýildete bereri haq edi.
Joǵaryda atalǵan eńbeginde Jaras Ermekbaı Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń tarıhyna da toqtalyp, onyń irgetasy alǵash ret 1932 jyly KSRO ǴA otandyq bazasy negizinde qalanǵanyn jazady. Ol 1938 jyly ǵana akademııanyń qazaqstandyq fılıaly bolyp ózgertiledi. Soǵys qarsańynda onda 100 shaqty ǵalym jumys isteıdi, sonyń 3-eýi ǵylym doktory, 14 ǵylym kandıdaty eken.
Qazaq KSR ǴA ashylýyna Qanysh Sátbaevtyń eńbegi zor ekeni belgili. Ol aldymen ózin ǵulama ǵalym retinde tanytqan. Degenmen onyń Ulytaý-Jezqazǵandaǵy orasan zor mys ken ornyn ashqan geolog-ǵalym retindegi eńbekteri kóbirek aıtylady da, soǵys jyldaryndaǵy marganes ken ornyn ashýdaǵy ǵalamat erligin qalyń qaýym bile bermeıdi. 1942 jyly nemister Grýzııanyń Imeterııa aımaǵyndaǵy Chıatýr marganes ken ornyna aparatyn temirjoldy basyp alady. Al aldynda KSRO-nyń negizgi marganes ortalyǵy Nıkopoldi de qolǵa túsirgen. Tankiniń bronyn jasaıtyn strategııalyq shıkizattan aıyrylyp, qysyltaıańǵa ushyraǵan KSRO basshylyǵynyń esine Qanysh Sátbaevtyń Jezdiden marganes tapqany tústi. 1928 jyly ǵalymnyń bul eńbegin elemegen edi. Dereý qaıta qarap, Q.Sátbaevtyń ózin basshy qylyp otrıad jasaqtap, 40 kúnniń ishinde Jezdi marganesine qol jetkizedi. Buǵan deıin 40 eńbegin jarııalaǵan geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qanysh Sátbaevqa marganes ken ornyn tabýdaǵy eńbegin joǵary baǵalaǵan KSRO ǴA joǵary attestasııalyq komıssııasy ǵylym doktory dárejesin qorǵatpaı beredi. Sol jyly oǵan «Jezqazǵan aýdanynyń rýda ken oryndary» degen óziniń 15 jyldyq eńbeginiń qorytyndy jınaǵy úshin birinshi dárejeli stalındik syılyq ta tabystaldy. Al 1943 jyly Qanysh Sátbaev KSRO ǴA múshe-korrespondenti bolyp saılanyp, akademııanyń qazaqstandyq fılıalynyń basshylyǵyna taǵaıyndaldy.
Soǵys jyldarynda evakýasııamen kelgen V.Obrýchev, S.Vavılov, I.Bardın, V.Komarov, I.Grıgorev sııaqty ǵalymdardyń arqasynda ǴA fılıalynyń 13 ǵylymı zertteý ınstıtýty ashylady. Osyndaı jetistikterden keıin Qanysh Sátbaev Qazaqstanda óziniń Ǵylym akademııasy bolýyn tabandy túrde talap etip, aqyry 1944 jyldyń 18 tamyzynda «Qazaqstan Úkimetiniń Qazaq KSR Ǵylym akademııasyn qurýǵa daıyndyq sharalary» atty qaýlysyn shyǵarýǵa qol jetkizedi. Qaýlyda Ǵylym akademııasynyń ashylýyn Qazaq KSR qurylǵandyǵynyń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańyna belgilep, 1945 jyldyń 4 qazanyna qoıady. Uıymdastyrý komıssııasy quramyn 8 adamnan jasaqtap, tóraǵalyǵyna Muhamedjan Ábdihalyqov bekitiledi. Ol sol kezde partııa OK úgit jáne nasıhat jónindegi hatshysy bolǵan. Kezinde Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń aıanyshty hali týraly Baýyrjan Momyshuly maıdannan naq osy kisige hat jazǵan. Kereký óńiriniń týmasy bolǵan aǵamyz – alashtyqtardan keıin keńes zamanynda qalyptasqan alǵashqy qazaq zııaly qaýym ókilderiniń biri. 1943 jyly evakýasııamen kelgen akademık A.Pankratovany qoldap, «Qazaq KSR-nyń kóne zamannan búginge deıingi tarıhy» atty kitaptyń jaýapty redaktory retinde qol qoıǵan. Osy eńbek stalındik syılyqqa usynylǵanda solaqaı syndarǵa ushyrap, kesirinen M.Ábdihalyqov qyzmetinen túsip qalǵan. Keıin, táýelsiz Qazaqstanda 2011 jyly, osy kitap alǵashqy nusqasynda qaıtadan basylyp shyqty. Al M.Ábdihalyqov 1947 jyldan 1967 jylǵa deıin partııanyń marksızm-lenınızm ınstıtýtynda qyzmet etip, marksızm klassıkterin qazaq tiline aýdarýmen aınalysqan.
Mine, osy M.Ábdihalyqov Qazaq KSR ǴA qurý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy, al birinshi orynbasary Q.Sátbaev bolyp akademııany quryp, aıaǵynan turǵyzǵan. Akademııanyń 15 múshesi men 10 korrespondent-múshesi de qysqa merzim ishinde Qazaqstan ǵalymdary arasynan saılanady.
Alǵashynda 1945 jyldyń qazan aıyna belgilengenimen, túrli kederginiń kesirinen akademııanyń resmı ashylýy 1946 jyldyń 1 maýsymynda ǵana Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nurtas Ońdasynovtyń tóraǵalyǵymen ótedi. Akademıkter qataryna saılanǵan 14 adamnyń ishinde Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Bekturov, A.Jubanov, S.Keńesbaev, N.Saýranbaev sııaqty alty qazaq azamaty bar. Al 15 múshe-korrespondent qataryna N.Bazanova, A.Ǵabbasov, Q.Jumalıev, Á.Marǵulan, A.Mashanov sııaqty bes-aq qazaq ókili endi. Bul ýaqytta 1930–1950-jyldardaǵy saıası qýdalaýǵa ushyraýdyń kesirinen qazaq ǵalymdary barynsha azaıyp qalǵan. 1937–1938 jyldardyń ózinde qanshama tulǵalar men ǵalymdar atylyp ketti. Qanshamasy kórshi respýblıkalarǵa jylystaýǵa májbúr boldy. Belgili jýrnalıst Zákir Asabaev: «О́tken ǵasyrdaǵy 50-jyldardyń orta tusynda Tashkentte oqıtyn qazaq jastary, bizder, árkim-árkimnen osy qalada turatyn qazaqtyń ǵulama ǵalym, zııalylary týraly estigende marqaıyp qalatynbyz», deı kelip, О́zbekstan astanasynda Ortalyq Azııa polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń dırektory (ol kezde rektor demeıdi) Nııazov, Toqyma ınstıtýtynyń dırektory Orazbaev, Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń dırektory Sarymsaqov, Geologııa ınstıtýtynyń dırektory Kenesarın sııaqty qazaqtar turǵanyn aıtady. «О́zimiz oqıtyn pedınstıtýttyń partbıýro hatshysy, dırektordan keıingi ekinshi tulǵa kelestik Jolbarys Qasymbekov Máskeýde oqyǵan, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qazaqsha leksııa oqyǵanda múdirmeıdi. Alaıda biz salǵyrttyqtyń saldarynan Tashkenttiń qaq ortasynda Tóle bı babamyzdyń kesenesi, Kórkemsýret galereıasynda Oral Tańsyqbaevtyń ǵajap týyndylary barynan beıhabar boldyq», deıdi. Sondaı-aq geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń múshe-korrespondenti, uzaq jyl geologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtyn basqarǵan Nataı Ázimhanuly Kenesarınmen qalaı kezdeskenin jazady. Bul kisi Kenesarynyń tikeleı urpaǵy eken. «О́z basym ózbek aǵaıyndarǵa ókpem joq, – depti Nataı Ázimhanuly. – Tek qazaqtan shyqqan zııalylarǵa ultyńdy ózbek dep ózgert, sonda óıtemiz-búıtemiz deıtini bolmasa. Ondaıǵa maqul degender de, demegender de bar. Men de pasportyńa ózbekpin dep jazsań, akademııaǵa tolyq múshe etemiz degenderine kónbedim. Kónbegenderdiń birazy Almaty, taǵy basqa jaqtarǵa ketti. Ataqty sýretshi Oral Tańsyqbaev bar emes pe, áne sol da ózbek bol degennen bas tartqany úshin onsha ulyqtalmaı júr. Árıne, eshteńeden kende emes».
– Tashkentte oqysańyz, Orazbaevty biletin shyǵarsyz, – dep bir áńgimeniń ushyǵyn shyǵardy ol.
– Syrtynan estigenim bar, biraq tanys emespin.
– Qoqanda týǵan daryndy qazaq, soǵysqa deıin tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, soǵys bitken soń bir jyldan keıin (1946 jyly) ǵylym doktory, odan uzamaı akademık, stalındik, lenındik syılyqtardyń laýreaty boldy. Joǵary ataq-marapattyń bárin ıelendi. Sonyń bári ultyn ózbek dep ózgertkeniniń arqasy. Burynǵy orys áıelin tastap, ózbekke úılendi. Alǵashqy áıelinen bir ul, bir qyzy bar. Qazir olardyń ekeýi de Máskeýde turady. Uly kıno salasynda, qyzy Elvıra ánshi. Ultyn ózbek dep ózgertken soń, Orazbaevtyń aty-jónin Muhamed Tashevıch deıdi. Bizdiń bilýimizde ol Mahambet Tasbolatuly bolatyn», depti Nataı Kenesarın aǵamyz».
Mine, týǵan jerden aýýǵa májbúr bolǵan keıbir úzdik jandardyń taǵdyry osyndaı. Al odan keıin, 40-jyldardyń sońyna qaraı, Q.Sátbaev, M.Áýezov, A.Jubanov, Q.Jumalıev, B.Súleımenov, E.Ysmaıylov, t.b. qýdalanyp, erkin tynystaı almady. Al tarıhshy Ermahan Bekmahanovtyń kórmegen qorlyǵy joq. Ol týraly kóp jazylǵandyqtan qaıtalamadyq. Bul bizdiń ádebıet pen ónerimiz ǵana emes, ulttyq ǵylymǵa da aýyr soqqy bolyp tıgenin bildiredi.
PETROPAVL
